Yazılımda pozitif ayrışan ülke: Pakistan - 2026/7

Yazılım Ürün Uzayı, Türkiye'de YZ Yatırımları, Doğurganlık Sorunsalı, Davos'un Dönüşü

Global İşler+ No.232 — 2026/7

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 14 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.921 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yazılım sektöründe dünyadaki rekabeti inceleyerek başlıyoruz. Ardından Türkiye’de yapay zekâ yatırımlarının neden ivmelendiğine bakacağız. Sonrasında tüm dünyada düşüşte olan doğurganlık oranları var. Bültenimizin sonunda ise Davos toplantılarını tartıştığımız 4X4 podcastimiz var.

Bu hafta bülteni okuyacağını düşündüğünüz birine forward edin! Haftaya 11 bin okuru geçmiş olalım.

---

Yazılımda ürün uzayı ve dünyadan pozitif ayrışan ülkeler: Pakistan ve Rusya

🔬 Haftanın Araştırması

Harvard Üniversitesi’nden hocam Ricardo Hausmann ve daha önce kitabından bahsettiğim César Hidalgo’nun geliştirdiği ürün uzayı metodolojisini, 2021 yılında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın açıkladığı reform paketinde kullanıldığı için daha önce yazmıştım.

• Ürün uzayı, ürünleri onları ihraç eden ülkelerin gelir seviyesine göre haritalandırıp, hangi ürünlerin birbirine yakın becerilerle üretildiğini anlamaya yarayan bir metot. Bu metot kullanılarak çıkarılan haritalara göre, zengin ülkeler genelde daha çok beceri gerektiren sofistike ürünleri üretiyor (tek istisna petrol zengini ülkeler).

• Bir ülkenin ihraç ettiği ürün deseni zamanla gelirinin nereye gideceğini de belirliyor.

Şimdiye kadar ürün uzayı sadece sanayi ürünleri için yapılmıştı, çünkü uluslararası karşılaştırılabilir ticaret verisi sadece sanayi ürünleri için var.

• César yeni bir araştırmasında ürün uzayını yazılım dünyası için yapmış. Bu kez ihracat verisi kullanmamışlar. Zira outsourcing (dış kaynak kullanımı) nedeniyle yazılımda ürünün menşesini belirlemek çok zor. Doğru düzgün veri de yok.

• Bu nedenle de Github’daki kütüphanelerde hangi yazılım dillerinin beraber kullanıldığına göre oluşan kümeleri ülkelere göre haritalandırmışlar. Burada belli dillerin beraber kullanılması belli yazılım becerilerinin gelişmişliğine işaret ediyor.

Yazılımda Ekonomik Karmaşıklık Endeksine Göre Ülkeler Kaynak: The software complexity of nations, 2026

Çıkan sonuçlar hiç de şaşırtıcı değil. Mesela Türkiye yazılımda da -aynı sanayide olduğu gibi- orta teknolojili bir ülke olarak çıkmış. (Bkz. B Paneli Harita)

• İlginç olan veri ise sanayide yakalayamadığı sofistikasyon düzeyini yazılımda yakalayan ülkeler. Mesela Pakistan ve Rusya. Rusların yazılım konusundaki yetenekleri eskiden beri meşhurdur. (Bkz. C Paneli Grafikler)

• Pakistan’ı –bu haftaki İslamabad seyahati izlenimlerim çerçevesinde—haftaya yazacağım.

2024 yılı İhracat Verilerine göre Türkiye Ürün Uzayı, Kaynak: Atlas of Ekonomic Complexity

---

Yapay zekâ yatırımları neden Türkiye’de ivmelenmiyor?

📤 Haftanın Raporu

Geçen hafta İş Bankası, Endeavor ve Startups.Watch “Türkiye Yapay Zekâ Ekosistemi” başlıklı bir rapor yayınladı. Raporda ilgimi çeken iki bulgu var:

Kaynak: Türk Yapay Zekâ Ekosistemi ve Global Etki Raporu, 2026

• Yapay zekâ yatırımları hızla Türkiye’den diasporaya kayıyor: Bu Doğu Avrupa’da da görülen kaçınılmaz bir trend. Çünkü yapay zekâ işi gittikçe daha sermaye yoğun hale geliyor; o kadar finansmanı bulmak da ancak gelişmiş ülkelerde mümkün.

• Yapay zekâ adaptasyonunda yerli girişimlerin payı küçük: Rapor için yapılan ankete göre Türkiye’deki kurumların %53’ü yapay zekâyı iş süreçlerine adapte etmiş. Ancak, yerli girişimlerin çözümünü kullanan kurumların oranı yalnızca %6.25.

  • Türkiye bilişim sektörünün satın almacılarının yerli ürünleri hakir görmesi çok eski bir reflekstir. Yabancı ürün alırsanız ve bir işe yaramazsa kimse sizi suçlamaz. Yerli ürün denerseniz ve tutmazsa, kovulabilirsiniz.

  • Öte yandan, “Türkiye’deki kurumların %53’ünün yapay zekâyı iş süreçlerine adapte ettiğI” bana epey abartılı bir veri gibi geldi.

Yukarıdaki iki veriye bakınca Türkiye’de yapay zekâ yatırımlarının ivmelenmemesinde iki temel darboğaz var: i. finansman sorunu, ii. yerli ürüne iç talep eksikliği

---

Doğurmayan Türkiye: Sorun para mı, erkekler mi?

🖊 Global İşler Köşesi

Ülkemizde âdet olduğu üzere, sanki dünyada nüfus artış hızı düşen tek ülke bizmişiz gibi davranıp, kendimize aklımızca derman bulmaya çalışıyoruz. Herkesin buna dair belli bir fikri var. Bana göre öncelikle nüfus artışındaki düşüşün nedenlerini tespit etmek gerekiyor. Zira teşhis koymadan çare bulmak pek de kolay değil:

• Öncelikle şunu kabul etmeliyiz; zengin ülkelerde nüfus artış hızı düşer. Dünyadaki gelişmiş ülkeleri bir araya getiren -ve hasbelkader Türkiye’nin de üye olduğu- OECD ülkeleri arasında, kadın başına doğum sayısı 2’nin üzerinde olan İsrail dışında hiçbir ülke yok.

• Öte yandan çocuk sahibi olmak veya çocukların sayısı büyük ölçüde kadınlara ait bir karar. Çünkü günün sonunda çocukların sorumluluğu daha çok kadınların omuzunda. Kadınların eğitim aldıkları toplumlarda doğum oranının düşmesinin sebebi de bu.

• 2023 yılında Nobel İktisat Ödülü’nü alan Claudia Goldin’e göre ise Eğer bir ülke zenginleştiyse, ancak cinsiyet rolleri bu zenginleşmeye uyum sağlamadıysa, doğum oranları daha çok düşüyor.

