Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 11 okurumuza hoş geldiniz diyorum!

Bu hafta bültenimize küresel ekonomideki artan kırılganlıklarla başlıyoruz. Yapay zekânın ekonomik büyüme üzerindeki olumlu etkilerini beklerken, yapay zekâ şirketlerinin gelecekte elde etmeyi umarak yaptığı milyarlarca dolarlık yatırımlar, özel sektör ve kamu için borçlanma maliyetlerini de yükseltiyor. Kıyamet alametleri belirmiş olabilir!

Ardından değerli dostum Can Selçuki, son dönemdeki telefon ve bilgisayarlardaki artan maliyetlere dikkat çekiyor. Son olarak ise gig ekonomisinin Brezilya ve Çin’deki istihdam trendlerini nasıl şekillendirdiğine bakacağız.

İyi okumalar!

Küresel ekonomide kıyamet alametleri ve Türkiye

🖊 Global İşler Köşesi

Dünya ekonomisindeki işler pek iyi gitmiyor. Geçen sene bunun nedenlerini ele aldıktan sonra önümüzde üç seçenek olduğunu söylemiştim:

• Hükümetlerin yüksek enflasyonla borçları eritmesi

• Yapay zekâ ile verimliliği artırıp toplam geliri yükseltmek

• Yeni bir küresel krize hazırlıklı olmak

O zamandan beri devletlerin ve özel sektörün borçları daha da arttı ve yapay zekânın verimlilik üzerindeki etkilerinin görülmesi hâlâ bekleniyor. Bildiğiniz gibi yapay zekâ teknolojisi maliyetli bir yatırım.

• Sadece 2026’da ABD’deki büyük teknoloji şirketlerinin sermaye yatırımı taahhüdü 600-700 milyar dolardı. Yıl başından bu yana 250 milyar dolar borç almışlar.

• UBS’e göre, bu şirketlerin toplam borç stoğu 3 trilyon doların üzerinde.

Finansman kaynaklarının yapay zekâ teknolojisine akmasının temel sonuçlarından biri de özel sektörün diğer alanlarında faaliyet gösteren şirketlerin finansmana erişiminin de bu durumdan olumsuz olarak etkilenmesi.

• İsviçre’nin Basel şehrinde, “merkez bankalarının bankası” olarak bilinen BIS diye bir kurum var. İşleri, küresel piyasalardaki riskleri takip etmek. BIS bu sene iki kez “yapay zekâ işlerindeki borçlanmaya dikkat edin!” diye rapor yayımladı.

• Bu rapora da bakınca mevcut durum, 1999’daki dot.com veya 2008’deki finansal kriz öncesi durum ile büyük benzerlikler taşıyor.

2008 krizinde Amerikan hükümeti General Motors gibi birçok özel şirketi kurtarmıştı. “Ne olacak, yapay zekâşirketlerini de kurtarır!”, diyebilirsiniz. Ama durum pek de öyle değil:

• Herkes bu şirketlerden nefret ediyor. Şu an Amerikan seçimlerinde en popüler konu “aman bizim mahallemize veri merkezi yapılmasın da elektrik fiyatları artmasın” tartışmaları.

• 2024’te ilk kez Amerikan devletinin faize ödediği para, savunma harcamalarını geçti.

Dünya ekonomisindeki kırılganlıklara Çin’in bir çare olmasını beklemek de pek gerçekçi değil. Çünkü Çinli şirketleri sübvanse eden ekonomi politikası nedeniyle Çin’de de şişen bir borç balonu var.

• Öte yandan, tek çocuk politikası nedeniyle ülkedeki nüfus küçülürken, yaşlanan nüfus 2040’lar sonrası Çin için yeni sorunlar doğurabilir.

• Xi Jinping yönetimi ise böyle bir ortamda iç tüketimi artırarak ekonomiyi canlandırmayı hedefliyor. Ama toplumsal mühendisliğin bir sonucu olan demografik dinamikler düşünüldüğünde, bu da pek kolay değil gibi.

Peki, tüm bu gelişmeler Türkiye açısından ne ifade ediyor? Bu konuyu bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• AI debt nerves trig­ger race for default insur­ance in case boom turns to bust, FT.com, 21 Ekim 2026.

• Niall Fegusson (et.al.), Empires of AI: The Rise and Fall of a New Global Order, Foreign Affairs, 20 Ekim 2026.

• Ruschir Sharma, The Global AI Bust: What Will Survive When the Boom Ends, Foreign Affairs, 13 Ekim 2026.

Daha pahalı bilgisayar ve telefonların müsebbibi yapay zekâ mı?

👋 Konuk yazar - Can Selçuki

Bizler yapay zekâ teknolojisinin orta-uzun vadede ekonomi üzerindeki etkisini tartışırken, bu alandaki büyük ölçekli yatırımlar çok daha yakın bir yerden bizi etkilemeye başladı: milyarlarca dolarlık yatırımlar, cep telefonları ve bilgisayarların fiyatlarının yükselmesine neden oluyor.

• Bu durumun nedeni telefonlarımızdaki yapay zekâ uygulamaları değil. Esas sebep, yapay zekâ şirketleriyle tüketici elektroniği üreticilerinin sınırlı üretim kaynakları için rekabet etmeleri.

• Yapay zekâ modellerini eğiten işlemcilerle telefonlarımızdaki çipler aynı değil. Ancak bunların üretiminde kullanılan ileri teknolojilerle, özellikle bellek üretim kapasitesiyle önemli bağlantılar var.

Samsung, SK Hynix ve Micron gibi firmalar, üretim kapasitelerinin giderek daha büyük bir kısmını kârlılığı yüksek yapay zekâ sunucularına yönlendiriyor. Çip üretim kapasitesini ise kısa vadede artırmak mümkün olmadığı için tüketici elektroniği için yeterli miktarda yarı iletken üretilemiyor.

• Burada ekonominin temel prensiplerinden biri devreye giriyor: Arz kısa vadede sınırlı olduğunda, en yüksek fiyatı ödemeye hazır olan müşteriler avantaj kazanıyor.

Yukarıdaki tabloya bakınca, 2025’ten itibaren yükselen fiyat trendi görülüyor. Bu durumun tüketiciye yansıması şimdiden görülüyor:

• Gartner’ın Şubat 2026 tahminine göre, bilgisayar fiyatlarının %17, akıllı telefon fiyatlarının %13 artması bekleniyor.

• Aynı araştırmaya göre, küresel bilgisayar satışlarının %10,4, akıllı telefon satışlarının %8,4 azalacağı öngörülüyor.

• Counterpoint Research’ün Ağustos 2026 araştırmasına göre, artan bellek maliyetleri özellikle düşük fiyatlı telefon üreticilerini zorluyor.

Türkiye açısından mesele yalnızca daha pahalı telefonlar değil. Bütçesi sınırlı olan tüketici, telefonuna veya bilgisayarına daha fazla para ayırdığında, diğer harcamalarını kısmak zorunda kalabilir. İkinci el ve tamir piyasalarının büyümesi de bu sürecin olası sonuçlarından.

• Burada ilginç bir ekonomik çelişki var. Yapay zekânın gelecekte sağlayacağı verimlilik kazanımlarını henüz tam olarak bilmiyoruz. Ancak bu yatırımların bazı maliyetlerini tüketiciler şimdiden üstlenmeye başlıyor.

Brezilya ve Çin’de gig ekonomisi istihdamda lokomotif rolü oynuyor

🗞️Haftanın Haberi

Bu hafta Financial Times’ta yayımlanan bir haber gig ekonomisinin, 2,6 trilyon dolar büyüklüğünde gayrisafi yurt içi hasılaya sahip olan Brezilya’daki istihdam dinamiklerini nasıl şekillendirdiğini ortaya koyuyordu.

• Bildiğiniz gibi, gig ekonomisi bağımsız çalışanların ve yüklenicilerin kısa süreli, proje bazlı veya tek seferlik işler üzerinden gelir elde ettiği esnek çalışma sistemine verilen ad.

Brezilya’da 2 milyona yakın insan Uber için sürücü veya hızlı teslimat uygulamaları için kurye olarak çalışıyor. Bu rakam, ülkedeki istihdamın %2’sine denk geliyor.

• Bu olguya Brezilya’da isim bile bulunmuş: Uberização yani “Uberizasyon” ya da “Uberleşme”.

• Makaleye göre platform hizmetleri işsiz kalan birçok Brezilyalı için bir tür işsizlik sigortası gibi çalışıyor.

Brezilya’da bir tür sosyal güvenlik ağı rolü oynayan gig ekonomisi, vatandaşların yaşamlarını idame ettirmesine yardımcı olsa da düşen işsizlik rakamlarına rağmen toplumda bir memnuniyetsizlik de söz konusu.

• Bu da vibecession kavramı ile açıklanıyor. 2022’de Amerikalı ekonomi yazarı Kyla Scanlon tarafından ortaya atılan bu kavram, kısaca “kağıt üzerinde büyüyen ama his olarak krizde gibi hissettiren” bir ekonomik durumu özetliyor.

• Brezilya’daki başkanlık seçimlerinde ilk turda bu ay iktidardaki Lula’nın popülist, aşırı sağcı aday Flávio Bolsonaro’nun gerisinde kalmasının da bunun bir göstergesi olduğu belirtiliyor.

• Bakalım haftasonu gerçekleşecek ikinci tur seçimlerinde ne olacak? Ufak bir not, aşırı sağcı aday Flávio Bolsonaro, bir önceki Cumhurbaşkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu.

Bu arada, gig ekonomisinin küresel bir trend olarak önemli bir gelir kaynağı haline geldiğini gösteren örneklerden biri de Çin. Ülkede esnek çalışma modeliyle istihdam edilenlerin sayısının 2026’da 320 milyona ulaştığı tahmin ediliyor.

• Ancak kısa vadede gelir yaratma sorununu çözse de sosyal güvenlik konusundaki alanların bu sistemde büyük oranda açıkta kalması Çin’de de bir sorun olarak belirtiliyor.

Bitirirken…

Önümüzdeki hafta 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı. Cumhuriyetimizin 103. yıldönümünü şimdiden tebrik ederim. Bu vesileyle bir hafta bültenimize ara vereceğiz. 6 Kasım’da tekrar buluşmak üzere.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 10 okurumuza hoş geldiniz diyorum!

Bu hafta bültenimize ABD’li yapay zekâ şirketlerinin üzerinde anlaştığı “ahlaki” öz denetim çerçevesi ile başlıyoruz. Yapay zekâ teknolojisinin gelişme hızı bu şirketlerin yöneticilerini korkutsa da henüz bu teknolojinin hukuksal bir düzenleme ile sınırlandırılmasını istemiyorlar. Ardından Marco Rubio’nun Atina’da yaptığı konuşma geliyor. Liberalizm, yükselen milliyetçi ve muhafazakâr akımlara karşı ayakta kalabilecek mi? Sonrasında avukatlık mesleği ve Çin’in dünya ekonomisi üzerine katıldığım iki etkinlikten aldığım notlar var.

İyi okumalar!

Yapay zekâ şirketleri kendi kendilerini denetleyebilir mi?

🗞️Haftanın Haberi

29 Eylül’de ABD Başkanı Donald Trump, önde gelen teknoloji şirketlerinin yöneticileriyle öğle yemeğinde bir araya geldi. Yemek sonrasında yapay zekâ alanında yasal düzenlemeler yerine şirketlerin kendi kendilerini denetleyecekleri bir çerçeve üzerinde anlaşmaya vardıklarını açıkladı.

• Donald Trump, bu düzenlemenin “ahlaki bağlayıcı” olduğunu vurgularken, yapay zekâya ilişkin endişelerini dile getirenleri “komplo teorisyeni” ve “hain” olarak nitelendirdi.

• Yapay zekâ hakkındaki endişelerini dile getirenlerden biri olan Anthropic CEO’su Dario Amodei de yemekteki isimlerden biriydi ve o da yazdığı makalede yapay zekâya ilişkin öz denetim tedbirlerinin alınması gerektiğini belirtiyordu.

Toplantının ardından eski FTC Başkanı Lina Khan, bu çıktıları sert bir dille eleştiren bir makale kaleme aldı.

• Khan, Facebook’un da 2018’de kendi kendini denetlemek üzerine kâğıt üzerinde güzel bir çerçeve oluşturduğunu, ancak mahkemelerde devam eden tartışmalara bakıldığında şirketin bu tarihten sonra birçok kritik konunun üzerine gitmek yerine üstünü örttüğünü söyleyerek öz denetimin yeterli olmadığına somut bir örnekle cevap vermiş.

• Ayrıca Khan, devlet merkezli bir yaklaşımla politika yapıcıların kanuna göre hareket etmesi gerektiğini, bloglarda veya manifestolarda teknoloji şirketi yöneticilerinin yazdıklarını rehber edinmemesi gerektiğini söyledikten sonra makalesinde Kongre’nin yasama görevini yerine getirmesi yönünde de bir çağrıda bulunmuş.

Khan’ın makaledeki görüşlerinin çoğunluğuna katılmıyorum ama Kongre’nin çalışmamasının ana mesele olduğu konusundaki görüşlerine katılıyorum.

• Kongre kanun yapamayınca mahkemeler kendilerini kanun koyucu yerine koyarak regülasyon niteliğinde yargı kararları veriyor. Bu da birçok açıdan sakat bir şey.

Rubio’dan Fukuyama’ya: Yerli ve milli olmak nedir?

🖊 Global İşler Köşesi

7 Ekim günü ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Atina’da arkasına Akropol’ü de alarak bir konuşma yaptı. Bana göre bu konuşmayı aynı zamanda 2028 seçim kampanyasının başlangıcı ve Trumpizmin nasıl devam edeceğine dair bir bildiri olarak okumalı.

• Cumhuriyetçi Parti’de Başkan Yardımcısı JD Vance ile birlikte Dışişleri Bakanı Marco Rubio, iki potansiyel başkanlık adayı.

Atina’da konuşmasında Rubio mealen dedi ki:

• Antik Çağ’da Atina’da kurulan demokrasi, Hristiyanlıkla bir araya gelerek Batı medeniyetini oluşturmuştur.

• Liberallerin iddiasının aksine, insanlar bir topluluğa bağlanmak ve o toplulukla birlikte kendilerini ifade etmek isterler; bu yüzden milliyetçilik asla bitmez. Biz de Batı medeniyetini yüceltmeye devam edeceğiz.

Rubio’nun konuşmasından birkaç hafta önce Francis Fukuyama, “Son İnsanın Aleminde” (In the Realm of the Last Man) adlı anı kitabını yayımlamıştı. Kitap, 73 yaşındaki Profesör Fukuyama’nın kendi düşünceleriyle hesaplaşmasını içeriyor.

• Takip edenler bilir, Fukuyama 1989’da “Tarihin Sonu ve Son İnsan” (The End of History and the Last Man) eserinde insanlığın son ideolojisinin liberal demokrasi olacağını iddia etmişti.

• Son dönemdeki gelişmeler liberalizm açısından büyük bir meydan okuma niteliğinde.

Rubio’nun konuşması da bu meydan okuyan, çok taraflılık veya engellerin kalktığı bir dünya sistemi yerine Amerika’nın milli gücünü yeniden inşa etmeye odaklanan bir çerçeve çiziyordu. Aynı zamanda Trump döneminde teknoloji şirketleri ile devlet arasında tesis edilen ittifakı da devam ettirmek istediğinin sinyallerini verdi:

Başkan Trump’ın liderliğinde Amerika Birleşik Devletleri tercihini yapmıştır. Biz, milli gücümüzü hiçbir çekince duymadan artırmayı seçiyoruz: kritik tedarik zincirlerimizin kontrolünü yeniden ele almayı, ekonomimizi yeniden sanayileştirmeyi, savunma kapasitemizi yeniden güçlendirmeyi ve geleceğin teknolojileri ile sektörlerinde üstünlük sağlamak için mücadele etmeyi tercih ediyoruz.

Biz, yeni ufuklara yönelmeyi seçiyoruz: ileri imalat teknolojilerinde ve süper zekâda; insansız hava araçlarında, silah sistemlerinde ve savaş teknolojilerinde; çiplerde, kritik minerallerde, siber alanda ve insanlığın potansiyelinin uzandığı diğer tüm alanlarda. Enerji kaynaklarımızın potansiyelini açığa çıkarmayı, fabrikalarımızı yeniden inşa etmeyi, astronotlarımızı yeniden Ay'a göndermeyi ve uzayda yeni bir keşif çağını başlatmayı seçiyoruz.

Amerikan teknoloji şirketlerinde öne çıkan liderlere yakından baktığımızda, 1989’da ortaya çıkacağı iddia edilen “son insan”dan bayağı uzak olduklarını görebiliriz.

• JD Vance’i başkan yardımcılığına taşıyan önemli isimlerden Palantir CEO’s Peter Thiel, Mart ayında Roma’da verdiği kapalı bir konferansta teknolojinin frenlenmesine dair görüşleriyle tanınan Papa Leo XIV’ü “deccal”in (anti-christ) amaçlarına hizmet etmekle itham etmişti.