  • Bunun en güzel örneği ise Akdeniz toplumları veya Asya’daki geleneksel toplumlar: “Hem zenginleşeyim hem de kendine veya çocuğa bakamayan erkeklerle toplumsal yaşama devam edeyim!”, deyince böyle oluyor.

  • Bu tip toplumlar kabahati her zaman bir dış faktörde arar. Mesela hayat pahalılığı.

Peki, demografik dinamiklerdeki bozulmayı nasıl toparlamalı? Bu trendin sosyal güvenlik sistemleri üzerindeki etkisi nedir? Bu soruların cevaplarını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• İsrail’deki olaylardan alınacak dersler, 31 Mart 2023.

• Dünyada en az göç edilmek istenen ülkede neden bu kadar çok göçmen var?, 12 Mayıs 2023.

• Asya, Avrupa ve ABD’de nüfus trendleri ve Türkiye, 16 Şubat 2024.

---

Davos’un geri dönüşü

🎙️ 4x4 Podcast

Son yıllarda Davos’ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu, birçok kişi için bir PR alanına ya da yankı odasına dönüşmüş gibiydi. Ama bu sene tablo biraz değişti. Donald Trump’ın izlediği politikalar ve Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Amerikan siyasetine yaptığı ağır eleştirel konuşmayla, Davos tekrar gündeme oturdu. Soru şu:

• Bu gerçekten bir geri dönüş mü, yoksa sadece spot ışıklarının yön değiştirmesi mi?

4x4 podcast ekibiyle bu bölümde, bir süredir “eski etkisini kaybetti” denilen Davos’un neden yeniden gündeme geldiğini masaya yatırdık.

---

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Dolardan buluta ekonomik savaşların anatomisi - 2026/6

Yaptırımlar, Kripto Varlıklar x Bankalar, Dijital Mecralar & Çocuk, Mısır & Türkiye

Global İşler+ No.231 — 2026/6

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 11 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.928 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize ilk olarak ABD yaptırımlarının küreselleşmeyi ve teknolojik kamplaşmayı nasıl şekillendirdiğine bakacağız. Ardından ABD’de devam eden kripto düzenlemelerine dair tartışmalar var. Sonrasında çocukların dijital mecralara erişiminde yaş sınırlaması ve Türkiye-Mısır ilişkileri var.

İyi okumalar!

---

Becerikli Stuart Levey ve Amerikan yaptırımlarının küreselleşme trendleri üzerindeki etkisi

🖊 Global İşler Köşesi

Stuart Levey, 2004’te Amerikan Hazine Bakanlığının terörizm ve finansal istihbarattan sorumlu müsteşar yardımcısı olduğunda neyin içine düştüğünü bilmiyordu.

• Nükleer program nedeniyle ABD-İran ilişkileri gerilmişti (22 yıldır hiçbir şey değişmemiş!). Önce Afganistan’ı, sonra da Irak’ı işgal edip boyunun ölçüsünü alan ABD’nin bir de İran’la savaşacak mecali yoktu.

• Levey’den İran’a karşı ekonomik silahlar geliştirmesi istendi. 2006’da ABD’nin müttefiklerini İran’a karşı ambargo uygulamaya ikna etmek için yaptığı gezilerden birinde bir otelin lobisinde otururken kafasında birden şimşekler çaktı: “Neden devletleri değil de bankaları yola getirmiyoruz?” diye düşündü.

Stuart Levey, 2012

Levey de küresel finansal sistemde araçsallaştırılacak darboğazlarla, bankaları İran’a karşı yaptırım uygulamaya zorlamaya karar verdi.

• Levey’nin yaptırım şablonu bugün artık, askeri gücün dışında, Amerikan dış politikasının önemli bir sert güç unsuru.

• Bugünse finansal yaptırımlara teknolojik yaptırımlar ve korumacı tedbirler de eklenmiş durumda. ABD’nin Bytedance’in TikTok’un ABD operasyonlarını satmaya zorlaması, çip ambargoları, yeni tarife rejimleri bu trendin yansımaları.

• Ancak, ABD doları silah haline getirerek küreselleşmenin dibine kibrit suyu döktü. Bu nedenle önümüzdeki dönemde doların geleceğini şekillendirecek finansal dikeydeki kamplaşmalarla teknoloji dünyasındaki ayrışmaları da yakından takip etmeli.

Peki, araçsallaştırılan yaptırımlar ne kadar etkili? Yaptırımla karşı karşıya kalan ülkeler neden hemen teslim bayrağını çekmiyor? ABD dışındaki ülkelerin yaptırım gücü var mı? Türkiye’nin yaptırımlarla ilgili stratejisi ne olmalı?

• Bu soruları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

---

Coinbase bankaların kripto varlıklara faiz vermesini talep ediyor

🗞️ Haftanın Haberi

Brian Armstrong

Kripto varlık platformu Coinbase’in kurucusu, 43 yaşındaki Brian Armstrong’un 15 Ocak’ta yaptığı paylaşımın ardından ABD Senatosu’nda görüşülmesi beklenen yeni kripto varlık yasası Clarity Act son anda gündemden çekildi. Malum artık kriptovarlık şirketlerinin lobileri güçlü. Bakalım Armstrong yasa taslağını neden eleştiriyor?

• Stabilkoinlere faiz verilmesinin yasaklanması: Bankaların bu hükmü mevduat kaçışını engellemek ve kripto tabanlı tasarruf ürünlerini rekabet dışı bırakmak için yasaya eklettiğini savunuyor. Bankalar da haklı. Herkes faiz verecekse biz nasıl ayakta duracağız diyorlar.

• Tokenize hisse senetlerine fiili yasak: Blokzincir üstünde hisse senedi alım‑satımını neredeyse imkânsız hale getirecek düzeyde ek yükümlülük ve sınırlamalar söz konusu.

• Merkeziyetçi (DeFi) olmayan finansal yapılar üzerinde ağır gözetim ve veri erişimi: Devlet kullanıcıların finansal kayıtlarına “sınırsız erişim” sağlayabilir, bu da DeFi’in açık mimarisini bozabilir ve pratikte birçok DeFi projesi için uygulanamaz yükler getirebilir.

• Amerikan Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (CFTC) yerine Amerikan Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) ağırlıklı bir yapının tasarlanması: Amerikanın SPK’sı SEC eskiden eski başkanı Gary Gensler’den beri kripto varlık işlerine daha muhafazakar yaklaşıyor.

Armstrong’un başlattığı tartışma Davos Ekonomi Zirvesi’ne de taşınmış ve JP Morgan CEO’su Jamie Dimon, Armstrong İngiltere’nin eski başbakanı Tony Blair ile konuşurken sohbeti bölerek Armstrong’a ağzına geleni söylemiş! Bank of America CEO’su Brian Moynihan da bir başka sohbette Armstrong’a dönerek, “banka mı olmak istiyorsunuz yoksa para piyasası mı, karar verin!” demiş.