• Musk ise geçtiğimiz hafta X üzerinden yaptığı paylaşımlarla Hindistan’da SpaceX’in uydu üzerinden doğrudan internet bağlantısı sunan hizmeti Starlink’in izinleri bir türlü tamamlanamadığı için doğrudan Hindistan Başbakanı Narendra Modi ve Hindistan’ın en zengin iş adamı Mukesh Ambani’yi hedef aldı.

Aslında Modi ve Rubio’nun (Trumpizmin) ideolojileri birbirine çok benzer. Her ikisi de etnik ve dinî ortaklıkta buluşan ulusların önemli olduğunu, toplumların huzurunun ve ilerlemesinin ancak bu anlayışla sağlanabileceğini düşünüyor.

• Ama aradaki fark şu, ABD’li şirketler küresel ölçekte her pazara rahatça girmek isterken, Hindistan’da Başbakan Modi, belki kendine yakın iş insanlarının menfaatleri yüzünden, belki de milli egemenliğini korumak için Amerikan teknoloji şirketlerine kapıyı kapalı tutuyor.

Küresel ekonominin yeni kuralları şunlar:

• Milli güvenlik, malların ve sermayenin serbest dolaşımından üstündür. Şirketler bir ülkeye yatırım yaparken kararlarındaki en önemli parametre, kuralların yarın nasıl değişebileceğidir.

• Devletler yabancı yatırımlara sadece iş ve aş sağlama açısından değil, milli güvenlik perspektifinden de bakar. Bu kurallar teknoloji alanında daha da sıkı tatbik edilir.

Peki, teknolojik açıdan her şeyi tek başınıza yapmanız mümkün değilse ve Türkiye gibi orta ölçekli bir ekonomiye sahipseniz, bu kuralları nasıl uygulamalısınız? Bu sorunun cevabını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde ele aldım.

• OVP’ye ekonomik güvenlik açısından bakalım, 11 Eylül 2026.

Kurumsal hayatta avukatlık mesleğinin geleceği

📆 Etkinlikler - 1

Geçtiğimiz hafta, Association of Corporate Counsels’ın İstanbul şubesinde bir sevgili dostum Bulut Girgin‘in moderatörlüğünde avukatlık mesleği üzerine bir sohbet gerçekleştirdik. Bir lobici bakış açısıyla, özellikle kurum içi hizmet veren avukatlar için hukuk mesleğinin geleceği hakkında şunları vurguladım:

• Yapay zekâ hukuki bilgiyi daha ucuz hale getirecek. Ama bir konuyu ele alma biçimi ve o konuda hüküm çıkarabilme daha değerli olacak.

• Şirket içi avukatların sadece hukuku değil, yapılan işi de anlaması gerekir.

• Düzenlemeyi anlamak, düzenleyicinin kendisini ve arkasındaki politika amacını giderek daha fazla anlamayı gerektirir.

• Jeopolitik, yaptırımlar, veri kuralları, ihracat kontrolleri ve yatırım incelemesi (investment screening) yoluyla hukuki bir mesele haline geliyor.

• En iyi avukatlar, iş itiraz etme yeteneklerini kaybetmeden iş ile ilgili verilecek karar süreçlerinde daha fazla katkı sağlarlar.

Dünya ekonomisinde Çin gerçeği ve Türkiye

📆 Etkinlikler - 2

Bu hafta Türkiye'nin en iyi üniversitelerinden biri olan Boğaziçi Üniversitesi’nde Avrupa Çalışmaları Merkezi Öğrenci Forumu’nun davetlisiydim. Öğrencilerle bir araya geldiğimiz etkinlikte Çin’in neo-merkantalist politikalarını ve bu politikaların Türkiye ve dünya ekonomisi üzerindeki etkilerini konuştuk.

Toplantıya katılan öğrencilerden gelen sorularla toplantı daha da ilginç hale geldi. Bazı sorular şöyleydi:

• Çin ekonomik anlamda daha fazla kaynak, emek ve enerji harcamasına rağmen kârlılık oranları arzulanan seviyelere ulaşmıyor. Peki, içe kıvrılma (involution), Çin ekonomisinde krize yol açar mı?

• Türkiye'nin yurt dışındaki lobi faaliyetleri/kapasitesi neden bu kadar zayıf?

• Türk diasporasının yapısal sorunları nelerdir ve bu sorunların kökeninde neler var

Her biri kendi başına bir gazete köşesi veya araştırma konusu olabilir. Boğaziçi Üniversitesi gibi üniversitelerimizin kampüslerini ziyaret edip öğrencilerle biraz zaman geçirince Türkiye’nin geleceğine dair insan daha ümitvar oluyor.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 9 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 11.001 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yapay zekâ balonu hakkında devam eden tartışmalara farklı bir pencereden bakarak başlıyoruz. Yapay zekâ şirketlerinin değerlemeleri hızla yükseliyor, bu değerlemelerin ne kadar objektif olduğu tartışmalı. Yine de küresel piyasalar bu şirketlerin halka arzını yakından takip ediyor. Fakat bu değerlemeleri etkileyebilecek jeopolitik riskleri göz ardı etmemek gerekiyor. Bu konunun ardından Türkiye’deki startap ekosisteminde girişim sermayesi yatırımlarına bakacağız. Sonrasında ise kaçırılan Flydubai uçağı ile Türkiye’deki Fonzi skandalı var.

İyi okumalar!

Yapay zekâ sektörü jeopolitik kırılmalara hazır mı?

🧐Fikri Takip

Geçtiğimiz sene yine bu zamanlar bültenimizde Azeem Azhar’ın yapay zekâ balonu ne zaman patlar sorusuna verdiği cevapları incelemiştik.

• Azeem o zamanlar bir balon varsa da henüz patlamaya dönük emareler vermediğini, ancak 1-2 sene içerisinde meselenin daha yakından takip edilmesi gerektiğini yazmıştı.

Geçtiğimiz hafta, uluslararası ekonomi alanındaki çalışmalarıyla bilinen Richard Baldwin, meseleye jeopolitik bir bakış açısıyla yaklaşan bir analiz paylaştı. Buna göre önümüzdeki süreçte son dönemde değerlemeleri hızla yükselen ABD’li yapay zekâ şirketleri açısından iki jeopolitik risk bulunuyor.

• Küresel arz zincirlerinde yaşanacak bir aksaklık yatırımları doğrudan etkiler: Halihazırda zaten elektrik ekipmanlarıyla ilgili arz sıkıntılarından dolayı yatırımlar istenen hızda ilerlemiyor.

  • Yapılan yatırımlar ithal edilen trafo, batarya ve elektrik panosu gibi ABD’nin dışarıdan ithal ettiği ürünlere bağımlı. Her ne kadar son dönemde Çin’den gelen ürünlerin payında düşüş görülse de, Çin bu ürünleri ABD’ye, Latin Amerika ve Güneydoğu Asya’daki üçüncü ülkeler üzerinden göndermeye devam ediyor. Küresel ölçekte de bu ürünlerin üretiminde piyasayı şekillendirebilecek bir ağırlığa sahip.

  • Çin, ABD’nin farklı alanlardaki politikalarına karşılık olarak mevcut tedarikini askıya almadan yavaşlatsa dahi bu yapay zekâ şirketlerinin yatırımlarını doğrudan etkileyecektir.

• Teknoloji alanındaki yükselen egemenlik arayışı, ABD şirketlerinin farklı pazarlara erişimini kısıtlayabilir: Son dönemde AB, Japonya, Suudi Arabistan ve BAE gibi ülkeler kendi veri merkezlerini inşa etmek üzere önemli kaynaklar ayırmaya başladılar.

  • Yapay zekâ şirketleri kâr güden kuruluşlar. Bu anlamda ürünlerini ne kadar farklı pazarlara satabildikleri ve ne kadar gelir elde ettikleri de değerlemelerini doğrudan etkiliyor.

  • Dijital kodamanlar, yapay zekâ dışında sattıkları ürün ve hizmetlerin büyük bir kısmını ABD dışındaki pazarlara satıyorlar. Bunun bir nedeni de bu ürün ve hizmetlerin ikamesinin pek de bulunmaması. Fakat dijital egemenlik kavramıyla birlikte Amerikalı veri merkezleri ve yapay zekâ şirketleri ABD dışında rekabete girmek zorunda kalabilir.

Baldwin, bu iki riskin ABD’nin makroekonomik performansı açısından da doğrudan önemli olduğunun altını çiziyor:

1. ABD’de yapay zekâ altyapı yatırımları ekonomik büyümenin lokomotifi konumunda. Buradaki yavaşlama ekonomiyi de etkileyecektir.

2. Ülkede toplam tüketimi belirleyen temel hususlardan biri de üst gelir grubundaki gelir eğilimleri. Bu da hisse senedi piyasasına bağlı. Yapay zekâ teknolojisiyle ilişkili 7 şirket; Nvidia, Apple, Alphabet, Microsoft, Amazon, META ve Tesla , S&P 500 endeksinin şirketlerinin toplam değerinin %31’ini temsil ediyor.

Girişim sermayesi yatırımları daha sermaye yoğun yatırımlar arıyor

📊 Haftanın Raporu

Bu hafta Startups.Watch Türkiye’de girişim sermayesi yatırımlarına dair üçüncü çeyrek verilerini içeren raporunu yayımladı. Raporda benim ilgimi iki temel bulgu çekti:

• Türkiye’de COVID-19 dönemi öncesine göre iyi durumdayız, ancak 2025’ten itibaren girişim sermayesi yatırımlarında bir gerileme söz konusu. Ölçek ve miktar açısından karşılaştırıldığında, yurt dışına gitmiş olan startaplar Türkiye’dekilere göre daha iyi durumda. Bu veriye bakarak tek bir çıkarımda bulunmak zor. Ama sanki diasporamız yurt dışında içinde bulundukları ekosistem sayesinde finansmana daha kolay erişim sağlıyor gibi görünüyor.

• Avrupa’da girişim sermayesi yatırımları açısından öne çıkan İngiltere, Almanya ve Fransa’da 2026’da ağırlık giderek yapay zekâ yatırımlarına kayıyor. 2026’nın ilk üç çeyreğinde yapay zekâ teknolojisi, bizde de toplam yatırımın neredeyse üçte birini (90 milyon dolar) alarak oyun sektöründen sonra ikinci sırada yer almış. Ama ölçek açısından henüz beklenen kırılmayı yakalayamamış.

Yurtdışındaki girişim sermayelerini incelediğimde, bu işin 20 yıl önce olduğu gibi sermaye yoğun hâle geldiğini görüyorum.

• Fonlar büyüdükçe yatırım daha çok sermaye gerektiren şirketlere odaklanıyor, böyle olunca fonların daha da büyümesi gerekiyor. Birbirini besleyen bu mekanizmada fonlar açısından yapay zekâ ve kuantum teknolojileri bu açıdan daha da cazip hale geliyor.

• Bu nedenle bizim gibi gelişmekte olan ülkeler birkaç yıl öncesi kadar yatırım alamıyor.

Kaçırılan Flydubai uçağından Türkiye’deki Fonzi’ye skandalına

🖊 Global İşler Köşesi

Geçtiğimiz hafta Dubai’den Tel Aviv’e giden bir Flydubai uçağında film gibi olaylar yaşandı. Apple TV’de yayınlanan İdris Elba’nın oynadığı Hijack dizisinin ilk sezonunu izlediyseniz yaşananları zihninizde canlandırabilirsiniz. Emirates’in yan markası Flydubai’ye ait uçağın iki pilotundan biri Hintli, diğeri Ummanlı. Hintli pilotun olaydan sonraki ifadesine kulak verelim:

- Uçak kalktıktan bir süre sonra Ummanlı pilot namaz kılacağını söyledi. Körfez Bölgesi’nden gelen pilotlar için normal bir davranış olduğu için aklıma ters bir şey gelmedi. Rahatsız etmemek için arkama hiç bakmadan uçağı idare ediyordum.

- Birden kafama balta ile vurmaya başladı (kokpitlerde acil durumlarda camı kırmak için balta oluyor). Yere düştüm. Bu sırada Ummanlı pilot uçağın irtifasını hızla alçaltmaya başladı.

- Kokpitin kapısı kurallar gereği kilitli olduğu için kimse içeri giremiyordu. Kapı koluna hamle yapınca bir darbe daha yedim. Son anda tüm gücümü toplayıp kapıyı aralamayı başardım. Bu sırada bazı yolcular zaten kapıya gelmişti. Hemen içeri girip diğer pilotu etkisiz hâle getirdiler.

Olay sırasında Suudi Arabistan hava sahasında bulunan uçak acil iniş yaptı. Uçakta çoğunluğu oluşturan İsrailli yolcuların bir yere bağladıkları Ummanlı pilot, Suudi makamlarına teslim edildi. Böylelikle büyük bir felaket atlatılmış oldu.

Terör amaçlı uçak korsanlıkları 1970’lerde yaygınlaştı. Bu eylemlerde başı çekenler Filistinliler ve Avrupa’daki aşırı sol terör örgütleriydi. Zaten uçaklara binişlerde ilk ciddi kimlik kontrolleri ve güvenlik önlemleri de bu dönemde başladı.

• Uçuş güvenliği konusunda esas sıkılaşma ise 11 Eylül saldırılarından sonra oldu. Zira uçak korsanları rehineler üzerinden bir pazarlık yapmak yerine uçakları bir silah olarak kullanmayı tercih etmişlerdi.

• Bu dönemde alınan tedbirlerden biri de kokpite dışarıdan girişin şifreye bağlanmasıydı. Bu nedenle artık uçakların kokpit kapıları dışarıdan açılamıyor. Tabii, bu kuralı koyanların aklına gelmeyen bir ihtimal vardı: pilotun kendisinin korsan olması!

• Daha önce kafayı üşütüp uçağı düşüren pilotlar olmuştu, ama pilotun kendisinin hava korsanı olduğu ilk vaka geçen haftaki Dubai-Tel Aviv uçuşunda görüldü.

Üniversitelerimizde öğretilen istatistik derslerinde anlatılan konulardan biri de Bayes Kuralı’dır. Bu kuralın önemli bir mesajı, olasılıkların yeni gelen bilgiler ışığında sürekli güncellenmesi gerektiğidir.

• Zira terörist eylemlerden kaçınmak istiyorsanız, yapmanız gereken herkesi didik didik aramak veya herkesin profilini çıkarmak değil. Bunun yerine ihtimalleri elemek gerekir. Bunun için alınan tedbirlerin yanı sıra iyi bir bilgi akışı yönetimi de gerekir. Örneğin, geçen haftaki olaydaki Ummanlı pilota dair daha önce çalıştığı yerde ve yaşadığı ülkede olumsuz istihbari raporlar hazırlanmış. Ama bu bilgiler Flydubai’ye veya İsrail’e ulaşmamış.

Şimdi tüm bu olayların Türkiye’de yüz binlerce kişiyi etkileyen ve ölçeğinin milyarlarca dolara ulaştığı söylenen Fonzi skandalı ile ilişkisi ne?

• Ban göre mesele Fonzi’de yaşanan ise önüne gelene portföy yönetim lisansı verilmesi sonucu alınan tedbirlere rağmen duvara toslanması.

• Peki, daha sıkı tedbirlere mi ihtiyaç var? Daha önce Türkiye’de fintek üzerinden iş yapan herkesin dolandırıcı olarak görülmesinin bir sonucu olarak finansal regülasyonun aşırı sıkılaşmasının inovasyonu nasıl sınırlayacağını anlatmıştım.

Öyleyse bundan sonra ne yapmalı? Bu konuyu ve Bayes Kuralı’nın detaylarını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde ele aldım.

• 11 Eylül’ün 25. yılı: Yükselen savunma sanayii hayatımızı nasıl değiştiriyor?, CNBC-e, 11 Eylül 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 15 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 11.004 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta ilk konumuz yapay zekâda yavaşlama tartışmaları. OpenAI ve Anthropic son haftalarda yeni bir gündem oluşturdu. Bültende hem Daron Acemoğlu Hoca’nın bu konudaki görüşlerini hem de Dr. Hasan Selim Özertem ile Prof. Dr. Bilge Demirköz’ün bu haftaki sohbetini bulabilirsiniz. Sonra geçen haftaki New York seyahatimden izlenimler var: Hem seyahat dedikodularına hem de New York’taki şehircilik politikalarına dair bugünkü köşe yazım.

Hugging Face olayının ardından yapay zekâ tartışmaları

📤 Haftanın Dosyası

OpenAI’ın siber güvenlik açıklarını bulmak üzere kapalı bir sistemde geliştirdiği ajanlar Temmuz ayında yapay zekânın Github’ı olan Hugging Face’in sistemlerini ele geçirmişti.

• Bu olayda, yaklaşık 1200 yapay zekâ ajanı koordineli bir şekilde çalışarak internete erişimlerini engelleyen duvarları aşmış ve bu saldırıyı gerçekleştirmişti.

• Sonrasında, bu süreçte 1200 ajanın kendi aralarında 70 bin kez bir mesaj panosu üzerinden mesajlaşarak haberleştiği ve kendi aralarında rol paylaşımı yaptığı anlaşıldı. Bazıları Hugging Face’teki açıkları tespit edip saldırıları doğrudan gerçekleştirmiş, bazıları gerekli kullanıcı bilgilerini internet üzerinden toplamış, bazıları ise koordinatör rolü oynamıştı.