300 sayfalık Clarity Act, Temmuz 2025’te yasalaşan stabilkoin düzenlemesi GENIUS Act’ten sonra dijital varlık piyasalarını şekillendirmesi planlanan bir tasarı. İki yasa bu açıdan birbirini tamamlar nitelikte. Başkan Trump ABD’yi dünyanın kripto varlık merkezi yapma iddiasına ulaşacaksa, bir şekilde bu yasayı geçirmesi lazım.

---

Dijital mecralarda yaş sınırı koymak ne kadar kolay?

🤔 Fikri Takip

Geçtiğimiz hafta bültenimizde çocukların sağlığı ve ekran süresine dair tartışmalara yer vermiştik. Daha önce de dijital mecralarda devam eden yaş sınırı tartışmalarını ele almıştık.

• Çocukların sosyal medya kullanımını yasaklayan ilk ülke olan Avustralya çizgiyi 15 yaştan çekse de dünyada henüz kabul görmüş ortak bir yaş sınırı yok. Tartışmalar daha çok 13-16 yaş arasında değişiyor.

• Bu iş bir kıstasa bağlanmadığında ise yaş denetimi konusunda her platformun tedbir almadığı ortada. OECD’nin 50 çevrimiçi platformunu inceleyerek yaptığı çalışmaya baktığımızda da yaş denetimi konusunu kullanıcının inisiyatifine/beyanına bıraktığı veya sadece belli durumlarda denetlediği görülüyor.

Kaynak: Too young to scroll? Why governments are cracking down on social media age limits, Haziran 2025.

Ancak, bu konuda asıl sorun yasak koymak değil, bu yasağın nasıl e hangi yöntemlerle uygulanacağı. OECD tarafından Haziran 2025’te yayımlanan rapor da karşılaştırmalı olarak 28 üye ülkeyi incelediği çalışmasında bu konunun önemine vurgu yapıyor.

• Avustralya’da bu konuda ilk deneyimler yüz tanıma uygulamalarının pek de verimli olmadığını ortaya koyuyor. AB’de konuşulan diğer bir alternatif ise dijital kimlik fakat bu da kullanıcıların sosyal mecralardaki özgürlüklerinin denetimini egemen devletlerin inisiyatifine bırakma riskini barındırıyor.

• Öte yandan mesele sadece çocukların emniyeti (safety) değil, kişisel verilerinin (data privacy) korunması da önemli bir başka konu. Mesela yaş tespiti yapalım derken çocukların yüzlerinin veya kimliklerinin paylaşılması muhtemelen çocukların sosyal medya kullanmasından daha riskli.

Bu nedenle yapılacak yasaların temelde neyi önceleyeceği ve düzenlemelerin niteliğinin ne olacağı kanun yapıcının bu konuda ne kadar geniş bir çerçeve çizeceğine bağlı.

---

Mısır, Türk sanayisi için neden önemli?

📝Haftanın Makalesi

Bu hafta Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın Mısır’a yaptığı ziyarette ikincisi gerçekleştirilen Türkiye-Mısır Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi Toplantısı vesilesiyle Ussal Danışmanlık’ın Mısır ve Afrika coğrafyasındaki partneri Moharram & Partners şirketinin kurucusu ve değerli dostum Mustafa Muharrem ile al-Ahram gazetesinde bir makale kaleme aldık:

• Küresel rekabet yükselen korumacı politikalarla şekil değiştiriyor. Kişi başına düşen milli gelirin 20 bin dolara dayandığı Türkiye’de emek‑yoğun ve orta teknolojili sektörleri yalnızca ülke içinde tutarak rekabet gücünü korumak giderek zorlaşıyor.

• Bu nedenle de Türk şirketleri dış yatırımı giderek uzun vadeli rekabet stratejisinin merkezine alıyor.

Kahire, İstanbul’dan yaklaşık 90 dakikalık uçuş mesafesinde; işgücü daha ucuz, enerji maliyetleri Türkiye’nin yaklaşık yarısı, ayrıca Mısır hem büyük bir iç pazar hem de Türkiye’den daha geniş bir serbest ticaret anlaşmaları ağı sunuyor.

Özbekistan, Fas veya Bangladeş gibi alternatiflerle karşılaştırıldığında, yakınlık, maliyet yapısı ve pazar erişimi kombinasyonu ayırt edici; bugün Mısır’da Türk firmalarına ait yaklaşık 200 üretim tesisi faal.

• Mısır’a giden fabrikalar Türkiye’de kalan değer, 23 Ocak 2026.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

---

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Korelasyon ve nedensellik: Çocukların psikolojisini sosyal medya mı bozuyor? - 2026/5

Ekran Süresi & Çocuk, Tahmin Piyasaları, Ukrayna'da İKA'lar, Made in Europe & Türkiye

Global İşler+ No.230 — 2026/5

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 27 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.933 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize sosyal medyanın çocuklar üzerindeki etkileri üzerine yapılan araştırmalarla başlıyoruz. Bu konu, Avustralya’nın getirdiği 15 yaş altındaki çocukların sosyal medyaya erişim yasağının ardından, hem Türkiye’de hem de dünyanın geri kalanında daha hararetle tartışılıyor. Ardından tahmin piyasalarına dair son gelişmelere bakacağız. Siyasi tahmin yapmak uygun mu değil mi? Sonrasında Ukrayna cephesinde insansız savaş teknolojilerinin cephedeki etkilerine dair ilginç bir video ve Avrupa’nın değişen ticaret dinamiklerine dair görüşlerim var.

İyi okumalar!

---

Çocukların sağlığı ve ekran süresi

📤 Haftanın Dosyası

Gençlere sosyal medya yasağı Jonathan Haidt’in “The Anxious Generation” kitabından sonra trend oldu. En meşhur yasak Avustralya’da. Böyle giderse sosyal medya da araba kullanmak, evlenmek, içki-sigara almak gibi gençler için sakıncalı faaliyetler listesine girecek. Peki bu tartışmaların bilimsel temeli ne kadar sağlam?

Bu ay Guardian gazetesinde yayımlanan, Mancherster Üniversitesi tarafından yapılan, bir araştırmanın sonuçları ekran başında geçen sürenin çocuklarda akıl sağlığı sorunlarına yol açtığına dair güçlü bulgular olmadığını ortaya koyuyor.

• Araştırma, tüm dünyada, son otuz yılda, 11-16 yaş arasındaki gençlerin artan oranda zihinsel sorunlarla mücadele ettiğini ve bu sorunların 14.5 yaşında zirve yaptığı belirtiyor. Çalışma da bu eğilimlerde sosyal medya kullanımının veya oyun oynamanın etkilerini anlamayı amaçlıyor.

• Araştırmanın örneklem ve bilimsel yöntemi sağlam: 25.629 gözleme dayanarak yapılan çalışmada, 11-14 yaş grubu arasındaki çocuklarla senede bir anketler yapılarak, 2021-2023 yılları arasındaki duygu değişimleri incelenmiş.

Sonuç:

• Aşırı sosyal meyda kullanan veya oyun oynayan çocuklarda ertesi sene anksiyete ve depresyon gibi bulguların artığına dair bir bulgu yok,

• Oyun oynamanın veya sosyal medyada zaman geçirmenin zihinsel gelişim üzerinde etkisi sıfır.

Korelasyon ve nedenselliğin farklı şeyler olduğu üniversite birinci sınıflara öğretilir. Buna rağmen çoğu eğitimli kişi gerçek hayatta ikisini birbirine karıştırır.

• Acaba sosyal medyayı çok kullanan çocukların psikolojileri mi bozuluyor yoksa zaten psikolojisi bozuk çocuklar daha mı çok sosyal medya kullanıyor. Yani, sosyal medya aslında bir kaçış mı?

Jonathan Haidt’in 2026 Dünya Mutluluk Raporu’nda yayımlanmak üzere kaleme aldığı rapora atıfla yapılan diğer çalışmalarda da yoğun sosyal medya kullanan kişilerin daha fazla depresyon eğilimli olduğunun, belki de depresif insanların bu sorunlarını sosyal medya kullanarak atmaya çalıştığının altı çizilmiş.

Yukarıda bahsettiğimiz, Journal of Public Health dergisinde yayımlanan, bilimsel makalenin yazarları Qiqi Cheng ve Neil Humphrey şöyle diyor:

Gerçekten de sosyal medya kullanımını yasaklayıp çocukların karşı karşıya kaldığı zihinsel sorunları çözebilecek miyiz? Çocukların yaşadığı zihinsel ve duygusal sorunların tek sorumlusu sosyal medya mı? Yoksa daha karmaşık bir meseleye indirgeyici bir şekilde mi yaklaşıyoruz?

Platformer’ın yazarı Casey Newton, Qiqi Cheng ve Neil Humphrey’nin yaptıkları çalışmanın sorduğu soruya verdiği cevap açısından tatmin edici olduğunu ama başka faktörlerin de dikkate alınması gerektiğini söylemiş: siber zorbalık (cyberbullying), yeme bozuklukları (eating disorder), kendine zarar verme (self harm) ve cinsel şantaj (sextortion) gibi…

• Newton, şunu da ekliyor: “Casinolarda 13 yaşında çocukların olmamasının bir nedeni var: Bu ortamların bu çocuklar için uygun olmadığını biliyoruz. Bunu bilmek için de kumarhanelerin ve şans oyunlarının anksiyete ve depresyona yol açtığına dair uzun çalışmalara ihtiyacımız yok.“

• Çocukların sosyal medyaya erişimi aslında bir dikkat ekonomisi sorunu. Bu konuya dair ilgili sevgili dostum Can Selçuki (bu gençlerin dinleyemeyeceği kadar uzun podcastinde😎), günde 12 milyon saat kısa süreli videolara harcadığımızı söylüyor.

---

Portekiz, "tahmin piyasası" platformu Polymarket'ı yasakladı

🗞️ Haftanın Haberi

Portekiz'in milli piyango idaresi "siyasi bahis yapmak yasak" diyerek cumhurbaşkanlığı seçimlerinden bir gün önce merkeziyetiz tahmin platformu Polymarket'ı kapattı. Daha önce de Macaristan da Polymarket'ı kapatmıştı.

• Tahmin piyasaları (prediction markets) ne kadar bahis ne kadar değil hukuken gri alanda.

Tahmin piyasalarında sistem şöyle işliyor: Mesela X kişisinin devletbaşkanı seçileceğine %50 ihtimal veriyorsunuz.

- Bu tahmine ait kağıt Polymarket'ta 30 kuruşa değerleniyor ve X seçilirse 1 TL alıyorsunuz.
- %50 ihtimal verdiğinize göre kağıdı alıyorsunuz. Kazanırsanız 70 kuruş kârınız oluyor. Kaybedeseniz 30 kuruş gidiyor.
- Daha çok kişi X'in seçilme ihtimalini yüksek görüyorsa haliyle kağıdın değeri artıyor.

Türkiye'de bu platformlara erişim hâlâ açık. Tahmin piyasaları bence iyi bir mekanizma. Piyasadaki bilgiyi topluyor ve yön gösteriyor. Bana ters gelen tek şey şu: Bahisler yeterince büyük olursa, olayların gidişi buna göre değiştirilebilir mi?

• Mesela spor müsabakalarının bahislere göre ayarlanması yaygın bir şey. Ama sonuçta bu bir oyun.

• Ya başkanlık seçiminin sonuçları bahisler tutsun diye değiştirilirse? Portekiz gibi küçük bir ülkede böyle şeyler mümkün olabilir.

• Sadece sandıkta sonuçlarla oynanmasından bahsetmiyorum (ki o zor), son anda dezenformasyon vb. etkilerle ya da mesela bir bomba patlatarak seçim sonuçlarını etkileyecek (İspanya'da Atocha tren garının bombalanması gibi) gelişmeler...

Brezilyalı eski balerin ve Polymarket’ın rakibi olan tahmin piyasası platformu Kalshi’nin kurucusu Luana Lopes, şirketinin 11 milyar dolar değerlemeye ulaşmasıyla aileden zengin olmayan, en genç kadın milyarder ünvanı ile haber olmuştu.

---

Ukrayana İKA’larla Rus askerlerini esir aldı

🎥 Haftanın Videosu

Ukrayna’da savaş devam ederken insansız savaş sistemleri konusunda önemli tecrübeler biriktiriliyor.

• Bunun en ilginç örneklerinden biri de Ukrayna’ya ait bir insansız kara aracının (İKA) Rus askerlerini esir alması. Bu gelişme gelecekte savaşların karakterinin nasıl değişeceğine güzel bir örnek:

414 Magyar's Birds@414magyarbirds

A Ukrainian UGV has taken prisoners for the first time in history on one of the fronts. If the enemy wants to surrender, they can do so. We don’t understand why so many people claim that eliminating an armed enemy on our land is somehow wrong.

10:20 AM · Jan 27, 2026 · 9.25K Views

---

9 Replies · 39 Reposts · 261 Likes

Eğer savaş tekniklerine de meraklıysanız, Rusya-Ukrayna savaşını takip etmek için dünyadaki en iyi kaynak değerli dostum Can Kasapoğlu’nun Hudson Institute için kaleme aldığı haftalık analizler.

---

Gümrük Birliği’nin sessiz sonu: Made in Europe, made without Turkey!