Benzer bir durum da Google’ın Gemini modelinin, Mayıs 2026’da yapay zekâ güvenlik test şirketi Irregular’ın yürüttüğü bir “bayrağı ele geçir” (capture the flag) testinde, üç şirketin bilgisayar sistemlerine kendi başına erişmesiydi.

• Burada da Gemini bir vakada şifreyi tahmin etti, diğer ikisinde ise herkese açık bir depoda bulduğu kimlik bilgilerini kullandı.

• Irregular’a göre sorunun kaynağı bir isimlendirme hatasıydı: Testlerde kullanılan kurgusal bir şirket adı tesadüfen gerçek bir alan adıyla eşleşti ve yapay zekâ modeli internet erişiminin açık bırakıldığı bir sistemden dışarı çıkarak bu saldırıları gerçekleştirdi. Ancak Google yetkililerine göre, bu saldırıları gerçek dünyada yaptığını anlayan Gemini sonrasında saldırıyı durdurdu.

• Uzmanlar yapay zekâ modellerinin son dönemde yaptığı saldırıların bu iki vakayla sınırlı olmadığını belirtiyor.

OpenAI krizinin ardından Anthropic CEO’su Dario Amodei, kendi blogunda “We Must Pace the Frontier” başlıklı bir makale yayımladı ve yapay zekâ modellerinin yetenek kazanma hızının bilinçli olarak yavaşlatılması gerektiği çağrısında bulundu. Bu yavaşlatmanın şirketlere operasyonel titizlik, hizalama, yorumlanabilirlik, test ve değerlendirme gibi alanlarda avantaj sağlayacağını söyledi.

• Amodei ayrıca Çin’e yarı iletken ihracatına yönelik kontrollerin ve Çinli şirketlerin model eğitiminde Amerikan şirketlerinin geliştirdiği modellerin damıtma süreçlerinin engellenmesi gerektiğini de vurguladı.

Amodei’yi endişelendiren, aşağıdaki grafiklerden de görebileceğiniz üzere, son yapay zekânın yetenek kazanma hızının son bir buçuk yılda daha dik bir eğim kazanmaya başlaması.

Bu gelişmelerin ardından Nobel ödüllü Ekonomist Daron Acemoğlu da bu tartışmalara katıldı. Yakın zamanda “Hangi Liberal Demokrasi?” başlığıyla Türkçe’ye tercüme edilen son kitabında bu konuları da ele alan Acemoğlu, yapay zekâ modellerinin bu şekilde hareket etmesine neden olanın bu modellerin nasıl eğitildiği ile ilgili olduğunu ileri sürdü.

• Project Syndicate’te “Distorted Intelligence at the AI Frontier” başlığıyla yayımlanan makalesinde Daron Hoca, süper zekâya giden yolda yapay zekânın eğitiminde başarı ölçütünün ana hedef haline gelmesiyle “çarpık bir zekâ”nın ortaya çıktığını belirten bir argüman öne sürdü.

• Daron Hoca’ya göre genel amaçlı yapay zekâ her konuda başarılı olmak için belli sınırları aşması ve belirli davranış bozuklukları geliştirmesi beklenmeyen bir şey değil. Son dönemde yapılan araştırmalarda da en fazla üzerinde durulan bu davranışlar dalkavukluk, testleri kandırma, aşırı özgüven, hile ve gizleme.

• Acemoğlu, bu nedenle daha gelişmiş modellerin bundan sonra yüksek matematik, hukuk, yazılım gibi belirli alanlarda uzmanlaşacak şekilde eğitilmesinin daha uygun olacağını savunuyor.

Ben OpenAI ve Anthropic’ten gelen yapay zekâyı yavaşlatma çağrılarının bir lobi oyunu olduğuna inanıyorum. Yapay zekâ konusundaki esas meseleler yerine felaket senaryolarına dikkat çekerek dikkat dağıtmaya çalışıyorlar. Ayrıca, bu alanda düzenlemeler sıkılaştırılırsa, her sektörde olduğu gibi bu düzenlemeler mevcut oyunculara yarayacak, zira yeni girişler zorlaşacak.

Yapay zekânın yönetişimi konusunu Ussal Danışmanlık Araştırma Direktörü Dr. Hasan Selim Özertem ve ODTÜ öğretim üyesi, BM Yapay Zekâ Paneli üyesi Prof. Dr. Bilge Demirköz ile Startups.Watch Ankara etkinliğinde daha geniş bir şekilde tartıştı. Sunumu aşağıda bulabilirsiniz.

Ussalconsultancy Sw Ekim2026

713KB ∙ PDF file

Download

Download

TOBB’un COP-31 Bussiness Çalışma Grupları ve New York gözlemlerim

📆 Etkinlikler

Geçtiğimiz hafta, TOBB’un liderliğinde organize edilen COP31-Business Çalışma Grupları toplantıları için New York’taydım.

• TOBB, COP31-Business ile 31 senedir yapılan iklim değişikliği toplantılarında ilk kez küresel iş dünyası için organize bir platform kurdu. Çalışma gruplarının odaklandığı konular şunlar:

  • Endüstriyel Karbonsuzlaşma

  • İklime Dayanıklı Şehirler

  • Elektrifikasyon ve Enerji Dönüşümü

  • Gıda ve Su Güvenliği

  • İklim Finansmanı ve Yatırımları

  • İklim Teknolojileri ve Yapay Zekâ

  • KOBİ’ler ve Gelişmekte Olan Ekonomiler

• Çalışma gruplarının önerileri Antalya’da COP Zirvesinin içinde düzenlenecek iş dünyası zirvesinde açıklanacak.

COP31-Business toplantıları, BM Genel Kurulu haftasında tertip edildiği için devlet erkanının da olduğu bazı Türkiye etkinliklerine de katılma şansı buldum.

• Memlekete döndüğümde ise Türkiye etkinliklerindeki hemen herkesin Türk olmasının çokça eleştirildiğini fark ettim.

15 senedir Türk iş dünyasının küresel ilişkileri için bir şeyler yapıyorum ve bunda hiçbir şekilde bir acayiplik görmüyorum.

• Eğer bu etkinlikleri 5,5 milyonluk Slovakya tertipleseydi, büyük ihtimalle etkinliklerde oransal olarak Slovaklardan daha fazla yabancılar olabilirdi.

• Ama daha büyük ölçekli ülkelerin etkinliklerinde durum farklıdır. New York'taki Meksika’nın etkinliklerinde herkes Meksikalı, Brezilya’nın etkinliklerinde ise herkes Brezilyalı olur.

• Dünyada 90 milyonun üzerinde Türk var. O nedenle de Türkiye ile ilgili toplantılarda Türklerin daha fazla olması bana göre normal.

Türkiye kendi içinde yeterince büyük olduğu için kültürü biraz da içe kapalı. Buna bir de dil problemimizi ekleyin. O nedenle birçok küresel şirket, banka ve kuruluş Türkiye masasına yurt dışında dahi Türkleri oturtur. Bu nedenle, etkinliklerde çok Türk olması normaldir. Dediğim gibi, aynı durum Meksika, Brezilya gibi nüfusu Türkiye ile mukayese edilebilecek ülkeler için de geçerlidir.

• Ayrıca, dünyada en az Türkiye kadar önemli 30-40 başka ekonomi daha var. Hepsinin aynı anda New York'a geldiği bir haftada, en önemli Amerikalı ya da küresel kişiliklerin Türkiye'nin tertiplediği etkinliklerde boy göstermesini bekleyemezsiniz.

Bu arada bu tarz etkinliklerde açıkçası ben de hep Türklerle muhabbet ediyorum. Çünkü, oraya gönderilen veya davet edilen az sayıda yabancıya göre daha ilginç kişiler oluyorlar. ☺️

Mamdani’nin New York’ta ilk senesinden alınacak dersler

🖊 Global İşler Köşesi

15 senenin ardından geçen hafta yeniden New York’taydım. Şehrin çok değişmiş olacağını bekliyordum. Ama neredeyse hiç değişmemiş! Hâlâ eskisi kadar pis, kaotik, canlı ve güzel!

• Ama şehirde birçok vaatte bulunarak gelmiş yeni bir belediye başkanı var: Zohran Mamdani.

Ne kadar değişmese de New York’taki gözlemlerimden biri de toplumun ve alışkanlıkların zamanla farklılaştığıydı. Bunun en somut örneklerinden biri de her köşe başında TikTok videosu çeken gençlerdi.

• Bunların bir kısmı öyle telefonlarla falan değil, profesyonel ekipmanlarla çekim yapıyordu. Hatta bazılarının ayrı çekim ekipleri bile vardı.

• Sanırım, gençler ne kadar eğitimli olurlarsa olsunlar, artık çalışarak para kazanıp ev ve araba gibi şeyler alamayacaklarını bildikleri için tatmini ve belki de parayı sosyal medyada arıyor.

Bana göre, ekonomik anlamda sistemdeki eşitsizliklerin artışının bir yansıması olan bu durum, Mamdani’yi de iktidara taşıyan temel faktördü. Mamdani’nin vaatlerinden biri kira artışlarını dondurmaktı, diğeri ise tanzim satış marketleri kurmak.

• Ucuz gıda marketleri ile ilgili durum 2027’ye kalmış. Kira artışları ile ilgili de Mamdani 1 Ekim sonrası imzalanan kontralar için önümüzdeki sene kira artışını yasaklamış. Sonrası ise meçhul!

• Romantik vaatlerinin iktidara gelince sisteme uyum sağlamasıyla sulanması, dünyanın her yerinde görülen bir durum.

Peki, bir şehir konut ve pahalılık sorunlarını fiyatlara narh koyarak mı çözebilir, yoksa kentsel rantın bir bölümünü kamuya aktararak mı?

• Piyasa gerçeklerinden uzak çözümlerin büyük şehirlerde yaşamayı aslında daha da zorlaştırdığına dair dünyada birçok örnek var.

• Bence kentsel rantın bir kısmını kamuya aktararak denge sağlayan çözümler her zaman tam başarıya ulaşmasa da daha makul.

İkinci yaklaşıma dair New York’ta son 15 yılda yükselen Hudson Yards örneğini bu ziyaretimde yakından gözlemleme şansı buldum. Türk müteahhitlerin de son dönemde hareketli olduğu New York’ta, Hudson Yards’ın soylulaştırma (gentrification) süreci kısmi olarak sosyal konut inşasının önünü açtığı gibi, şehirdeki ulaşım altyapısının geliştirilmesinde önemli bir kaynak olarak da kullanılmış. Nasıl mı?

• Detaylarını bu hafta Ekonomim Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 11 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 11.008 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta COP öncesi toplantılar için New York’taydım. O nedenle bugünkü köşe yazım Türkiye’de ve benzer ülkelerde iklim finansmanı maliyetleriyle ilgili. Sonra geçen hafta açıklanan eğitim sonuçlarını değerlendiren PISA sonuçları var. PISA sonuçlarını yapay zekânın eğitimi nasıl yeniden şekillendireceğine dair uzman görüşleriyle beraber değerlendiriyoruz.

Son yazı ise fındıkla alakalı. Yapay zekâ fındıklarımızı kurtarabilecek mi? Cevap pek olumlu görünmüyor. 20 yıl sonra Türkiye’de neden fındık toplayacak adam kalmayacağını anlattım.

Keyifli okumalar!

İklim değişikliğinde zurnanın zırt dediği yer finansman

🖊 Global İşler Köşesi - 1

Malumunuz, bu sene Birleşmiş Milletler’in çevre görüşmelerinin yapıldığı COP zirvesi Antalya’da yapılacak.

• Türkiye, COP içinde özel bir “business” ayağı kurarak bugüne kadar benim “iklim dünyasının Talibanı” dediğim bazı iklim aktivistlerinin elindeki gündemi, çözüme yönelik makul tartışmaların yapılabileceği bir zemine çekiyor.

• Bu sürecin organizasyonunu da TOBB yürütüyor. Hatırlarsanız, TOBB on yıl önce G20 toplantıları Antalya’da yapıldığında da benzer bir süreci Business 20 için yapmıştı.

Mesele “business” olunca en fazla tartışılan konulardan biri de finansman. Bu konuda dünyada dönen paranın büyüklüğü 2023 yılı itibarıyla neredeyse 2 trilyon dolar ve altı yıldaki artış oranı 6 kat. Buradan bakınca iyi para!

• Ancak dünya nüfusunun kabaca üçte ikisinin yaşadığı, dünya ekonomisinin üçte birini oluşturan gelişmekte olan ülkeler, iklim finansmanının ancak %16’sını alıyor. Türkiye de bu grubun içinde. Gelişmiş ülkelerin payı %45, Çin’in payı %36, az gelişmiş ülkeler ise pastadan sadece %3 pay alıyor.

Öte yandan, finansmana erişim kolaylığının yanı sıra maliyetler açısından da kalkınmış ekonomilerdeki oyuncular daha şanslı. Zira borçlanma süreleri ve hibeler göz önüne alındığında, finansmana erişimin kolaylığına ek olarak başka avantajlar da söz konusu.

• Örneğin, Almanya’da kurulacak bir güneş santralinin aynı ölçekteki bir benzerini Türkiye’de daha yüksek maliyetlerle finanse edebiliyorsunuz.

Peki, gelişmekte olan ülkelerde finansmana erişim neden daha büyük bir sorun?

• Gelişmekte olan ülkeler daha riskli; hem ülke riski var hem de döviz riski.

• Gelişmekte olan ülkelerdeki şirketlerin çoğunluğu KOBİ ve bu şirketlerin kurumsal yapıları yeterince güçlü değil.

• Basel III ve IV düzenlemeleriyle bankaların “riskli” kredilere ayırmak zorunda oldukları karşılık oranlarının artırılması da gelişmekte olan ülkelerdeki projelere daha az para ayrılması anlamına geliyor.

Peki, iklim finansmanın belli bölgelerde yoğunlaşması ne gibi sonuçlar doğuruyor? COP31’in Antalya’da yapılmasını nasıl bir avantaja çevirebiliriz? Bu soruları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomim Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• İklim teknolojilerinde en yüksek potansiyelli orta gelirli ülke: Türkiye, 13 Kasım 2025.

• E-ticaret unicornları artık yok, acaba iklim teknolojisi unicornumuz olur mu?, 16 Aralık 2022.

• Canan Özsoy ile iklim teknolojileri, 17 Ocak 2024. (podcast)

PISA sonuçları ve yapay zekâ çağında eğitim

📤Haftanın Dosyası

Geçtiğimiz hafta en fazla konuşulan konulardan biri de Türkiye’nin 2025 PISA sınav sonuçlarına göre OECD ülkeleri arasında performansını en fazla artıran ülke olmasıydı. Ancak PISA ile ilgili esas tartışma kısa vadedeki sonuçlar değil, uzun vadeli eğilimler. Çünkü eğitim bugün aldığınız kararların etkisini yıllar sonra gördüğünüz bir alan.

Bu çerçevede, yapay zekânın eğitim süreçlerine nasıl dahil edileceğini ve yapay zekâ teknolojisinin giderek daha fazla ağırlığa sahip olacağı bir ekonomide nasıl bir insan sermayesine ihtiyacımız olacağını konuşmamız gerekiyor. Önümüzdeki dönemde okuduğunu anlayabilen ve farklı bilgileri ilişkilendirip anlamlı çıkarımlar yapabilen insan sermayesi yapay zekâ ile birlikte daha da önemli hale gelecek.

Önce sonuçlara bakalım:

• PISA, OECD’nin 15 yaşındaki öğrencilerin bilgi ve becerilerini ölçtüğü bir sınav. Bu açıdan PISA sınavının amacı, bir öğrencinin müfredatı ne kadar iyi öğrendiği değil. Asıl amaç, bir öğrencinin okuduğunu anlayabiliyor olduğunu ölçmek ve sahip olduğu farklı bilgi setlerini gerçek hayatta karşılaşabileceği problemlerde nasıl kullandığını anlamaya çalışmak.

PISA 2025 sonuçlarına göre Türkiye, tarihinde ilk defa matematik alanında OECD ortalamasını yakalarken fen bilimleri ve okuma becerileri alanlarında da OECD ortalamasının üzerine çıkmayı başardı.

• Elde edilen skorlara bakınca, Türkiye bazı Batı Avrupa ülkelerini az bir farkla da olsa geride bırakmayı başardı.

Erhan Erkut Hoca’nın PISA sonrası değerlendirmeleri oldukça dikkat çekici. Erhan Hoca’ya göre:

• Performansın yükselmesinin önemli bir nedeni, Türkiye’de verilen merkezi sınavlarda PISA sorularına benzeyen “yeni nesil” ya da beceri temelli soruların kullanılmaya başlanması oldu.

• Teknoloji ve özellikle yapay zekâ, son 3 yılda okulun yetersiz kaldığı durumlarda öğrencinin kendi kendine öğrenebilmesi için erişilebilir ve demokratik bir kaynak yarattı.

• PISA her dönemde sınava dördüncü bir alan ekler. Bu dönemde eklenen alanlar kanımca çok önemli idi: dijital okuryazarlık ve hesaplamalı problem çözme.