🖊 Global İşler Köşesi

Brüksel, ekonomik dinamizmini kaybettiğini ve dünyanın müzesi haline geldiğini idrak etmiş olacak ki, son bir senede, Başkan Trump’ın yaptıklarıyla titreyerek kendilerine geldi. AB, ilk defa birbirinden kopuk olmayan, somut ve korumacı sanayi politikası adımları atmaya çalışıyor. Ancak bu adımların ortak noktası Türk şirketlerinin Avrupalı sayılmaması:

• AB’nin yeni, yerli üretimi destek programı “Made in Europe”, AB’de kamu parasıyla yapılacak her işte AB ürünleri tercih edilmeli diyor.

• Brüksel’in üzerinde çalıştığı “Industrial Accelerator Act,” bazı sektörlerdeki yabancı yatırımlara AB şirketleriyle ortaklık zorunluluğu getiriyor.

• SAFE (Security Action for Europe) denen savunma programıyla da sadece silah alımı değil, sanayiyi destekleyecek pek çok altyapı yatırımı yapıyor. Fakat Türkiye, bu programın da dışında.

Ayrıca AB, 2026 itibariyle Hindistan ve Güney Amerika’daki MERCOSUR ülkeleriyle yıllardır devam eden müzakereleri sonuçlandırdı ve yeni serbest ticaret anlaşmaları (STA) imzaladı.

Yukarıdaki dinamiklere bakınca AB’nin attığı bu adımlar kıta ekonomisinin yeniden yapılandırmanın önemli adımları, ancak Türkiye bu sürecin dışında tutulmaya devam ediyor:

• Türkiye’nin Gümrük Birliği üyesi ve bir aday ülke (her ne kadar adaylık süreci uzun süredir dondurucuda da olsa) olmasına rağmen AB’nin üzerinde çalıştığı bu programramların dışında tutulması sadece yeni fırsatlara erişimini engellemiyor. Aynı zamanda AB-Türkiye ticari ilişkilerinde, otomotiv sektörü başta olmak üzere, sanayicimizin AB pazarına erişimi önünde yeni bariyerler koyuyor.

• Öte yandan 1996 yılında Gümrük Birliği’ne girdiğimizden beri AB, 69 STA imzalarken biz sadece 19 STA imzalamışız.

• AB’nin imzaladığı her STA’dan, 1996’da Kıbrıs sorununun varlığı nedeni ile yaptığımız anlaşma gereği biz faydalanamıyoruz. Aksine AB ile STA imzalayan ülkeler Türkiye pazarına girerken ve AB pazarında Türk üretici ile yarışırken avantaj elde ediyor.

Bana göre Avrupalıların Türkiye ile fikirlerini kendi bakış açılarından yakalayıp değiştirmeyi beceremezsek Ocak 2026, tarihe Gümrük Birliği’nin sona ermeye başladığı zaman olarak geçecek. Peki, neler mi yapmalı? Bu sorunun cevabını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

---

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Fabrikalar Mısır'a giderken, Türkiye’ye kalan değer ne? - 2026/4

Mısır & Türkiye, Afrika'da Dijital Politikalar, Afrika Yılı, 2026 Tahminleri

Global İşler+ No.229 — 2026/4

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 12 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.918 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimizde ana odağımız Afrika. İlk olarak Türk şirketleri’nin son dönemde cazip bulduğu Mısır ve Türkiye’nin sanayisizleşme hikayesine bakacağız. Sonrasında merceğimiz biraz yukarı çekip Afrika kıtasında Türkiye’nin ve Türk yatırımcıların nasıl bir strateji izlemesi gerektiğini ve sahip olduğumuz avantajları inceleyeceğiz. Ardından Afrika’da dijital politikaların nasıl dönüştüğüne dair içeriğimiz var. Son olarak 4x4 ekibiyle 2025’i değerlendirip, 2026’ya dair beklentilerimizi konuştuğumuz yayınımız var.

İyi okumalar ve seyirler!

---

Mısır’a Giden Fabrikalar, Türkiye’de Kalan Değer

🖊 Global İşler Köşesi-1

Geçen hafta Mısır’daydım. Mısır’a gelen dış yatırımları takip eden bir dostum dedi ki: “Türklerin sırrını çözdüm. Eğer büyük bir Türk sanayici bir yere yatırım yaparsa aynı sektördeki tüm şirketler peşinden geliyor.” Ne kadar doğru!

• Aynı durum bir Türk sanayicisinin hangi sektöre yatırım yaptığı, hangi makineyi getirdiği gibi kararlar için de geçerli. Siz bir adım atarsınız, tüm komşularınız takip eder.

• Bu aralar moda Mısır, Özbekistan ve Bangladeş’e gitmek. Bu ülkelerin iç pazar büyüklükleri, serbest ticaret anlaşmaları gibi faktörler elbette önemli.

Ama günün sonunda yatırım kararlarını belirleyen temel neden maliyetler: Bu ülkelerde iş gücü maliyeti Türkiye’nin dörtte biri, enerji maliyetleri ise Türkiye’nin yarısı seviyesinde. Bu nedenle de önümüzdeki dönemde sadece tekstil değil, inşaat malzemeleri, otomotiv, dayanıklı ev aletleri üretimi de bu ülkelere kayabilir.

• Herkes bu süreçte birilerini suçluyor, ama bana göre asıl sormamız gereken soru, “Bu gidişi nasıl avantaja çeviririz?”

• Kore örneği şunu gösteriyor: Fabrika gidince iş bitmiyor; işin şekli değişiyor. 2000–2011 arasında doğrudan imalatta çalışan sayısı 538 bin kişi azalırken, aynı dönemde Ar-Ge’de 114 bin, lojistik ve satışta 84 bin, idari ve arka ofiste 234 bin yeni istihdam oluşmuş.

Ben de bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde bu soruyu sorup, 1980 ve 1990’lar boyunca Japonya ve Kore’nin benzer bir süreci nasıl yönettiğini ele aldım.

• Do Asian Countries Upgrade in Global Value Chains? A Novel Approach and Empirical Evidence, Asian Economic Journal, 2019.

• Sanayisizleşme çağında Hindistan’ın sanayi politikası, 29 Eylül 2023.

• Tekstilcilerimizin Mısır’a taşınması normaldir, 4 Ekim 2024.

---

Afrika yılına girerken: Fırsatların kazası olmaz!

🖊 Global İşler Köşesi-2

2026’nın Afrika yılı olacağını düşünüyorum. Birkaç jeoekonomik trend üst üste bindi ve Türk şirketleri için kıtada gerçek bir fırsat penceresi açıldı. Fransa Afrika’da nüfuz kaybederken Rusya ne kadar hevesli olsa da oluşan boşluğu doldurma kapasitesine sahip değil. Çin ise son 15 yılda aktif bir Afrika stratejisi izlese de belli nedenlerle geldiği noktada tıkanmış görünüyor.