Erhan Hoca da üç ana dikeyin (matematik, fen, okuma becerileri) yanı sıra yapay zekâ boyutunun da eğitimi nasıl şekillendireceğini bugünden hesap etmemiz gerektiğini söylüyor.

ABD’nin önde gelen üniversitelerinden MIT’nin hazırladığı bir rapor, bu konuda eğitim, öğrenim ve araştırma aşamalarında yapay zekânın nasıl kullanılması gerektiğine dair bir çerçeve çiziyor.

• MIT’nin raporu, co-op tarzı zorunlu staj programlarının genişletilmesini, laboratuvar, proje, çalışma grubu, yüz yüze değerlendirme ve ortak problem çözme gibi etkinliklere yatırım yapılmasını tavsiye ediyor.

  • Ülkemizde TOBB-ETÜ bunu 20 yıldır başarıyla yapıyor. MIT aynı noktaya 20 yıl sonra gelmiş. Bu açıdan ileri görüşlülüğüyle bir kez daha eğitim dünyasına rehber olan Rifat Hisarcıklıoğlu başkanımızı tebrik ediyorum!

• Dersleri yapay zekâ farkındalığıyla yeniden tasarlamalı.

  • Öğretim elemanları, “Yapay zekâ serbest mi yasak mı?” sorusundan önce dersin öğrenme çıktısını belirlemeli; içerik, ödev ve ölçme yöntemlerini bu hedefe göre geriye dönük tasarlamak gerekiyor.

  • Öğrenciler yapay zekâyı bir şekilde kullanacak. Öğrencilere kazandırılmak istenen beceriler de göz önünde bulundurularak öğrencilerin buna uygun ölçme-değerlendirme süreçlerinden geçmesi faydalı olacaktır.

• Yukarıdaki çerçeveye bakıldığında, MIT raporuna göre sözlü sınavlar önem kazanacak gibi gözüküyor. Türkiye’de sözlü sınava karşı hep bir düşmanlık olagelmiştir. Genel güven düzeyi düşük toplumlarda sözlü sınava güvenmemenin haklı nedenleri elbette var.

  • Ancak mülakat bence de en iyi sınav tekniği. Hem mezun etmek hem de bir pozisyona adaylar arasından en uygun kişiyi seçmek için. Sonuçta üniversiteden bilgiyi mezun etmiyorsunuz, bir kişiyi mezun ediyorsunuz. Aynı şekilde işe alımda da işe birinin aklındaki bilgileri almıyorsunuz, kişinin kendisini alıyorsunuz.

  • Ben Rekabet Kurumu’na girerken, mülakatın yanı sıra, mülakat öncesinde son aşamaya kalan tüm adaylar bir resepsiyona davet edilmişti. Herhalde bunu bizi yedirip içirmek için değil, hareketlerimizi ve bir topluluk içerisinde nasıl davrandığımızı gözlemlemek için yaptılar.

  • Hatta Maliye Bakanlığı’ndaki Teftiş Kurulu gibi bazı kurumlar, adayın ailesine ve evine de ziyaret yapardı (gerçi bunların abartı teknikler olduğunu o zaman da konuşuyorduk). Dünya Bankası’nın Paris’teki “young professional” mülakatı bir tam gün sürmüştü. Hem bireysel hem de grup halinde mülakat yapıp davranışlarımızı gözlemlemişlerdi.

Daha önce bültenimizde tartıştığımız üzere, “mezunların iş hayatındaki başarılarını daha ilk günlerden ilişki kurma, iletişim, strese karşı dayanıklılık ve değişikliğe açık olmak gibi yumuşak beceriler belirleyecek.” Önümüzdeki süreçte gençlerimizi önümüzdeki dönemin gerçeklerine göre hazırlamalıyız. Çocuklarımızın PISA sonuçları bu açıdan ümit verici, ancak üniversite aşamasını da buna göre yeniden dizayn etmek gerekiyor.

• Yapay zekâ çağında üniversite tercih rehberi, 17 Temmuz 2026.

• Üniversite tercihinde nelere dikkat etmeli?, 6 Ağustos 2021.

20 yıl sonra memleketteki fındığı kim toplayacak?

🖊 Global İşler Köşesi - 2

İstanbul’a taşınınca yerleştiğim İstinye’de çok Karadenizli olduğu için fındık ve çay hasadının birçok İstanbullunun nazarında ne denli önemli olduğunun farkına vardım. Burada tanıdığım birçok kişi ağustos sonunda ortalıktan kayboluyor. Sonradan memleketlerine fındık toplamaya gittiklerini öğrendim. Bu işleri yapan biri yok mu diye sorduğumda “Aileden kimse kalmadı, artık mevsimlik işçi de bulamıyoruz.” diyorlar.

• 2022’de Giresun’da yapılan bir araştırmaya göre, fındık yetiştiren çiftçilerin %45’i bahçelerinin yakınında yaşamıyor. Sadece hasat zamanı gidip fındık toplayıp ürünlerini tüccara satıp geri dönüyorlar.

Ülkemizde tarımla uğraşan nüfus hızla yaşlanıyor. Şimdilerde çiftçilerimizin yaş ortalaması 57. Yine de bizim durumumuz diğer birçok ülkeye nazaran daha iyi durumda . Fakat mevcut trendler yakından incelendiğinde, çiftçiliğin genç nesillere devredilmesi ne yazık ki mümkün görünmüyor.

• Gençleri zorla toprağa bağlayamayacağımıza göre ne yapacağız? Bir yöntem, tarımda makineleşme. Ancak o da her yerde ve her üründe olmuyor.

Öte yandan, diğer bir sorun iklim değişikliği. Ama tarımla uğraşan nüfus giderek yaşlanırken, bu kişilerin bir de anormal meteorolojik olaylar, su yokluğu, toprağın bozulması, karbon ayak izini azaltmak gibi meselelerle uğraşması bekleniyor.

• Bana göre zaten tarlasını devredebilecek kimsesi kalmayan çiftçilerin bu meselelere uyum sağlamasını beklemek pek de gerçekçi değil.

Peki, gençleri köye döndürmek ya da her şeyi makinelere yaptırmak da (henüz) mümkün değilse, bizi nasıl bir gelecek bekliyor? Bu konuyu geçtiğimiz hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 16 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 11.005 okurumuzla buluşuyoruz.

Biliyorsunuz, her yıl tüm devletleri iklim değişikliği ile mücadele konusunda bir araya getiren COP toplantılarının 31’incisi bu sene Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek. Bu zirveler, çevre konularıyla ilgilenen herkesin bir araya geldiği büyük bir sirke dönüyor. Türkiye ilk kez iş dünyasının COP görüşmelerine aktif katkı vermesi için bir kanal kurdu. TOBB’un yönettiği bu kanalın politika danışmanlığını da ben yapıyorum. Dolayısıyla, bültenimizde Kasım’a kadar enerji dönüşümü ve iklim teknolojileriyle ilgili birçok içerik yer alacak. Bu hafta Boston Consulting Group’un “Enerji Dönüşümünün Yeni Dönemi” raporundan ilginç noktaları inceliyoruz.

Ondan önce, geçen hafta açıklanan Orta Vadeli Plan’da (OVP) ilk kez yer alan ekonomik güvenlik ve dayanıklılık konusunu mercek altına alacağız. Bülteni takip edenler bu konuda önceki içeriklerimizi de hatırlar.

En sondaki köşe yazımda ise çocukların sosyal medyaya erişimine ilişkin Kasım ayında yürürlüğe girecek düzenlemeleri küresel uygulamalar ışığında analiz ediyorum. Bu konunun neden göründüğü kadar basit olmadığını anlamak için okumanızı öneririm.

OVP’ye ekonomik güvenlik açısından bakalım

🖊 Global İşler Köşesi - 1

6 Eylül’de 2027-2029 dönemine ait Orta Vadeli Plan (OVP) kamuoyuyla paylaşıldı. Bu seneki OVP’de benim en fazla ilgimi çeken ilk defa ekonomik güvenlik ve dayanıklılık ile ilgili ayrı bir başlığın açılmasıydı. 2020’lerin başından itibaren bu konu birçok devletin ajandasında üst sıralara tırmandı. Buna neden olan faktörler ise şöyle sıralanabilir:

• COVID-19 pandemisinde tedarik zincirlerinin kesilmesi ve pek çok ürünün bulunamaması, Batı ülkelerinin basit şeylerin üretimi için dahi Çin’e ne denli bağımlı olduğunu gösterdi.

• ABD’nin dolar üzerinden işleyen küresel bankacılık sistemini yaptırımlar yoluyla bir silah olarak kullanması ve bu yolla Rusya, İran gibi hasımlarının ekonomilerine zarar vermesi diğer ülkelerde de endişeye yol açtı.

• ABD’nin en gelişmiş yapay zekâ modellerinde kullanılacak çiplerin satışını (ve Anthropic örneğinde olduğu gibi bazen modellerin kendisini bile) hasım ülkelere kısıtlaması, teknolojik erişimin sınırlarını da ortaya koydu.

• Ukrayna’daki savaş ve Hürmüz Boğazı’nın ablukasıyla derinleşen enerji krizi, bazı ülkelerde tek kaynağa bağımlılığın ne kadar yüksek seviyelere çıktığını ortaya koydu.

Bu krizler, küreselleşen ekonomik sistemde arz zincirlerinin her zaman mükemmel bir şekilde işleyemeyebileceğini birçok kez ortaya koydu. Arz zincilerindeki aksaklıklar sadece iktisadi anlamda değil, aynı zamanda siyasi anlamda da etkileri olan krizleri de beraberinde getirebiliyor.

• Donald Trump’ın birinci döneminin ardından başkanlık seçimlerinde yaşadığı mağlubiyette ABD’nin COVID-19 pandemisinin başında maske dahi bulmakta zorlandığı kaotik ortam da etkili olmuştu.

Peki, Türkiye ne durumda? Geçen sene OECD tarafından yayımlanan rapora göre Türkiye, OECD ortalamasını yakalamayı başarmış. Bu analizi yaparken ülkelerin ticaretteki dışa olan bağımlılığı üç kategoride incelenmiş: i. arz veya talep bağımlılığı, ii. tedarikçi/ürün çeşitliliği, iii. ithal edilen ürünün iktisadi (veya diğer) önemi.

• OECD’nin analizlerine bakıldığında Şili, Meksika, Kore gibi ülkeler daha riskli bir konumdayken, Avrupa ülkeleri ise ithalat çeşitlendirmesinde daha başarılı gözüküyor.

• Hürmüz’ün Boğazı’nın abluka altına alınması ile ortaya çıkan enerji krizinde bir arz sıkıntısı ile karşılaşmadı. Burada uygulanan kaynak çeşitliliği stratejisi önemli bir rol oynadı.

Peki, hangi sektörler küresel arz zincirlerinde yaşanacak şoklara karşı daha kırılgan? Bu açıdan elektronik ekipmanlar, petrol ürünleri ve kömür sektörü, kimya sanayi ve metal sanayi kırılgan sektörler olarak öne çıkıyor.

• İran Savaşı ile alüminyum, gübre ve enerji sektörlerinde yaşanan arz sıkıntıları ve COVID-19 döneminde yarı iletkenlerde yaşanan arz sıkıntısı nedeniyle otomotiv sektöründeki fiyat artışları da bu perspektiften düşünülebilir.

Peki, ekonomik dayanıklılık için her şeyi milli biçimde kendi sınırlarımız içinde mi üretmeliyiz? Bu sorunun cevabını ve OVP’deki ekonomik güvenlik ve dayanıklılık konusuna dair görüşlerimi bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Davos’tan Münih’e: Faturayı kim ödeyecek?, 20 Şubat 2026.

Enerji dönüşümünü şekillendiren faktörler ve kısıtlar

📊 Haftanın Raporu

Boston Consulting Group’un hazırladığı rapor, enerji dönüşümünde öne çıkan 7 etmeni incelemiş.

Peki, enerji dönüşümü neden önemli? Önümüzdeki dönemde dijitalleşen toplumlar daha fazla elektriğe ihtiyaç duyacak. Kesintisiz ve sürdürülebilir enerji üretimi tek başına yeterli değil. Aynı zamanda enerji üretiminin neden olduğu karbon emisyonu ve çevre kirliliği gibi dışsallıkların da yönetilmesi gerekiyor.

• Bu açıdan dijital dönüşüm süreçlerinin yeşil dönüşüm süreçleri ile paralel ilerlemesi ve bu süreçte ekonomik güvenlik ve dayanıklılık parametrelerini gözetmesi lazım.

Benim raporda ilgimi çeken bulgularsa şunlar oldu:

1. Çin, hızla büyüyen ve üreten ekonomisini besleyebilmek için enerji sektöründe yaptığı yatırımlarla devasa bir kurulu güç inşa etmiş. Çin'in hem kömürde hem de yenilenebilir enerjide kurulu gücü, kendini takip eden 9 ülkenin toplam kurulu gücünden daha yüksek.

2. Yenilenebilir enerjide yakıt maliyeti olmadığı için (güneş ve rüzgâr bedava!) toplam maliyet içinde sermaye maliyetinin payı arttı.

   • Eğer Çin gibi devasa cari fazla veren bir ülkede değil de gelişmekte olan bir ülkedeyseniz , yüksek risk primi ve dolayısıyla yüksek borçlanma maliyetleri bu alanlarda yüksek kapasiteli yatırımların önünde de bir engel olarak duruyor.

   • Dolayısıyla gelişmekte olan ülkelerde yeşil dönüşüm politikaları istenen ivmeyi yakalayamıyor.

3. Yenilenebilir enerji yatırımlarında, gelişmiş ülkelerdeki en büyük maliyet kalemi izinler; yani ÇED raporu, belediye ruhsatı gibi kalemler.

   • İzin süreçleri uzadıkça bu alandaki yatırımları da etkiliyor. Çin'de bu izinler Avrupa ve ABD'den 3 kat daha hızlı çıkıyor.

Çocuklara dönük sosyal medya yasaklarında şeytan ayrıntıda gizli

🖊 Global İşler Köşesi - 2

Son zamanlarda dünyadaki en popüler politikalardan biri, çocuklar için sosyal medya erişiminin kısıtlanması. Avustralya gibi demokratik ülkelerde de Çin gibi demokratik olmayan ülkelerde de belli bir yaşın altındaki çocukların sosyal medya erişimi ya tamamen durduruluyor ya da belli kurallara bağlanıyor.

• Bu konuda Nisan 2026’da TBMM’de de bir düzenleme yasalaştı. Buna göre ülkemizde de 15 yaşın altındaki çocukların sosyal medyaya erişimine yasak getirildi.

Konu birçok ülkenin gündeminde. Ancak, ABD Kongresi henüz bir düzenleme yapmadığı için mesele mahkemeye taşındı. Çocukların sosyal medya bağımlılığıyla ilgili birçok dava ile karşı karşıya kalan Meta (Facebook ve Instagram) ise geçtiğimiz ay sonunda uzlaşmayı tercih etti.

• Buna göre Meta 18 milyar dolarlık bir ödeme yapmayı kabul etti. Ayrıca Instagram ve Facebook kullanımını günde 2 saatle sınırlandırmayı, uyku saatlerinde erişimi tamamen durdurmayı ve okul saatlerinde erişim olsa bile ekrana mesaj gelmesini engellemeyi kabul etti. Kararda daha birçok detay da mevcut.

Dijital kodamanların aşırı güçlenmesini Türkiye’de “Dijital İsviçre” kavramıyla birlikte 5 sene önce gündeme taşımıştım. Sosyal medyanın çocuklara zarar verdiğine tartışmalar ise nispeten daha yeni. Her şey Jonathan Haidt’in Mart 2024’te yayımladığı “The Anxious Generation” kitabıyla başladı.

Meselenin hızla siyasallaşmasıyla çocukların sosyal medyaya erişiminin kısıtlanması hükümetlerin de gündemine girdi ve bu konudaki düzenlemeler küresel bir trend haline geldi.

• Türkiye’de de bu konu Meta ile yeniden tartışılıyor. Arada bir havaalanı salonundaki televizyonlardan haberleri takip ediyorum. Son haftalarda ne zaman bu tarz haberlere denk gelsem, “sosyal medya devleri çocuklarımızı zehirliyor”, “sosyal medyaya bir yasak da ABD’den/Fransa’dan” gibi haberler görüyorum.

İşin aslı ülkemizdeki süreç henüz sona da ermedi. Çünkü Nisan ayında TBMM’de kabul edilen yasanın uygulama ayağının nasıl yapılacağı tartışılmaya devam ediyor.

• Geçtiğimiz hafta ben de Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde dünyadaki kimlik tespitlerinin nasıl yapıldığını, dijital kodamalara dair algının nasıl dönüştüğünü ve nasıl bir kimlik tespiti siyasetinin izlenmesi gerektiğini ele aldım.

• Eric Goldman, “The “Segregate-and-Suppress” Approach to Regulating Child Safety Online,” Stanford Technology Law Review, 2025.

Bitirirken…

Küresel ısınma nedeniyle yaz uzadığı için biz de 15 günlük bülten takvimimize bir süre daha devam edeceğiz. Bir sonraki sayı 25 Eylül'de.