Bu arada ABD, Afrika’yla ilgili yaklaşımını tamamen değiştirdi. Trump yönetimi, Aralık ayı başında kamuoyu ile paylaştığı Ulusal Güvenlik Stratejisi’nde “Artık kalkınma yardımı yok, madenler ve ulaştırma koridorları için yatırım yapacağız” diyor.

• Peki, bu resimde Türkiye neden ve nasıl öne çıkıyor? Afrika’daki fırsatları kaçırmamak hangi hataları yapmamalı? Tüm bunları Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde yazdım.

---

2026’da Afrika’da dijital politikalar

📤 Haftanın Dosyası

Şimdi Afrika’da dijitalleşme ve dijital politika işbirliklerine bakacağız ama önce önemli bir noktanın altını çizeyim: Aslında Afrika “bir yer” yok!

• İngilizce konuşulan Afrika, Fransızca konuşulan Afrika, Arapça konuşulan Afrika, Portekizce konuşulan Afrika var.

• Çok istikrarlı ülkeler (Fas, Ruanda, Botsvana) de var, devletin hiç olmadığı ülkeler (Sudan, Somali) de var.

Afrika başkentleri arasında uçmak için çoğu zaman Paris, İstanbul veya Dubai üzerinden gitmeniz gerekiyor.

Afrika’nın dijitalleşmesiyle ilgili konulara da bu çerçeveden bakmak lazım.

Mesela Afrika’da veri merkezi yatırımı yapmak zor. Çünkü elektrik şebekeleri zayıf, birbirine entegre değil. Veri merkezi yapsanız da sürekli elektrik veremiyorsunuz.

Bununla beraber ülkeler Afrika ülkeleri arasında “entegrasyon” çabaları da var. Mesela,

• Fintek: 2025’te Gana, Güney Afrika, Kenya, Nijerya Merkez Bankaları dijital bankacılık alanında önemli adımlar attı. Pan Afrika Ödeme Sistemi (PAPSS), 16 ülkede 150’den fazla bankanın dahil olduğu bir yapıya dönüşürken ülkeler arası para transferinde etkili bir araca dönüşmeye başladı.

• Veri güvenliği ve veri transferi: AB’nin GDPR düzenlemesinin etkilerini Afrika’da da görmek mümkün. Afrika kıtasındaki 54 ülkenin 46’sında veri güvenliği düzenlemeleri mevcut. Bu ülkelerden 39’u parlamentolarından veri kişisel verilerin korunmasına dair münhasıran kanunlar geçiriken, 34 ülke de bunun için regülatör kurumlar kurulmuş. Fakat uygulama ve kurumsal kapasite konusunda hâlâ önemli eksikler mevcut. Son iki yıldır Gambia, Sierra Leone, Nijerya, Gana, Kenya Ruanda ve Mısır gibi ülkelerde bu kısıtları aşmak üzere önemli düzenlemeler ve kapasite inşası üzerinde çalışılmakta. Kıtada yurtdışına veri trasnferi konusundaki düzenlemelerin 2026’da hız kazanması bekleniyor.

Daha fazlası için: The Digital Transformation Strategy for Africa (2020-2030), African Union.

• Brüksel Etkisi – Londra Tepkisi, 27 Eylül 2023

---

2026’nın Milyon Dolarlık Boşluğu!!!

🎙️ 4x4 Podcast

2026’ya girerken dünya ekonomisi, yapay zekâ ve teknoloji trendleri aynı anda hızlanıyor. Bu bölümde 4x4 ekibiyle 2025’i değerlendirip, 2026’ya dair beklentilerimiz konuştuk. Ele aldığımız başlıklar:

• 200-300 bin $’lık prodüksiyon nasıl 9.000 $’a düştü?

• Ajansların para kazandığı “versiyon işi” neden bitiyor?

• Solo founder / VC’siz girişimcilik neden yükseliyor?

• Yapay zekâ ajanları (AI Agents) şirketlerin %90’ı olursa yönetim nasıl yapılacak?

• Tokenization ile sahiplik kavramı nasıl değişiyor?

• Yapay zekâ devriminin görünmeyen duvarı: enerji krizi

---

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Robotaksi firması Waymo (şimdilik) rakip tanımıyor - 2026/3

Robotaksiler, Venezuela & Trump, 2025 Kitapları (3)

Global İşler+ No.228 — 2026/3

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 16 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.927 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize robotaksi sektöründeki son gelişmelerle başlıyoruz. Ardından Venezuela’da Başkan Maduro’nun ABD tarafından derdest edilmesinin ardından başlayan tartışmalara dair görüşlerimi paylaşıyorum. Sonrasında 2025’te okuduğum kitapların listesinin üçüncü ve son kısmı var.

İyi okumalar!

---

Robotaksi firması Waymo (şimdilik) rakip tanımıyor

🗞️ Haftanın Haberi

Geçtiğimiz yıl Uber CEO’su Dara Khosrowshahi önümüzdeki 10-15 yıl içerisinde robotaksilerin insan sürücülerin yerini alacağı kehanetinde bulunmuştu. Uber CEO’sunun kehanetinin ana argümanı robotaksilerin daha ucuz olacağı için daha fazla tercih edileceği yönündeydi.

Son dönemde robotaksi talebi hızla artıyor ama sebep robotaksilerin daha ucuz olması değil.

• Robotaksiler henüz normal taksilere göre daha pahalı. Ama son dönemde bu hizmet ya meraktan ya da farklı motivasyonlar nedeniyle giderek daha çok tercih ediliyor.

Sektörün koçbaşları ABD ve Çin’den. Ancak Amerika’da bu sektörde en hızlı büyüyen şirket Alphabet’in Waymo’su. Özellikle 2024 yılı başında haftalık yolculuk sayısı 50 bin iken 2025 sonunda bu rakam 450 bin eşiğine ulaşmış. Bu da yıllık 25 milyon gibi büyük bir rakama denk geliyor.

• Bloomberg, 2030 yılında bu rakamın haftalık 8 milyon bandına çıkacağını öngörüyor.

• Thomas Pueyo, robotaksilerin mevcut pazardan pay almanın ötesine geçtiğini kendi talebini de yarattığı tesbitini yapıyor.

Haftalık Waymo yolculuk sayısı, Kaynak: Bloomberg

Peki, önümüzdeki dönemde sektör nasıl dönüşür? Buna dair net bir şey söylemek güç. Fakat rekabetin hızlanması muhtemel. Önümüzdeki dönemde aynı zamanda araç üreticisi olan Elon Musk’ın Tesla’sının da bu rekabete dahil olması bekleniyor. Bu durumda fiyatlar daha hızlı aşağı gelebilir.