• 15 Eylül'de G20 Young Entrepreneurs Alliance toplantıları için Viyana'da, 20-25 Eylül'de Birleşmiş Milletler toplantıları için New York'ta olacağım. Oralarda olursanız lütfen bir merhaba deyin!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 21 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 11.011 okurumuzla buluşuyoruz. Nihayet, bir süredir takıldığımız 11 bin üye tavanını geçtik! Herkese teşekkürler…

Tüm okurlarımızın 30 Ağustos Zafer Bayramı kutlu olsun! Her sene olduğu gibi, 30 Ağustos vesilesiyle bültenimizde yine savunma konularına odaklanan bir içerik sizleri bekliyor. İlk olarak ABD’nin bu ay yayımladığı Ulusal Güvenlik, Bilim ve Teknoloji Stratejisi’ni inceleyeceğiz. Bu belgede, ülkemizdeki tartışmalara da çerçeve çizecek şekilde, son dönemde değişen askeri önceliklere dair ipuçlarını görmek mümkün.

Ardından Ağustos başında Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye arasında imzalanan Mekke Anlaşması’na bakacağız. Son olarak, yapay zekânın enerji sektöründe nasıl kullanıldığına dair güncel trendleri bulabileceğiniz bir videomuz var.

Keyifli okumalar!

ABD’nin Ulusal Güvenlik, Bilim ve Teknoloji Stratejisi’nin Türkiye’de izdüşümü

📤 Haftanın Dosyası

Beyaz Saray bu ay, ABD’nin Ulusal Güvenlik, Bilim ve Teknoloji Stratejisi’ni kamuoyu ile paylaştı.

• Bu belge, Kasım ayında yayımlanan Ulusal Güvenlik Stratejisi’nin bilim ve teknoloji alanında koyduğu hedefleri nasıl tutturabileceğine dair bir çerçeve çiziyor.

• Ulusal Güvenlik Stratejisi, ABD’nin yenilikçi bir ülke olarak lider pozisyonunu korumayı hedeflerken, teknolojinin Amerika’nın ekonomik ve askerî üstünlüğünün sürdürülmesi için önemini de vurguluyordu.

Bu ay yayımlanan Ulusal Güvenlik, Bilim ve Teknoloji Stratejisi de yukarıdaki hedeflere ulaşmak için öncelikleri belirliyor.

• Metinde odaklanmış (focused), dayanıklı (resilient), çevik (agile) ve dışarıdan istismarlara karşı güvenli (secure) bir stratejiye ihtiyaç olduğu belirtiliyor.

Daha önce İsrail örneği üzerinden, çevik bir sistem inşa edebilmek için silahlı kuvvetler ve teknoloji şirketlerinin birbirlerinin içine gömülü şekilde çalışması gerektiğini ve daha esnek çalışabilen startaplara alan açmanın önemini vurgulamıştım.

• Çevik sistemlere sahip ülkeler önümüzdeki güç parametrelerini şekillendirerek birkaç adım daha öne çıkacak.

ABD, ulusal güvenlik açısından bilim ve teknoloji alanında dört sütun belirlemiş:

• Tekno-stratejik rekabet: ABD’nin önümüzdeki dönemde güç projeksiyonu arayışına girişeceği birincil öncelikli alanlar deniz altı, uzay, yapay zekâ ve otonom sistemler. İkincil öneme sahip alanlar ise hava, uzun menzilli saldırma kapasitesi ve C5ISR (bütünleşik komuta, kontrol ve bilgi sistemleri mimarisi).

• Teknolojik dayanıklılık: Bu alanda kuantum enformasyon teknolojileri, biyoteknoloji ve yapay zekâ başlıca dönüştürücü teknolojiler olarak sıralanmış.

• İnovasyon süreçlerini hızlandırmak: Yenilikçilerin (innovators) teşvik edilmesi, regülasyonların sadeleştirilmesi ve kamunun satın alma süreçlerinin hızlandırılması ana hedefler olarak vurgulanmış.

• Bilim ve teknoloji ekosisteminin korunması: ABD’nin kritik teknolojilerinin yabancı hasımlara karşı korunması ana hedefler arasında yer alıyor. Bunun için ihracat kontrolleri ve veri transferi konularındaki denetimler gözden geçirilecek. Ayrıca İHA ve füze satışlarındaki kısıtlamalar gevşetilecek.

Belgenin vurguladığı bir diğer önemli konu, ABD’nin müttefiklerinin ve ortaklarının imkân ve kabiliyetlerinin desteklenerek bunun bir güç çarpanına dönüştürülmesi. Zira, Ukrayna ve Körfez’deki çatışmalar, tek bir merkezde üretim yerine birden fazla ülkede üretimin tedarik zincirlerinin daha hızlı çalışması ve riskin azaltılması açısından önemini ortaya koydu.

• Bunun için müttefiklerle, yapay zekâ, nükleer enerji, kuantum, gelişmiş iletişim teknolojileri ile konumlandırma, navigasyon ve zamanlama teknolojileri gibi alanlarda yürütülen işbirliklerinin genişletilmesi hedeflenirken, ABD’nin hasımlarının ise bu teknolojilere erişiminin engellenmesi amaçlanıyor. (bkz. NATO’da varız, dolar ve silikon ittifaklarında yokuz)

• Strateji belgesinin sonunda kritik ve yükselen teknolojilere dair bir liste de yer alıyor. Bu liste, önümüzdeki dönemde teknoloji ve bilim alanındaki rekabetin hangi alanlarda derinleşeceğine dair önemli ipuçları sunuyor.

Öte yandan, Ukrayna ve Körfez’de devam eden çatışmaların savunma teknolojileri ekonomisi ve askeri doktrinlerin dönüşümü üzerinde yarattığı etkinin de yansımalarını bu belgede görmek mümkün.

• Ukrayna, son dönemde hızlandırdığı İHA saldırılarıyla Rusya’daki kritik enerji altyapısını hedef alırken, bu durum hem Rus ekonomisini hem de Rusya’daki toplumsal dinamikleri doğrudan etkilemeye başladı. Ukrayna bu teknoloji sayesinde Sibirya’nın içlerine kadar uzanabilmekte.

• Bu saldırılar, Ukrayna’daki İHA teknolojisinin 2022’den sonra nasıl bir seviyeye geldiğini de gösteriyor. Ancak, bu gelişme yukarıda bahsetmiş olduğum çevik bir ekosistemin ürünü. Aşağıdaki tablo, Savunma Bakanlığı ile özel sektörün nasıl iç içe geçen bir çalışma sistematiği geliştirdiğini gösteriyor.

• Özel sektör, sahadaki ihtiyaçlara göre ürünlerini hızla geliştirirken test ve değerlendirme süreçlerini de eşgüdüm içinde iyileştiriyor. Ama bu süreçte belki de en önemlisi satın alma süreçlerinin ademi merkeziyetçi bir şekilde dönüşüme uğraması. Savaşın bir sonucu olarak satın alma kararları tugay seviyesinde verilebiliyor. Her tuğgeneralin kendi bütçesi var ve istediği ürünü alabiliyor. Bu da daha hızlı alım ve AR-GE sürecinde daha hızlı kaynak aktarımına imkân sağlıyor.

• Foreign Affairs’te yayımlanan bir başka makalede ise Rusya’nın 6-8 kişilik askeri timler yerine 2024’ten bu yana 1 veya 2 askerle sızma operasyonları yapmaya başladığı, İHA’lar sayesinde bu askerlerin yönlendirildiği ve daha az sayıya rağmen küçük gruplara karşı başarılı olabildikleri belirtiliyor. Ayrıca Ruslar seyir ve balistik füzelerin yanı sıra her sene milyonlarca taktik İHA üretmeye başlamış durumda.

• Körfez’deki savaşta ise saldırı amaçlı füze sistemleri ve İHA’ların hava savunma sistemlerine karşı maliyet-fayda analizleri öne çıkarken, ABD’nin yeni doktrininde bu sistemlere dair vurgunun olması da şaşırtıcı değil.

Peki, tüm bunlar Türkiye açısından ne anlam ifade ediyor? Yukarıda özetlediğimiz metin, Temmuz ayında Ankara’da gerçekleşen NATO Zirvesi’nde müttefiklerin üzerinde durduğu konularla ciddi paralellikler taşıyor.

• Ama daha da önemlisi, bu metin dünyanın teknoloji alanında alt kümelere ayrılmasının önemli bir vesikası niteliğinde. Bu kümelenme Soğuk Savaş sonrasında yeni kamplaşma risklerini de beraberinde getiriyor.

Daha önce, Türkiye’nin bu kümelenmelere karşı nasıl hareket edeceğine karar vermeden önce ne olmadığını bilmesi gerektiğini söylemiştim.

• Birincisi, dünyada kural koyabilecek ölçekte bir ekonomi değiliz. İkincisi, üniversitelerimiz ve araştırma altyapımız küresel ölçekte teknoloji geliştirecek kadar kuvvetli değil.

• Buna mukabil avantajlarımız da var: Girişimcilik becerimiz ve istikrarsız ortamda iş yapabilme kapasitemiz Batı’ya kıyasla oldukça yüksek. Ayrıca, Batı bloğunun içerisinde yer aldığımız için siyasi, kültürel ve ekonomik alanlarda oldukça geniş bir ilişki yelpazesine sahibiz. Bu sayede de bağımsız davranabilecek, çoklu diplomatik ve teknolojik ilişkiler kurabilecek kapasitedeyiz.

Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye Mekke Anlaşması’nı imzaladı

🧐Fikri Takip

7 Ağustos’ta Mekke’de Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye’nin devlet başkanları Mekke Anlaşması’nı imzaladı. Bu üç ülke arasında bir savunma paktı olan bu anlaşmaya göre bir ülkeye yapılan saldırı tüm üyelere yapılmış sayılıyor. Bu yönüyle 1952’de imzalanan NATO Antlaşması ile benzerlikleri var.

• 31 üyenin bulunduğu ve 1949 yılında kurulan NATO, kurumsallaşmış; caydırıcı gücü yüksek, üye ülkelerin eşgüdüm içinde hareket etme konusunda yüksek kapasiteye sahip bir yapı. Özellikle Soğuk Savaş sonrasında nükleer ve konvansiyonel askeri tehditlerin ötesinde teknolojik, bilimsel ve iktisadi konuların da NATO’nun gündeminde önemli yer tuttuğunu not etmeli.

Bu açıdan Mekke Anlaşması daha yolun başında. Asıl sınav kurumsallaşma ve büyük ihtimalle genişleme sürecinde verilecek.

• Öte yandan, bültenimizin editörü ve Ussal Danışmanlık Araştırma Direktörü Hasan Selim Özertem’e göre bu anlaşma, bölgede yükselen belirsizliklere karşı riskleri azaltma arayışı. Türkiye’nin 2010’ların ortasından beri üzerinde çalıştığı bu anlaşmanın, ABD’nin Çin’in yükselişi karşısında bölgedeki varlığını gözden geçirdiği bir dönemde imzalanması bu açıdan tesadüf değil. Aynı zamanda Körfez Savaşı da bu süreçte mutlaka “teşvik edici” bir rol oynamıştır.

• Anlaşmanın ardından Türk yetkililer, ittifaka Mısır’ın katılmasını beklediklerini belirten değerlendirmelerde bulundu.

Daha önce Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır’ın yakınlaşmasını, orta güçler yerine severek kullandığım hakiki devletler kavramı çerçevesinde ele almıştım. O zaman bu tarz ilişkilerin ya da ittifakların genelde ya bir ortak düşmana ya da bir ortak güvenlik sorununa karşı ortaya çıktığını, o gündem ortadan kalkınca da zayıfladığını söylemiştim.

• Öte yandan, karşılıklı yatırım ve ekonomik iş birlikleri ile küresel arenada ticaret ve teknoloji gibi alanlarda ortak pozisyonlar geliştirilebilen ittifaklarda, üye ülkeler doğal olarak daha fazla fayda sağlayacaktır.

Bu üç ülkeye baktığımızda, Türkiye en sofistike ve en geniş ürün yelpazesine sahip sanayi üreticisi. Aynı zamanda AB ile gümrük birliğinde. Pakistan nükleer güç ve teknoloji alanında yükselen bir ülke. Suudi Arabistan zaten dünyanın enerji ve finans devlerinden biri. Yani, Mekke Anlaşması’nı imzalayan ortaklar olarak birbirini tamamlayabilecek niteliklere sahipler.

• Bu açıdan, savunma paktının meseleyi daha da öteye taşıması için gerekli potansiyel var. NATO’nun İnovasyon Fonu veya DIANA programı gibi girişimler bu ittifakın üyeleri tarafından gündeme alınabilir.

• Bu tarz programlar sayesinde üye ülkelerin çift kullanımlı yeni teknolojiler geliştirmesi, bu sayede iktisadi olarak da bir çekim alanına dönüşmesi mümkün.

• Halihazırda NATO’nun savunma sanayii standartlarını uygulayan Türkiye, bu standartları Mekke Anlaşması ülkeleri arasında yaygınlaştırarak müttefik ülkelerin savunma sanayilerinin kendi içlerinde ve Batı ülkeleriyle daha koordineli hareket etmesini hızlandırabilir.

Yapay zekâ çağında enerjiyi kim yönetecek?

🎥 Haftanın Videosu

Enerji dönüşümü artık yalnızca daha fazla yenilenebilir kaynak üretmekten ibaret değil.

• Elektrifikasyon, depolama, veri merkezleri ve yapay zekâ enerji sistemlerini daha karmaşık, daha dağıtık ve daha dinamik hâle getiriyor.

• Peki, yeni dönemde enerji şirketleri yapay zekâ teknolojisini yalnızca bir verimlilik aracı olarak değil, sistemin tamamını dönüştürecek stratejik bir kaldıraç olarak nasıl kullanabilir?

Bu soruyu ve daha fazlasını, Harvard Business Review Türkiye Genel Yayın Yönetmeni Serdar Turan moderasyonunda, Yaz Sohbetleri serisi çerçevesinde Zorlu Enerji Grup Başkanı değerli dostum Elif Yener ile yapay zekânın enerji sektöründe yarattığı dönüşümü konuştuk.

Bitirirken

Bu sene yaz biraz geç geldi. Bu nedenle bültenimizi iki haftada bir yayınlamaya bir süre daha devam edeceğiz!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 30 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.992 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize İtalya’daki imalat sanayisini inceleyerek başlıyoruz. Bunun için gözlük devi EssilorLuxottica’ya ve İtalyan tabakhaneleri ile Fransız LVMH arasında nasıl bir ilişki olduğuna bakacağız. Bu iki hikâye de İtalya’daki üreticilerin 2000’lerdeki avro şokuna ve Çin rekabetine karşı nasıl ayakta kaldıklarına dair önemli ipuçları içeriyor. Türkiye’deki ihracatı döviz kuru üzerinden tartıştığımız şu günlerde, incelemeye değer bir örnek olduğunu düşünüyorum.

Ardından yapay zekâ ile yazma konusuna bakacağız. Bu konu önümüzdeki dönemde farklı boyutlarıyla daha fazla tartışılacak gibi. Sonrasında ise Nvidia’nın Wall Street’in kodamanlarıyla yaptığı 500 milyar dolarlık anlaşma var.

İyi okumalar!

İtalyan imalat sanayii: Kendi merdivenini kurmak veya başkasının merdiveninde yükselmek

🖊 Global İşler Köşesi

İtalya, 1990’ların sonu ve 2000’lerin başında hem Çin’in Dünya Ticaret Örgütü’ne girmesinin şokunu hem de Acro bölgesine katılmanın neden olduğu kur şokunu birlikte yaşamıştı. Bu iki zorlu sürecin sonunda üç grup imalat sanayii şirketi var hayatta kalmayı başardı:

• Üretim, tasarım ve dağıtımı birleştirebilmeyi başaran ve dünyaya açılanlar.

• Dünyanın en zengin insanı Bernard Arnault’un Fransız lüks devi LVMH’nin marka imparatorluğunun ölçeği sayesinde ayakta durabilen İtalyan tabakhaneleri.

• Bazı makine ve otomotiv parçaları gibi tüketiciye inmeden ana sanayiye niş ürünler satan şirketler. Fakat ben bunların da önümüzdeki dönemde, müşterileri olan ana sanayiler Çin’e karşı kaybettikçe zayıflayacaklarını düşünüyorum.

Son iki haftada Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde yukarıdaki listede ilk iki grupta yer alan örnekleri inceledim. Bunlardan ilki, Ray-Ban ve Persol gibi gözlük markalarını da bünyesinde barındıran EssilorLuxottica’nın hikâyesi.

Essilor-Luxottica’nın kurucusu Leonardo Del Vecchio, yetimhanede büyüyen ve öğrenciyken gözlükçü çıraklığı yaparak işi öğrenen biri. 2022 yılında öldüğünde kurduğu imparatorluk sayesinde İtalya’nın en zengin ikinci ismiydi.

• Del Vecchio, 1961 yılında henüz 26 yaşındayken Milano’nun pahalılığı ve kalabalığı canına tak edip makinelerini bir kamyonun arkasına doldurup Alp Dağları’nın eteklerindeki Agordo kasabasına taşınmış. Belediyenin bedavaya verdiği bir imalathanede işini kurup kasabadaki diğer gözlük imalatçılarına sap, menteşe gibi parçalar üretmeye başlamış.

Del Vecchio’nun EssilorLuxottica’sı şimdilerde Çin’de de imalat yapıyor. Çin’in Danyang şehri, kimi iddialara göre dünya gözlük ve gözlük camlarının yarısının üretim yeri. Ancak küresel ölçekte bilinen Çinli gözlük markası çok az.

• Del Vecchio; marka, tasarım ve dağıtım işlerini İtalya’da kendi kontrolünde tutuyor. Zanaatin ve hikâyenin önemli olduğu ürünleri İtalya’da, hacmin ve maliyetin önemli olduğu ürünleri ise Çin’de üretiyor.

• Başka sektörlerde, Çin ile başka üretim yerlerini doğru zincirde bir araya getirebilmek de bir marifet. Del Vecchio üretim kabiliyetini korumakla birlikte, tasarım, marka, dağıtım ve müşteriye erişimi başkalarına bırakmamış biri.

EssilorLuxottica’nın hikâyesi iş dünyasında kendi merdiveninizi kurabileceğiniz gibi başkasının merdivenine de tırmanabileceğinizle ilgili. Tabii, başkalarının merdiveninden tırmanarak ayakta kalmak da mümkün. Bunun güzel bir örneği İtalyan tabakhaneleridir.

• İtalya’nın Pisa şehri eğik kulesi ve tabakhaneleriyle meşhur. Burada deri kalitesi çok önemli; tam bir ustalık işi. Her tabakhanenin ürünü aynı olmadığı için İtalyan zanaatkârların elinden çıktığında derinin kıymeti daha da artıyor.

• İtalyanlar, deriden yapılan lüks ürünleri yıllarca kendi aile işletmelerinde ürettiler ve sattılar. Ta ki Çin bu piyasaya girene dek.

• Bugün dünyadaki deri üretiminin dörtte birini Çin gerçekleştiriyor. İtalya ise bu pazarın yalnızca %6’sına sahip. Ancak İtalyanların ürettiği derilerin değeri, dünyadaki deri ticaretinin %25’i.

Bu başarının sürdürülebilmesindeki en önemli isim Fransız işadamı Bernard Arnault. “Mösyö Arnault” lüks işine 1984’te Christian Dior markasına sahip şirketi satın alarak girmiş. Ardından lüks hayata yönelik başka markaları da çeşitli fırsatlarla satın alarak LVMH gibi bir imparatorluk kurmayı başarmış. Şirketleri satın alma sürecinde izlediği strateji nedeniyle kendisine terminatör de deniyor.

• Le Monde’da çıkan bir habere göre Bernard Arnault, sahibi olduğu dünyanın en büyük lüks ürün şirketi LVMH’de kendisine sadece “Mösyö” denmesine izin veriyormuş. Hatayla Hermès kravatla gelen bir ziyaretçisi olursa Mösyö’nün kavasları ziyaretçiye asansördeyken başka bir kravat veriyormuş. Hermès, Arnault’un -birazdan anlatacağım- satın almalarla LVMH imparatorluğuna katamadığı tek marka.

• LVMH, deri, parfüm, saat, şarap, perakende ve konaklama gibi pek çok sektörde faaliyet gösteriyor. 80 milyar avro ciro ve 17 milyar avro kârla dünyanın en kârlı şirketlerinden biri. Bu kârın 13 milyar avrosu deri grubundan geliyor. Yani LVMH esasen çanta satarak para kazanıyor. Louis Vuitton, Dior ve Fendi gibi markalar hep LVMH’nin. İtalya’daki tabakhaneler de bu arz zincirinin en önemli sütunlarından biri.

Dünya Çin’le rekabet edebilmek için optimal modelleri tartışıyor. Çin’in devasa imalat motoru bütün ekonomiler için büyük bir risk. Bizim sanayicilerimiz de dünya standartlarında üretim yapmasına ve kimsenin hayal edemeyeceği pazarların kapısını açıp ihracat yapmasına rağmen biz de bu krizi yaşıyoruz.

• İhracatçılarımızdan bazısı Çin’i, bazısı da döviz kurunu suçlu ilan ediyor.

Yukarıdaki örneklere bakınca meseleye farklı bir açıdan bakmak faydalı olabilir diye düşünüyorum.

• İtalyan imalat sanayii ne yaptı? (1) Kendi merdivenini kurmak, 7 Ağustos 2026.

• İtalyan imalat sanayii ne yaptı? (2) Başkasının merdiveninde yükselmek, 14 Ağustos 2026.

• Sanayisizleşen Türkiye hizmetlerle kalkınabilir mi?, 3 Temmuz 2026.

• Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil, 24 Nisan 2026.

• Tekstilcilerimizin Mısır’a taşınması normaldir, 10 Ağustos 2025.

• Global Powers of Luxury 2026, Deloitte, 2026.

Yapay zekâ ile yazmak

🔬 Haftanın Araştırması

New York Times’taki köşesinde Bret Stephens’ın Ağustos ayı başındaki yazısının başlığı “Size yalvarıyorum: Yapay zekâ ile yazı yazmayın” şeklindeydi.

• Stephens, toplumun okuma becerisi gerilerken yapay zekâ ile birlikte yazma becerisinin de köreldiğini savunuyor. Yazı yazma işini yapay zekâya bıraktıkça, bireysel olarak yazma yetisiyle birlikte toplumsal olarak akıl yürütme, yaratıcılık ve ilgi gösterme gibi becerilerimizin de geri gittiğini iddia ediyor.

• Stephens’ın dikkat çektiği bir başka nokta ise okuryazarlık ile demokrasi arasındaki ilişki: Okuryazar toplumlar tarihsel olarak tercih yapmada ve kendilerini savunmada daha başarılılar.

Bana göre önümüzdeki dönemde, büyük dil modelleri dışında geliştirilen uygulamalarla yapay zekânın yazma sürecinin içsel bir parçası olması da kaçınılmaz görünüyor. ABD’de yapılan bir çalışmada benim bu görüşümü doğrular nitelikte. Zira, yapay zekâ ile yazılmış metni insan ürünü metinden ayırmak giderek daha da zorlaşıyor.

• 1682 kişiye üç farklı deneyde yapay zekâ ve insanlar tarafından yazılan 1000’er kelimelik kurgusal hikâyeler okutulmuş ve bunlara dair ne düşündükleri sorulmuş.

• İlk deneyde katılımcıların yarısına hikâyelerin kim tarafından yazıldığı doğru bir şekilde söylenirken, diğer yarısına ise bu konuda yanlış bilgi verilmiş.

  • Katılımcılar yapay zekâ tarafından üretilen hikâyeleri daha kaliteli ve sürükleyici bulmuş. Kendilerine okudukları hikâyenin bir insan tarafından yazıldığı söylenen katılımcılar ise her iki ölçütte de hikâyeye daha yüksek puan vermiş.

• İkinci ve üçüncü deneyde ise katılımcılardan hem insan tarafından kaleme alınan hem de yapay zekâ tarafından yazılan metinlerin kim tarafından yazıldığını tahmin etmeleri istenmiş.

  • Yapay zekâya aşina olan katılımcılar iki metin arasındaki farkı anlamada kısmen daha başarılı olsa da, yalnızca yarısı metinlerin yazarlarını doğru tahmin edebilmiş.

Bu sonuçlara bakarak araştırmacılar yapay zekânın aynı zamanda yaratıcılık gerektiren kısa hikâyelerde en az insanlar kadar iyi hikâyeler üretebildiğini savunuyor.

• Bu durum, modeller daha da iyileştikçe, yapay zekâ lehine kayabilir.

Peki, yazma konusunu da bu gidişle yapay zekâya kaptırır mıyız? Ya da yapay zekâ gerçekten Savaş ve Barış, Sefiller, İnce Memed, Don Kişot veya David Copperfield gibi tarihte iz bırakacak eserler üretebilir mi?

• Yapay zekâ, akıcı ve etkileyici eserler üretse dahi, bu eserler geçmiştekilerin bir taklidi mi olur ya da insanlık açısından ne anlam ifade eder? Bu konuda birçok soru sormak mümkün.

• Bu arada yapay zekânın bazı yazarların ekmeğine şimdiden mani olduğu görülüyor. Jerry Falade’in polisiye romanı için imzaladığı 2 milyon dolarlık sözleşmesi, metnin yapay zekâ ile yazıldığı şüphesiyle iptal edilmiş!

• Falade, bu gelişmenin ardından konuyla ilgili bu sene üç zenci yazarın sözleşmelerinin benzer iddialarla iptal edildiğini ve güzel bir ürün olduğunda bunun bir zenci tarafından yazılamayacağına dair bir kanı olduğunu belirtmiş.

Daha önce yazdığım gibi, yazılarımı kendim yazıyorum. Bu süreç hoşuma da gidiyor. Çünkü sürecin sonunda ortaya çıkan yazı aslında bir ürün değil, aynı zamanda düşünme sürecinin bizatihi kendisi.

• İnsan yazarken düşüncelerini bir çerçeveye oturtuyor; bazen de saçmaladığını görüyor, çelişkilerini fark ediyor, aklına hiç gelmeyecek bir fikir geliyor.

Wall Street yapay zekâya 500 milyar dolar finansman sağlayacak

🤯 Dijital Kodamanlar

Nvidia, Apollo, Blackstone ve BlackRock gibi Wall Street’in kodamanlarıyla 500 milyar dolarlık bir finansman anlaşmasında uzlaştı.

• Nvidia’nın müşterileri, yapay zekâ alanında yatırımlarda ve işlemci gücü harcamalarında cazip oranlarda finansal kaynaklara erişim sağlayacak.

• Nvidia’nın OpenAI ile 250 milyar dolarlık bir ver merkezi projesi ile ilgili görüşmeler yaptığı biliniyor.

Apollo ve Blackstone, haziran ayında bir başka yarı iletken üreticisi Broadcom ile 35 milyar dolarlık benzer bir anlaşma yapmıştı. Bu anlaşmadaki finansmanla Broadcom, 2028 yılına kadar Anthropic için 20 GW kapasiteli bir yapay zekâ altyapısı kurmayı planlıyor.

Bitirirken…

Her sene olduğu gibi, bu sene de yaz döneminde sizlerle iki haftada bir buluşuyoruz. O nedenle 28 Ağustos’ta tekrar buluşmak dileğiyle…

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 32 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.968 okurumuzla buluşuyoruz.

İsrailli arkadaşlarımın olduğu bir WhatsApp grubundan geçtiğimiz hafta sonu şöyle bir mesaj geldi: “Bu kez komutan, Bibi’yi yenebilir.” Başka bir İsrailli arkadaş cevap yazdı: “Yirmi yıldır hep ‘komutan Bibi’yi yenebilir’ diyorsunuz ama olmuyor!”

• 27 Ekim’de İsrail’de parlamento seçimleri var. İsrail için değil, tüm Orta Doğu için de kritik öneme sahip. Mevcut Başbakan Benjamin Netanyahu (Bibi), İran Savaşı’ndan sonra boşta kalan “ezeli düşman” kotasını doldurmak için Türkiye’ye sardırdığından bizim de yakından takip etmemiz gereken bir süreç.

Ben de bu hafta ve geçen hafta köşe yazılarımda İsrail siyasetini inceledim. Eskiden, İsrail’in teknolojideki başarısının ileride bölgede barışın kök salmasına katkıda bulunacağını düşünürdüm. Halbuki görünen o ki, tam tersi oluyor. Teknoloji, insanları bir araya getirmek yerine ayrıştırıyor.

• İsrail’in kendi içindeki ayrışmaların derinleşmesinden bahsediyorum. Şu an İsrail’in teknolojiyle iç içe olan, bu işten para kazanan küçük bir kesiminin ülkeyi yöneten çoğunlukla alakası kalmamış durumda. İsrail ile ilgili, aşağıda linklerini verdiğim eski yazılarımla birlikte okursanız, bültenin sonunda yer alan iki köşe yazısı bu ayrışmanın küresel siyasete etkilerine ışık tutuyor.

Ama önce iki enteresan teknoloji içeriği var: Birincisi, “Yapay zekâdan endişeleniyor muyuz, yoksa heyecanlanıyor muyuz?” sorusunun cevabı. Türkiye’nin yeri, küredeki diğer ülkelerle karşılaştırıldığında fena değil! İkincisi, Avrupa’nın krizine otomotiv sektöründen bir bakış.

Keyifli okumalar!

Yapay zekâ teknolojisindeki hızlı dönüşüm size ne hissettiriyor?

🔬 Haftanın Araştırması

Ipsos tarafından Haziran ayında yayımlanan bir araştırmada katılımcılara “Yapay zekâ sizi endişelendiriyor mu, yoksa heyecanlandırıyor mu?” diye sorulmuş.

• 2022’de ChatGPT halka açıldığından beri IPSOS bu çalışmayı düzenli olarak yapıyor.

32 ülkede 23 binden fazla kişi ile yapılan araştırmanın sonuçlarına bakınca, cevapların gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkeler arasında ayrışmaya başladığı görülüyor.

• Türkiye Asya ülkelerine yakın duruyor. Hem heyecanlı hem de biraz endişeli!

• Yapay zekâ konusunda en rahat olanlar ise Japonlar ve İsrailliler!

Öte yandan katılımcıların %62’si son bir senede yapay zekânın yaptıkları işlerde kendilerine zaman kazandırdığı konusunda hemfikir.

• Bu konuda Türkiye’de bu soruya olumlu yanıt verenlerin sayısı dünya ortalaması ile aynı. Çin’de ise katılımcıların %90’ı yapay zekânın kendilerine zaman kazandırdığını söylemiş. Almanların ise yalnızca %38’i bu konuda olumlu yanıt verirken, %54’ü yapay zekânın kendilerine pek de zaman kazandırmadığını belirtmiş.

• ChatGPT’nin kazananları ve kaybedenleri, 1 Mart 2024.

• Yapay zekâ çağında üniversite tercih rehberi, 17 Temmuz 2026.

Avrupa’nın neden Tesla’sı yok?

📊 Haftanın grafiği

Avrupa’da otomobil sektörü ciddi bir kavşakta. Volkswagen önümüzdeki dönemde 50 bin kişiyi işten çıkarmayı ve bazı fabrikalarını kapatmayı tartışıyor.

• Ancak bu durum küresel ölçekte otomobile olan talebin azalmasından değil de Avrupalı şirketlerin elektrikli araç furyasına ayak uyduramaması ve Çin ile rekabette zorlanması ile ilgili.

• Çin ile rekabet konusuna gelince, Amerikalı Tesla’nın bu konuda Avrupalı şirketlerden daha iyi bir pozisyonda olduğu da ortada.

Ama mesele sadece otomobil sektörü ile ilgili değil. Avrupa inovasyon konusunda rekabette geri kaldıkça, bu pazar payını daraltmakta ve kişi başına düşen gelirin geriye düşmesine neden olmakta.

• İşin ilginç yanı, inovasyondaki geri kalma otomobil gibi bir zamanlar lider oldukları sektörde bile bir realite haline dönüşmüş durumda.

Pieter Garciano, bazılarının enerji maliyetlerini, vergileri, çıkar gruplarını ve yeşil dönüşüm politikalarını bu konuda suçlamalarına rağmen, asıl sorunu Avrupa’da emek piyasasının ABD’ye göre daha az esnek olmasına bağlıyor.

Bu konuda unicorn sayısı ile işten çıkarma maliyeti arasındaki korelasyonu inceleyen Dealroom CEO’su Yoram Wijngaarde, örneklemi küçük olsa da aşağıdaki grafiğe bakarak Garciano’nun haklı olabileceğini düşünüyor.

Bibi’nin puroları ve İsrail siyasetinin geleceği

🖊 Global İşler Köşesi

1976’da, bir haziran gecesi, küçük bir İsrailli komando timinin Uganda’nın başkenti Entebbe Havaalanı yakınlarına gizlice indikleri yerde, kendileri için Mossad’ın önceden ayarladığı, dönemin Uganda devlet başkanı İdi Amin’in limuzininin bir benzeri onları bekliyordu.

• Komandolar bu limuzine binip havaalanına doğru yola çıktı. Filistinlilerin kaçırdığı İsrail Havayolları El Al’a ait bir uçak günlerdir havaalanında rehin tutuluyordu. İsrailli komandolar, İdi Amin’in havalimanına geldiğini zanneden kapıdaki güvenlik görevlilerini kandırıp içeri girmeyi başardılar.

• Ancak sonrasında çıkan çatışmada komando timinin lideri silahı teklediği için öldürüldü. Rehineler kurtarılırken, operasyon esnasında öldürülen Yonatan Netanyahu İsrailliler için kahraman olarak tarihe geçti.

Benjamin Netanyahu, ABD’de MIT’de üniversite eğitimini tamamladıktan sonra, 1979’da ağabeyi Yonatan’ın adına “Yonatan Enstitüsü” adlı bir düşünce kuruluşu kurdu ve bu kurumu kendisi için önemli bir siyasi platforma dönüştürdü.