• Tesla’nın avantajı hem araçları üretmesi hem de sattığı araçlar üzerinden topladığı veri ile sürekli geliştirdiği otopilot ve otonom sürüş teknolojisine (FSD) sahip olması. (Bu arada Tesla 14 Şubat 2026’dan itibaren FSD hizmetini ücretli sunacak!)

• Tesla’nın rakipleri ise verilen hizmet için araç satın almak zorunda. Ama orada da alternatifler çoğaldıkça maliyetler aşağı gelecektir.

Robotaksiler piyasayı domine ederken Uber gibi şirketler bu süreçte pazar kaybeder mi? Onu da yaşayıp göreceğiz. Zira robotaksiler kural temelli ve düzgün yollarda iyi performans gösterse de emniyet konusunda özellikle zor hava koşullarında ve bozuk yollarda henüz insan sürücülerin gerisinde.

• Öte yandan Uber gibi şirketlerin bir avantajı da insan sürücüler sayesinde hızlı yemek teslimatı gibi hiztmetleri de sunabiliyor.

Tabii, bu süreç önümüzdeki dönemde Türkiye’deki sarı taksi sektörünü de etkileyecek. Halihazırda Türkiye’de paylaşımlı yolculuk (Martı Tag) ve taksi çağırma uygulamaları (taxi haling) hayatın bir parçası haline gelmiş durumda ve İstanbul dışına da yayılıyor. 😅

• Otonom araçların çakarla imtihanı, 12 Ağustos 2025.

---

Venezuela’yı Trump batırmadı!

🖊 Global İşler Köşesi

Venezuela neden bu hale düştü? 2019’da Venezuelalı bir arkadaşımın düğünü için Miami’ye gitmiştim.

Arkadaşım, düğünden bir gün önce, yabancı misafirleriyle lise arkadaşlarını akşam yemeğinde bir araya getirdi. Önce lise arkadaşlarının Venezuela’dan geldiğini sandım. Meğer hepsi Miami’de yaşıyormuş.

- Sizin lise sınıfından kaç kişi memlekette kaldı?” diye sordum.

- Kimse kalmadı” dediler.

Bir tanesi de ekledi:

- Geçen sene annem ölünce evimizi de sattım. Tamamını nakit olarak satmak zorunda olduğum için ancak tanıdık birine satabildik.”

2019’dan beri Venezuela’yı terk edenlerin sayısı hızla arttı. Bugün 30 milyonluk ülkenin 8 milyonu yurtdışında. Bunların yarısı üniversite mezunu. Meksikalı göçmenler arasında üniversite mezunlarının oranı %10.

Elitlerini kaybeden ülkeler batmaya mahkumdur!

Bu hafta Nasıl Bir Ekonomi gazetesindeki köşemde Başkan Trump’ın Venezuela müdahalesini değerlendirdim. Düşüncelerim, Türkiye’de hakim değerlendirmelerden çok farklı.

• Medyascope’ta Cenk Narin’in moderatörlüğünde “Nasıl Bir Dünya? Nasıl Bir Türkiye?” programında, Bilgi Üniversitesi Dr. Öğretim Üyesi Tuğçe Erçetin ile birlikte Venezuela’daki son gelişmeleri ele aldık.

---

2025 yılında okuduğum kitaplar - 3

🎄2025’in Kitap Önerileri

Bu hafta tarih başta olmak üzere diğer başlıklarda okuduğum kitaplar ile 2025 yılında okuduğum kitaplara dair listeyi tamamlıyoruz.

• The Haves and Have-Yachts: Dispatches on the Ultrarich, Evan Osnos - New Yorker, içindeki her bir yazı bir edebi eser niteliği arz eden, herhalde dünyanın en iyi yayını. Bu kitap da yazarın New Yorker’da mega yatlar ve sahipleriyle ilgili yazdığı yazılardan derlenmiş. Hakikaten bu kadar tuhaf bir konudan yola çıkarak küresel ekonominin daha iyi bir analizi yapılamazdı. Mesela bilmediğim bir gerçek: Özel uçak mega yatların yanında bayağı orta sınıf bir zevkmiş!

• Waste Land: A World in Permanent Crisis, Robert D. Kaplan - Gazeteci Robert Kaplan, ABD’nin en önemli kanaat önderlerinden biri. Bu kitapta özel bir konuya eğilmek yerine son yıllardaki tecrübe ve düşüncelerini bir araya getirmiş. Kötümser bir kitap. Dünyanın nasıl Leninizm’in yeni hali olan sosyal medya linçleriyle yönetilen saçmasapan bir yere geldiğine dair düşüncelerinden esinlenerek bir köşe yazısı yazmıştım. Kitaptan aklımda en çok kalansa Aleksandr Soljenitsin’e verdiği referanslar oldu. Soljenitsin her zaman istikrar ve düzenin adalet ve özgürlükten daha önemli olduğunu savunmuş. Herhalde günümüzü anlamak için daha kuvvetli bir düşünce olamaz. Bu kitabı okumanızı öneririm.

• Our Inner Ape: A Leading Primatologist Explains Why We Are Who We Are, Frans de Waal - Bu sene beyin ve antropolojiyle ilgili yeteri kadar kitap okuyamamışım. Açıkçası başladığım birkaç kitabı da bitiremedim. Beynim bu işlere kafa yormak için biraz yorgundu. En beğendiğim kitabı en sona sakladım. İnsanları anlamak için maymunları gözlemlemekten daha iyi bir yol yok! Zira malum insanlar üzerinde deney yapmak pek mümkün değil. Ayrıca gözlendiğini bilen insanlar buna göre hareket ediyor. Burada maymunlardan kastım şempanze, bonobo, goril gibi kuyruksuz maymunlar. İngilizce’de ape denen bu gruba Türkçe’de karşılık gelen tek bir kelime yok. Frans de Waal, dünyada kuyruksuz maymunlarla ilgili en önemli uzmanlardan ve kitapta yıllarca hayvanat bahçeleri ve ormanlarda yaptığı gözlemlerden süzülen bilgilerini yazmış. Mesela, Kongo Nehri’nin iki yanında evrimleşen şempanzeler ve bonoboların ilki erkek egemen, yarışmacı, birbirlerinin çocuklarını öldüren bir tür; ikincisi kadın egemen, poligamik ve eşcinsel ve barışçı bir tür olmuş. Kitabı okuyunca insanlardaki siyasi koalisyonlar kurma, yabancı düşmanlığı, karşılıklı iyilik / kötülük gibi birçok davranışın aslında ne kadar tabii içgüdüler olduğunu anlıyorsunuz. Herkesin içinde biraz şempanze biraz bonobo var.