• Bibi’nin en büyük meziyetlerinden biri de Amerikan siyaseti üzerindeki nüfuzu oldu. Esas yaptığı iş ise ABD’nin İsrail’e desteğini geleneksel Yahudi lobisinin ötesine taşıması oldu

• ABD’de kendine isim yaptıktan sonra İsrail siyasetine girdi. 1996’daki seçimlerde Filistin lideri Yaser Arafat ile birlikte Nobel Barış Ödülü’nü almış olan Şimon Peres’i yenerek ilk kez başbakan oldu.

• 1996’dan beri aralıklarla 17 sene başbakanlık yaptı. Fasılalarla dahi olsa, Vladimir Putin’den bile önce iktidara gelmiş ve hâlâ pozisyonunu koruyabilen az sayıda dünya liderinden biri.

• Şimdi ise Bibi’nin önümüzdeki seçimlerde iktidardan düşebileceği ihtimali masada. Ancak Bibi daha önce de seçimlerden birinci çıkamasa da her türlü ilkesinden ödün verip koalisyon kurabildiğini göstermişti.

Bibi’yi geleneksel bir siyasetçi pragmatizminden daha da uzaklaşarak ilkesiz olmaya mecbur kılan bazı kişisel nedenler söz konusu. Burada Bibi’nin puro düşkünlüğü devreye giriyor!

• Uzun süredir yargı sürecinde olan yolsuzluk dosyalarına göre Bibi, İsrailli iş insanlarına yaptığı kıyaklar karşılığında puro almış. Hediye edilen bu lüks puroların değerinin 200 bin doları bulduğu iddia ediliyor. Bibi hakkında yolsuzluk soruşturması başlatıldığından beri araya COVID-19, savaşlar ve türlü türlü siyasi entrikalar girdi.

• Bibi, doğal olarak, başbakanlığı kaybetmesi halinde hapse girmekten korkuyor. O yüzden iktidarda kalmak için yapmayacağı bir şey yok.

Bahsettikleri komutan İsrail’in eski genelkurmay başkanı Gadi Eisenkot. 27 Ekim’de İsrail’de yapılacak seçimlerde Bibi’nin karşısına çıkacak. Bu seçimler Türkiye açısından da önemli. Çünkü son aylarda İran’dan boşalan İsrail’in ebedi düşmanı kontenjanını doldurmak isteyen Bibi, Türkiye’ye sardırdı.

• Gadi Eisenkot, İsrail’de tanınan bir siyasetçi değil. 2019’a kadar ülkenin genelkurmay başkanıydı. 2023’te Bibi’nin savaş kabinesine girdi; fakat kısa süre içinde ortaya çıkan bir anlaşmazlık nedeniyle kabineden ayrılarak kendi partisini kurdu.

İsrail siyasetini yakından takip edenlere göre Eisenkot’un önümüzdeki seçimlerde üç büyük avantajı var:

• Eisenkot, eski bir komutan ve İsrail’in son 40 yıldaki sekiz başbakanından üçünün eski komutan olduğu düşünüldüğünde, askeri geçmişi kendisi için önemli bir avantaj.

• Eisenkot Mizrahi Yahudileri’nden ve 1980’lerden beri ülke siyasetinde belirleyici olan grup Mizrahiler. İsrail 1948’de kurulduğundan beri ülkedeki en büyük siyasi ayrım Avrupa kökenli Aşkenaz ve Ortadoğu kökenli Mizrahi Yahudileri arasında.

• Üçüncüsü, Eisenkot’un oğlu son Gazze Savaşı’nda askerliğini yaparken öldürülmüş. Oğlunu yeni savaşta kaybetmiş bir emekli genelkurmay başkanı olarak iki devletli çözüm ve barış çağrısıyla seçime girebilecek kredibiliteye sahip.

Eisenkot’un hem Aşkenaz/seküler tabandan, hem de savaştan bıkan Mizrahi tabandan oy alması bekleniyor. Anketlere göre Eisenkot’un partisi Yashar son düzlüğe girerken Likud ile başabaş gidiyor.

• Eisenkot seçimi sandıkta kazanıp masada kaybedebilir. Üstelik karşısındaki Bibi, İsrail tarihindeki en önemli politikacılardan biri.

• Eisenkot’u ve İsrail siyasetinde yükselen muhafazakâr siyaseti merak ediyorsanız, geçtiğimiz hafta Ekonomi Gazetesi’nde yayımlanan köşe yazımı okuyabilirsiniz.

Bibi’nin iktidara gelişinin ardındaki dinamiklerin detaylarını ve önümüzdeki seçimlere doğru nasıl bir strateji izleyeceğine dair senaryoları da bu haftaki köşe yazımda tartıştım.

• İsrail’in sırrı: Daha iyi yapay zekâ değil, daha çevik sistem, 10 Nisan 2026.

• İsrail’deki olaylardan alınacak dersler, 31 Mart 2023.

Bitirirken…

Malumunuz, Temmuz ayı başından itibaren yaz uygulamasına başladık. Her sene olduğu gibi bu sene de yaz döneminde sizlerle iki haftada bir buluşacağız. O nedenle 14 Ağustos’ta tekrar buluşmak dileğiyle…

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 16 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.947 okurumuzla buluşuyoruz.

Önümüzdeki hafta YKS sonuçları açıklanacak ve üniversite tercihleri için yaklaşık üç haftalık süreç başlayacak. Bu nedenle bültenimize yapay zekânın birçok meslek grubunu yeniden şekillendirdiği bu süreçte nasıl bir tercih yapmak gerektiğine dair bazı görüşlerimi paylaşarak başlamak istedim. Ardından Ankara’daki NATO zirvesinden sonra bize kalanları ele alacağız. Son olarak Avrupa’nın sıcaklarla sınavını ve regülasyonlarda topuzun dengesi kaçırıldığında ne olduğunu Avrupa’dan ve Türkiye’den örneklerle inceleceğiz.

İyi okumalar!

Yapay zekâ çağında üniversite tercih rehberi

🖊 Global İşler Köşesi - 1

2020’den itibaren her üniversite tercih döneminde, tercih yapacak öğrencilere ve ailelerine fikir vermek için bir yazı yazmaya çalışıyorum. O zamanlar GPT-3 diye bir yapay zekâ modeli daha yeni çıkmıştı.

• 2022’de bu model ChatGPT adıyla halka açıldı; şimdilerde GPT-5 ve muadilleri kodlamadan araştırmaya kadar üniversite mezunlarının yapacağı birçok işi yapıyor.

• O günden beri ne değişmedi? ÖSYM’nin tercih rehberi değişmedi. Hep aynı bölümler var. Oysa Çin’de üniversite programlarının %30’u kapatılıp yeni programlar açılmış.

Bu hızlı teknolojik dönüşüm üniversiteden alınan eğitimle 20-30 sene boyunca ekmek parası kazanma garantisini de ortadan kaldırıyor.

• World Economic Forum ve PwC’nin yaptığı yeni araştırmanın sonuçlarına göre, gelişmiş ülkelerde üniversiteyi bitirip işe yeni giren gençlerin %28’i üç sene içinde becerilerinin yarısının işlevsiz kalacağına inanıyor

• Yani üniversiteye bir meslek edinmek için gidiyorsanız, beyhude bir çaba içinde olabilirsiniz.

• Bunun en güzel göstergelerinden biri de ABD. Burada son yılda en hızlı büyüyen meslek, öyle yazılımcılık, uzay bilimciliği filan değil; manikürcülük! Anlayacağınız, üniversite mezunlarının iş bulmasının giderek zorlaştığı bir döneme giriyoruz.

PwC’nin geçen ay yayımladığı raporda önümüzdeki dönemde meslekler iki ayrı grupta incelenmiş: Demokratikleşen ve profesyonelleşen:

• Demokratikleşen işlerde uzmanlık gerektiren görevleri yapay zekâya bırakmak ve daha az uzmanlık gerektiren sorumluluklara odaklanmak mümkün hale geliyor. Örneğin, ambar memurları için kutuları yerleştirmek envanter programını kullanmaktan daha önemli hale geldiği için bu meslek demokratikleşecek işler grubunda yer alıyor. Yani daha az uzmanlık gerektirecek.

• Bazı işlerde ise otomasyon sayesinde basit ama zaman alan işleri yapay zekâya bırakmak ve daha fazla sorumluluk/uzmanlık gerektiren görevlere yoğunlaşmak kolaylaşıyor. Yetenek avcıları bunun için iyi bir örnek. CV’leri taramak artık yapay zekâya havale edilebilirken, işe alımlarda sözleşme görüşmelerini birilerinin yapmaya devam etmesi gerekiyor. Bu da daha çok yumuşak becerilerin (soft skills) öne çıkması anlamına geliyor.

PwC, önümüzdeki dönemde ilanlarda yer alan işlerin %52’sinin demokratikleşeceğini ve yalnızca %22’sinin yapay zekâ teknolojisiyle daha fazla uzmanlık gerektiren işlere dönüşeceğini belirtiyor.

• Kendisini kurtaracak işler arasında cam siliciler gösterilmiş! Türkiye’de bu işi yapanların profilini düşününce acaba yerine robot yapmak cazip olur mu?

Konumuza geri dönelim…

Üniversite tercihinde nelere dikkat etmeli?

• Hangi üniversiteye girdiğiniz, hangi bölüme girdiğinizden daha önemlidir.

• Yapay zekâya karşı dayanıklılığı artırmak için olabildiğince geniş alanı olan programları seçmekte fayda var.

• Mezunların iş hayatındaki başarılarını daha ilk günlerden ilişki kurma, iletişim, strese karşı dayanıklılık ve değişikliğe açık olmak gibi yumuşak beceriler belirleyecek. Bunun için eğitim sürecinde staj imkânı sunan programlar tercih edilmeli. Zira bu beceriler iş hayatında kazanılıyor.

• Üniversitelerde program isimlerine veya ders isimlerine konan “yapay zekâ” laflarına aldanmayın!

Eğer bu önerilerimin detaylarını merak ediyorsanız, tercihlerden önce Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemi okumalısınız.

NATO Ankara Zirvesi’nde hedef savunma sanayii kapasitesini güçlendirmek, ölçeklenebilir inovasyon ve dijtalleşme

📅 Etkinlikler

Ankara’da düzenlenen NATO Zirvesi geride kaldı. Zirve deklarasyonu önceki yıllara kıyasla daha kısa. Ama esas önemli olan Zirvede doğrudan teknoloji ile ilgili imzalanan 3 belge, medyamızdaki magazin içinde duyulmadı:

• Sanayi ve NATO İşbirliği Stratejisi

• NATO İnovasyon Ölçeklendirme Paketi

• NATO’nun İHA Kapasitesi

Bu belgeler, artacak savunma harcamalarının nasıl yönlendirileceğine dair önemli ipuçları sunuyor. NATO artık yalnızca en ileri teknolojiye sahip olmayı değil, bu teknolojileri hızlı biçimde tedarik edebilmeyi, KOBİ’lerden büyük savunma sanayii şirketlerine kadar geniş bir ekosistemi sürece dahil etmeyi ve güvenlik kurumlarının ihtiyaç duyduğu sistemleri daha kısa sürede sahaya sürebilmeyi hedefliyor.

• Başka bir ifadeyle, mesele artık sadece teknolojik üstünlük değil; aynı zamanda tedarik hızı, sanayi kapasitesi ve ölçeklenebilir inovasyon.

Bunları yaparken NATO aynı zamanda dijital dönüşümü de öncelemekte. Bunun için Mayıs ayında ittifak, Dijital Dönüşümünün Uygulama Strateji Belgesi’ni (DTIS) de kamuoyuyla paylaştı. Buna göre NATO, dijital dönüşümünü sekiz temel stratejik çıktı üzerinden kurgulamakta. Bunlar arasında bazı öne çıkan çıktılar şöyle:

• Dijital Omurga: Ağları, bulut ve uç bilişim hizmetlerini birleştiren; sensörler, karar vericiler ve operasyonel unsurlar arasında güvenli, dayanıklı ve ölçeklenebilir bağlantı sağlayan teknik altyapı.

• İttifak Veri Paylaşım Ekosistemi: NATO, müttefikler ve güvenilir aktörler arasında birlikte çalışabilir verilerin paylaşılmasını ve kullanılmasını sağlayan; veri egemenliği ile ulusal düzenlemelere saygılı ortak yönetişim sistemi.

• Dijital Operasyonlara Hazır Muharip Güçler: İleri teknolojilerle donatılmış, dijital savaş ortamında ve çok alanlı operasyonlarda etkin görev yapabilecek eğitimli NATO kuvvetleri.

• Siber Güvenlik: Sıfır Güven yaklaşımı, kimlik ve erişim yönetimi, veri güvenliği, sürekli izleme ve hızlı müdahale yoluyla güvenilir ve dayanıklı dijital kabiliyetler oluşturulması.

Klimanın politik ekonomisi

🖊 Global İşler Köşesi - 2

Avrupa, sıcak havaların ardından ölülerini sayıyor. Özellikle yaşlılar, Avrupa’nın ortasında klimaya ulaşamadıkları için hayatlarını kaybediyor. Klima artık modern hayatın bir gereği haline geldi. Peki, Kuzey Avrupa’da klima neden yaygın değil?

• Bunun bir nedeni de son dönemde üretim yerine hizmetlerin öne çıkması.

Zira Çin sayesinde klima fiyatları, 2017’den önceki 20 senede küresel ölçekte reel olarak yüzde 50 oranında düşmüş.

• Bugün dünyada yeni takılan her 100 klimanın 84’ü Çin’de üretiliyor. Çin, birçok üründe olduğu gibi klimayı da bir meta haline getirmeyi başardı.

• Yani mesele klima arzının yetmemesi değil. Avrupa’da depolar ağzına kadar klima ile dolu.

Ama Avrupa, bu konuda attığı adımlarla klima takma işini oldukça zorlaştırmış durumda. Bunun bir nedeni Avrupa’daki eski binalar. Avrupalılar da vatandaşlarından çok tarihi binalarını korumayı tercih ettikleri için bu binalara klima takmak çok zor. Yeni binalarda klima taktırabilmek için bina sakinlerinden izin almak gerekiyor.

• Ama iş izin almakla da bitmiyor. Asıl mesele klimayı takacak ustayı bulmakta. Avrupa ise bu alandaki hizmet sektörünün önünü açmak yerine kadük bırakacak adımlar attığı için bugünlerde bu çok da kolay değil.

Bize “medeniyet” kurallara ve kurumlara bağlı olmak diye öğretilmişti. Avrupa’nın klima ile imtihanını izleyince düşünüyorum da, galiba medeniyet aslında “adapte olabilme gücü”ymüş.

• Dünya hızla değişiyor. Eğer güçlü kurallarınız ve kurumlarınız olsa da bunlar değişime adapte olamazsa, bir müddet sonra geri kalırsınız.

Avrupa ise birçok konuda olduğu gibi bu konuda da kural koymayı sorun çözmenin önüne koyduğu için bugün sıcaklıklarla mücadelede zorluk yaşıyor. Konunun detaylarını merak edenler geçen hafta Ekonomi Gazetesi’nde “Klimanın politik ekonomisi” başlığıyla yayımlanan köşe yazımı okuyabilir.

Emlak sektöründe portal fiyatları yasaklarla fırladı

🗞️ Haftanın Haberi

Fazla düzenleme fiyatların artmasına nasıl sebep olur? Türkiye'de gerçek hayattan bir örnek:

• Emlakçılar, yetki belgesi olmayan kişilerin internete emlak ilanı verememesi için Ticaret Bakanlığı'na baskı yaptı.

• Ticaret Bakanlığı, dünyada sadece bizde olan bir uygulamayla, emlak ilan sitelerine giriş için e-Devlet'ten kimlik tespiti zorunluluğu getirdi.

• Buna Türkiye'de mukim emlak ilan siteleri uydu. Türkiye'de olmayan sosyal medya platformları uymayacakları için, sosyal medyada emlak ilanı vermek yasaklandı.

• Sosyal medyaya emlak ilanı vermek yasaklanınca, emlak ilan sitelerinde ilan fiyatları roket gibi yükselmiş.

Şimdi aynı emlakçılar maliyetlerimiz arttı diye dert yanıyor! Hizmet sektörlerinde aşırı düzenleme rekabet gücünün önündeki en büyük engeldir.

Bitirirken…

Malumunuz, yaz geldi. Her sene olduğu gibi bu sene de yaz döneminde sizlerle iki haftada bir buluşacağız. O nedenle 31 Temmuz’da tekrar buluşmak dileğiyle…

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 8 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.948 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize ABD’deki yapay zekâ alanında yaşanan son gelişmelerle başlıyoruz. Amerikan hükümeti, güvenlik endişeleriyle Anthropic’e getirdiği kısıtlamaları kaldırdı. Ama cin de bir kere şişeden çıktı. ABD’nin getirdiği yasaklar, teknoloji alanında belli altyapılara erişimin nasıl bir gecede askıya alınabileceğini gösterdi. Ardından Türkiye’deki hizmet sektörünün yapısını inceleyeceğiz. Ülkemizde hizmet ihracatı artıyor, ama bu ihracatın ne kadar nitelikli olduğunu sorma zamanımız geldi de geçiyor. Sonrasında Çin’de yapay zekânın yükseköğretim programlarını nasıl şekillendirdiğine ve SpaceX’in Çinli rakibi Spacesail’e bakacağız.

İyi okumalar!

ABD, Anthropic’in Fable ve Mythos modelleri üzerindeki yasakları kaldırdı

🤔Fikri Takip

Daha önce bültenimizde ABD Ticaret Bakanlığı’nın Anthropic’in yeni yapay zekâ modelleri olan Claude Fable 5 ve Mythos 5’in yabancılar tarafından kullanımını yasakladığını not etmiştik.

• Haberimizde Amazon’un, Anthropic’in geliştirdiği Fable 5 ve Mythos 5 modellerinde güvenlik bariyerlerini aşan bir açık (jailbreak) tespit ettiğini ve bunun siber güvenlik alanında önemli riskler taşıdığını söylemiştik.

• Ulusal Güvenlik Ajansı Başkanı General Joshua Rudd, Kongre’de yaptığı konuşmada Mythos 5 modelinin zararlı yazılım ve siber saldırı kodları üretmesine olanak tanıyan bu açık sayesinde ABD’nin yüksek gizlilik seviyesine sahip sistemlerine yalnızca saatler içinde penetre olabildiğini belirtmişti.

Bu hafta ABD hükümeti tarafından başlatılan erişim kısıtlamaları, Anthropic’in geliştirdiği yeni koruma önlemleri ve hükümetle yürütülen çalışmalar sonucunda kaldırıldı. Modeller dünya genelindeki kullanıcılar için yeniden erişime açıldı.

• Bu konuda Anthropic CEO’su Amodei’nin tatilde olmasından dolayı bir iletişim kazası yaşanmış olabileceğini ve meselenin toparlanma ihtimalinin yüksek olduğunu yazmıştım. Öyle de oldu.

Bu örnek yapay zekâ teknolojisinde sadece bir modele veya bir ülkeye bağımlı olmanın uzun vadede oluşturabileceği riskleri de gösterir nitelikte. Özellikle Türkiye gibi orta ölçekli güçlerin (middle powers) bu konuda izleyeceği politikalarda bu riski göz önünde bulundurarak hareket etmesinde fayda var.

• Bu konuya dair görüşlerimi bu hafta Türkiye Today gazetesi için yazdım. Bundan sonra iki haftada bir teknoloji, toplum ve politika kesişimindeki konuları İngilizce olarak da yazacağım. İlgililerine duyurulur!

Türkiye’de kurun denge değerini tartışmakla meleklerin cinsiyetini tartışmak arasında fark yok!

🖊 Global İşler Köşesi

Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethederken, Bizanslıların meleklerin cinsiyetini tartışmakla meşgul oldukları söylenir.

• Biz de aylardır kurun denge değerini tartışıyoruz. Bence artık düşük katma değerli sanayiyi korumanın yollarını değil, yüksek katma değerli hizmetlere nasıl geçebileceğimizi tartışmalıyız.

Hizmet ihracatında rekor kırmaya devam ediyoruz. Yıllık hizmet ihracatımız 122 milyar dolar oldu. Toplam ihracatımızın yaklaşık üçte biri.

• Ama bu rakamlar yeterli değil. Çünkü “tırt” hizmetler ihraç ediyoruz!

• Bunu ben söylemiyorum; Dünya Bankası, 2023’te yayımladığı hizmet sektörünün kalkınmaya katkısını tartışan raporunda böyle diyor!

Dünya Bankası bu raporda hizmetleri dört kategoriye ayırmış: (1) küresel yenilikçi (inovatör) profesyonel hizmetler (yazılım, bilişim, finans, mühendislik, danışmanlık, Ar-Ge), (2) nitelikli sosyal hizmetler (eğitim, sağlık), (3) niteliksiz yerel hizmetler (perakende, berberlik gibi kişisel hizmetler, eğlence), (4) niteliksiz ticarete konu hizmetler (turizm, taşımacılık, lojistik).

• Bizim hizmet ihracatı rekorumuz daha çok bu son kategoriden geliyor. “Niteliksiz” kelimesi burada “düşük beceriyle de yapılabilen” anlamında kullanılmış.

Demek ki sanayide düşük ve orta teknolojiye hapsolduk diye tartışırken bir yandan da neden “niteliksiz” hizmetlere hapsolduk diye düşünmekte fayda var. Oxford Üniversitesi öğretim üyesi değerli dostum Banu Demir’in de aralarında olduğu araştırmacıların 2023’te yaptığı bir çalışma bu konuya ilginç bir yaklaşım getiriyor:

• Bu analize göre, son yıllarda ülkemizde yapılan duble yolların, ülkemizin ekonomik kalkınmasına ilginç bir etkisi olmuş. Bu yollar sayesinde imalat sanayisi şirketlerimizin pazar erişimi gelişmiş.

• Zira çalışmanın bulgularından biri de uzak pazarlara erişimde ulaşım maliyetlerinin artmasının ikame arayışlarını güçlendirdiği. Öyleyse, daha kolay erişim, pazardaki rekabet gücünü de olumlu yönde etkiliyor.

• İşin asıl çarpıcı yanı ise şu: imalat sanayisinin canlandığı yerlerde, buna bağlı olarak bilişim, mühendislik, profesyonel ve idari destek hizmetleri gibi yerel iş hizmetlerine olan talepte ve bu hizmetlerin satışlarında net bir artış olmuş.

Öyleyse, imalattaki büyüme yakınındaki nitelikli hizmet sektörünü de sürüklüyor. Diğer bir ifadeyle, hizmet sektörüne talebin oluşması için sanayinin varlığı önemli. Bu da Türkiye’nin avantajı.

• Mesela birçok Afrika ülkesine giderseniz, imalat sanayii gelişmediği için oralarda nitelikli hizmet talebinin oluşması da zor.

Hizmet sektörü ile imalat sanayii aslında birbirinin ikamesi değil. Aksine, birbirini tamamlayan iki ana sütun. Sanayi hizmetle paketlendikten sonra, bazı üretim faaliyetleri düşük maliyetlerle taşınabilirse, ülkenin rekabet gücü artar.

Peki, Türkiye sanayisizleşme patikasına girmişken bu durum Türkiye’deki hizmet sektörünün ve imalat sanayisinin geleceği için ne anlama geliyor? Hizmet sektörümüzün kalitesini artırmak için neler yapmalı? Bu soruları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil, 24 Nisan 2026.

• Structural Change Within versus Across Firms: Evidence from the United States, NBER, 2022.

• Raghuram Rajan & Rohit Lamba, Breaking the Mould: Reimagining India’s Economic Future, 2023

Çin’de üniversitelerde müfredat değişiyor

🗞️ Haftanın Haberi - 1

Çin, 2026-2030 dönemi için hazırladığı 5. Kalkınma Planı’nda politikalarını yapay zekâ teknolojisi ile uyumlu hale getirme hedefine paralel olarak yükseköğretim programlarını yeniden şekillendiriyor. Buna göre Çin’de

• 2021-2025 yılları arasında 12.200 lisans programı kapatılmış ve yerine 10.200 yeni program açılmış.

• Bu değişiklikler, Çin’deki lisans programlarının üçte birinin ya yeniden düzenlendiği ya da tamamen kapatıldığı anlamına geliyor.

Peki, Çin’de yükseköğretim programları nasıl şekilleniyor? Le Monde’un haberine göre en fazla etkilenen bölümler tasarım ve güzel sanatlar, beşerî bilimler, yabancı diller ve işletmeymiş.

• Buna karşılık üniversiteler robotik, yarı iletkenler ve tarımsal dronlar alanlarında yeni programlar açıyormuş.

2025 yılında, Çin’in medya ve sanat alanındaki önde gelen kurumlarından biri olan Çin İletişim Üniversitesi’nde fotoğrafçılık, çizgi roman, görsel iletişim tasarımı ve moda tasarımı bölümleri kapatılmış.

• İletişim Üniversitesi’nde ayrıca ekonomi ve işletme alanlarında altı, fen ve mühendislik alanlarında iki ve beşerî bilimler alanında mütercim-tercümanlık bölümü de dahil olmak üzere üç bölüm kapanmış.

Benzer bir trend ABD’de de söz konusu. 2022-2026 yılları arasında ABD’de yapay zekâ alanında yüksek lisans programlarının sayısı iki katına çıkarken, 304 Amerikan kurumunda yapay zekâ alanında yükseköğretim programı bulunuyor.

• Daha önce birçok defa yazdığım gibi yapay zekâ ile birçok meslek giriş seviyesinde yeni çalışana ihtiyaç duymayacak. Şirketler, yeni mezun alıp yetiştirmek yerine yapay zekâ teknolojisini operasyonlarına entegre etmeye çalışacak. Bu da üniversite tercihleri yapacak gençlerimizin yeni dönemin ihtiyaçlarına göre beceri sahibi olmasını gerekli kılıyor.

Bu arada Koç Üniversitesi Mezuniyet Töreni’nde Nobel Ödüllü Ekonomist Daron Acemoğlu da konuşmasında yapay zekâ teknolojisini merkezileşme ve otomasyon bağlamları çerçevesinde ele aldı. Konuşmayı bu linkten dinleyebilirsiniz.

SpaceX’e Çin’den rakip Spacesail

🗞️ Haftanın Haberi - 2

Başrollerinde Steve Carell ve John Malkovich’in oynadığı Space Force adlı sitcomu izlediyseniz, ABD’nin uzay yarışında Çin ile nasıl bir rekabete girdiğini ve bu konudaki özgüvensizliğin Hollywood tarafından nasıl müstehzi bir şekilde ele alındığını hatırlayacaksınız.

• Şimdilerde 2018 yılında kurulan Çinli Spacesail firması, SpaceX ile benzer bir uzay yarışına girmiş durumda.

Spacesail de SpaceX gibi alçak yörüngeye yerleştirdiği uydularla dünyanın farklı bölgelerinde internet hizmeti vermeye başlamış. Ancak, SpaceX’in 7.000 uydusuna rağmen, Spacesail’in henüz yörüngede 200 uydusu bulunuyor.

• Şirket, 2030 yılına kadar yörüngeye 15.000 uydu yerleştirmeyi planlıyor.

• Şimdiden sahip olduğu kapasite ile açık denizlerdeki gemi trafiğini takip etme kapasitesine ulaşmış.

SpaceX, özellikle Afrika gibi internet altyapısının çok zayıf olduğu bölgelerde sağladığı hizmet ile bugüne kadar tekel konumundayken, Spacesail’in bu yarışa dahil olması ile önemli bir rekabete girmek zorunda kalacak.

• Ancak, SpaceX’in Falcon 9 modeline benzer çok kullanımlı roket teknolojisine sahip olmayan Spacesail, bu rekabette birkaç adım geriden geliyor. Fakat bir noktada SpaceX’e rakip olabileceğini söylemek mümkün. O nedenle Elon’un halka arz konusunda attığı adımın zamanlaması da önemliydi.

• Spacesail’in önümüzdeki dönemde Çin’in özellikle az gelişmiş ülkelerde kuracağı ilişkiler açısından önemli bir avantaja dönüşmesi mümkün.

Bu arada şunu da not etmeden geçemeyeceğim: Elon trendleri okuyup doğru yatırımları yapma konusunda ne kadar mahirse, Çin de çalışan iş modellerini kopyalama konusunda o kadar başarılı.

• Ne demişler: ABD icat eder, Çin kopyalar, AB düzenler! 😁

SpaceX konusunu daha önce bültenimizde ele almıştık.

Bitirirken…

Malumunuz, yaz geldi. Her sene olduğu gibi bu sene de yaz döneminde sizlerle iki haftada bir buluşacağız. O nedenle 17 Temmuz’da tekrar buluşmak dileğiyle…

Yarın 4 Temmuz… ABD’nin 250. yaşgününü kutluyorum. Bir sonraki bültende bu konuda içerikler de olacak.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 6 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.947 okurumuzla buluşuyoruz.

Son aylarda, gelişmiş ülkelerin hepsinde en çok konuşulan konu neden doğum oranlarının düştüğü. Ekonomik sıkıntılardan, kadınların veya erkeklerin değişen cinsiyet rollerine kadar türlü türlü sebep ileri sürülüyor. Oysa sebep iPhone’muş! Çok ilginç bir ekonometrik çalışma ilk içeriğimiz.

Bu hafta Brüksel’deydim. O yüzden Avrupa ile ilgili iki içeriğimiz var: Birincisi, sibergüvelik standartlarıyla ilgili. İkincisi, ülkemizin geleceğini en çok ilgilendiren konulardan biri olduğuna inandığım Made in Europe tasarısıyla ilgili yeni bilgiler içeren köşe yazım.

Sonda da sürpriz bir içerik var! İyi okumalar!

ABD’de doğum oranlarındaki düşüşün faili bulundu: iPhone!

🔬 Haftanın Araştırması

Son aylarda herkesin dilinden düşmeyen konu: doğum oranındaki düşüş! Bu durum sadece Türkiye'ye has bir olgu değil, dünyada da böyle.

• Türkiye’de sosyal medya platformlarında süregiden tartışmalara bakarsanız, doğum oranlarındaki düşüşün başlıca nedeni ailelerin çocuk büyütmek için yeterli ekonomik refaha/güvenliğe sahip olmaması.

• Fakat bu görüşün arkasında bir bilimsel bulgu yok. Eğer çocuk sahibi olmakla zenginlik arasında pozitif bir ilişki olsaydı, dünyada doğum oranının en yüksek olduğu ülkeler, insanların kulübede yaşadığı Mali ve Çad gibi yerler olmazdı.

Daha önce köşemde yazdığım gibi, doğum oranının düşmesinin ardındaki nedenler epey karmaşık. Ancak geçen gün ABD’nin en prestijli ekonomik araştırma kuruluşlarından biri olan NBER’de yayımlanan bir araştırma, bu konuda yeni bir sorumluya daha işaret ediyor.

• ABD’de doğum oranlarının 2007’den itibaren birden düşmeye başlamasını inceleyen araştırmaya göre, 2007-2011 arasındaki düşüşün %20-35’inin müsebbibi iPhone!

• Aşağıdaki görselde siyahla verilen doğru ABD’deki doğum oranlarındaki düşüşü gösterirken, mavi renkli grafik, karşı olgusal bir biçimde (counterfactual), iPhone olmasaydı nüfus artışının nasıl olacağını modelliyor.

Ekonometri literatüründe bu araştırmalarda nedensellik tespit etmek hep zordur. Çünkü, acaba iPhone kullanımı artınca mı doğum oranları düşüyor, yoksa belki çocuğu olmayan kişiler daha çok iPhone mu kullanıyor? Yoksa ikisini de etkileyen ortak bir neden mi var?

• Bu problemi çözmek için araştırmacılar güzel bir yol bulmuş. ABD’de iPhone 2007’de piyasaya sürüldüğünde yalnızca AT&T sim kartlarıyla çalışıyordu. AT&T’nin 3G altyapısı da her yerde yoktu. Aşağıdaki haritada ABD’de AT&T altyapısının ilçe bazında gelişimi görülüyor.

Araştırmacılar da tamamen dışsal bir değişken olan AT&T altyapısını iPhone sahipliği yerine ölçümlerde kullanmışlar. Bakın neler çıkıyor:

• Buna göre, 3G altyapısının yer aldığı bölgelerde nüfus artış hızındaki yavaşlama, olmayan bölgelere göre daha yüksek çıkmış.

• Bazı okurlarımız bu iki veri arasında korelasyonun bir nedensellik ilişkisi oluşturmayacağını da söyleyebilir. Ama yine de ortaya çıkan korelasyon oldukça dikkat çekici.

Avrupa’nın kafa karışıklığı ve siber güvenlik ekosisteminin geleceği

📅 Etkinlikler

24 Haziran’da Brüksel’de Avrupa Siber Güvenlik Kurumu’nun 10. Yıl etkinliği vardı. Bu kurum, Avrupa’nın siber güvenlik dayanıklılığını ve stratejik özerkliğini geliştirmek amacıyla 2016 yılında kurulmuş. Kâr amacı gütmeyen, kamu-özel sektör ortaklığının iyi bir örneği. 30 farklı ülkeden 300’den fazla üyeye sahip bir konfederasyon.

• Avrupa Komisyonu da kurumun sözleşmeli ortaklarından biri.

• Kurumun üç temel amacı var: siber güvenlik alanında özel sektör ve kamu arasında bir platform vazifesi görmek; siber güvenlik alanında Avrupa pazarının büyümesini desteklemek ve bu alanda politika geliştirmek.

Toplantıya katılan değerli dostum Yaşar Tekdemir’in paylaştığı notlar, benim de yaptığım bazı ufak eklemelerle, Avrupa’nın içinde bulunduğu duruma dair oldukça iyi bir çerçeve çiziyor:

AB bugün önemli bir stratejik açmazla karşı karşıya; bir yandan güvenliği (security), dijital dayanıklılığı (digital resilience) ve ekonomik rekabet gücünü (competitiveness) artırmak istiyor; diğer yandan da tüm bunları yaparken demokratik değerleri, açık piyasa düzenini ve kamu maliyesi üzerindeki yükü korumaya çalışıyor.

• Çin’in merkezi karar alma kapasitesi ve ABD’nin ölçek, sermaye ve