• Captives and Companions: A History of Slavery and the Slave Trade in the Islamic World, Justin Marozzi - Son zamanlarda okuduğun en enteresan kitap. Bugün bize çok tuhaf gelen birçok şeyin yüz yıl önce gayet normal olduğunu akıldan çıkarmamak lazım. Mesela kölelik. Türkiye’de köleliğin resmen kaldırılışı 1934. Bu kitabın konusu İslam dünyasında kölelik. İslam ülkelerindeki kölelik, Atlas Okyanusu köle ticareti gibi, çok konuşulan bir konu değil. Aslında Arapların toplamda Amerika’ya götürülenden daha çok zenci köle sattığı tahmin ediliyor. Ancak İslam dünyasında kölelik Amerika’daki gibi ölçekli üretim için kullanılmamış. Birçok köle tipi var: Köle askerler, cariyeler, harem ağaları, ev hizmetlileri, vb. Bu coğrafyada köleler Osmanlı sadrazamları veya Memlük sultanları gibi farklı örneklerde de görülebileceği üzere aslında özgür insanlardan çok önemli mevkilere gelmişler. Kitapta bana en ilginç gelen bölüm harem ağalarının Mısır’da Kıptî papazlar tarafından hadım edilmesiyle başlayan yolculukları oldu. Abdülhamit Han’ın son Osmanlı harem ağası Cumhuriyet döneminde Erenköy’de bir lisede edebiyat öğretmenliği yapmış. Abdülhamit o zamanki Habeşistan İmparatoru’na ağanın ailesinin bulunması için mektup yazmış ama köle tacirlerinden Kenya’ya kaçan aileyi bulmak kısmet olmamış.

• Heirs to Forgotten Kingdoms: Journeys Into the Disappearing Religions of the Middle East, Gerard Russell - Bir İngiliz diplomatın yazdığı bu kitapta Ortadoğu’daki marjinal dini gruplar anlatılıyor: Dürzüler, Yezidiler, Kıptîler, Zerdüştler, Kalaşalar (Afganistan), Samaritanlar (Filistin). Son ikisini açıkçası kitabı okuyana kadar ben de duymamıştım. Russell, bu konuya merak sarıp Ortadoğu’da görev yaptığı her fırsatta bu grupları ziyaret etmiş. İki tema ilgimi çekti: Biri bu dinler arasındaki yıldızlara verilen önem ve reenkarnasyon gibi ortak hususlar. Sanırım bunların kökeni çoğunlukla Babil’den geliyor. İkincisi, küçük grupların kaybolmamak için buldukları yollar. Özellikle modernleşme ve mesela ABD’ye göç karşısında birbirine tutunma çabaları ilginç.

• The Shortest History of Germany: From Roman Frontier to the Heart of Europe - A Retelling for Our Times (Shortest History), James Hawes - Bu kitabın temel tezi Almanya’nın aslında iki parçadan oluştuğu: Birincisi Elbe Nehri’nin batısındaki Roma İmparatoluğu topraklarındaki çoğulcu Almanya. İkincisi Elbe Nehri’nin doğusundaki eski Prusya (bu bölge aslında bugünkü Polonya’nın bir bölümü ve Rusya toprağı olan Kaliningrad’ı da kapsıyormuş). İkinci bölümde esas olan otoriterlik. Birinci bölüm daha Katolik, ikinci bölüm daha Protestan. Ne tesadüf ki Batı ve Doğu Almanya’nın sınırı da Elbe Nehri. Ancak kitabın tezi bu sınırın ta Roma İmparatorluğu tarafından çizilmiş olduğu ve bugün Doğu Almanya’da aşırı sağçı AfD gibi partilerin güçlü olmasının tesadüf olmadığı. Coğrafya kader midir?

• On Antisemitism: A Word in History, Mark Mazower - Mark Mazower’in bu kitabı 2025’teki İsrail Gazze gündemine çok uygun. Kitapta anti-semitizmin nasıl evrildiği anlatılıyor. Avrupa’da Yahudi düşmanlığı olarak başlayan bir akım, nasıl İsrail karşıtlığı olarak çerçeveye oturuldu. Mazover, İsrail’in kurulduğundan beri yürüttüğü “İsrail’e karşı söylenen her şey dünyadaki Yahudilere karşı söylenmiştir”kampanyasının nasıl başarıya ulaştığını anlatıyor. Oysa, İsrail’in kurucusu o zamanlar Ben Gurion, ABD’deki Yahudi toplumunun liderleriyle buluşup yardım istediğinde ABD’liler “Biz ülkemize bağlıyız” demişler ve toplantı kavgayla bitmiş. Arap-İsrail Savaşları’ndan sonra bu durum değişmiş. Bugün ABD’de müesses nizama yakın çevrelerde İsrail aleyhinde bir şey söylemeniz çok zor.

• Jihad and Death: The Global Appeal of Islamic State, Olivier Roy - Bu kısa kitap IŞİD başta olmak üzere son yıllarda ortaya çıkan radikal İslami örgütlerin üyelerini nasıl devşirdiğini anlatıyor. Roy’un tezi şu: Gençler önce radikalleşiyor, sonra İslami örgütlere katılıyor. Aynı gençler 50 yıl önce aşırı sol örgütlere de katılabilirdi! Hayatta aradığını bulamayan, toplumda marjinalleşen, “çakal çukal” tipler bu örgütlerde bir aidiyet duygusu buluyor. Bunların çoğunun göçmenlerden oluşması da İslami örgütlerin elini kuvvetlendiriyor. Mesela Avrupa’daki Türkler arasında IŞİD neden zayıf? Roy bunu Türk kültürünün –mesela Afrika’ya göre—daha insicamlı olmasına ve toplumsal bağların gücüne bağlıyor.

• Land Power: Who Has It, Who Doesn’t, and How That Determines the Fate of Societies, Michael Albertus - Bu kitapta tarih boyunca arazi mülkiyetinin nasıl dağıtıldığı ve bunun getirdiği toplumsal dinamikler örneklerle anlatılmış. Mesela ABD’de ve Kanada’da batı bölgeleri yerleşime açılırken, herkese bedava toprak verilmiş. Ancak sadece ailedeki erkeklere verilmiş. Tabii verilenler de kızılderililerin toprakları. Toprak deyip küçümsememek lazım. Ne kadar teknoloji, borsa morsa desek de insanlığın toplam servetinin üçte ikisi gayrimenkul.

• Apocalypse: How Catastrophe Transformed Our World and Can Forge New Futures, Lizzie Wade - Kitabın konusu bugünkü Pakistan’da kurulan insanlığın ilk medeniyetlerinden olan İndus Vadisi Medeniyeti’nden Antik Mısır’daki kıtlıklara, İspanyolların Aztekleri fethine kadar insan gruplarının başına gelen türlü türlü felaketler. Yazar Meksikalı olduğu için felaket konusunu içselleştirmiş olmalı. Her felaketten sonra insanlığın yeni ortama nasıl adapte olduğunu, hatta bazı felaketlerin köhneyen kurumsal yapıları yıkıp nasıl yeniliğin önünü açtığını görmek ilginç.

---

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify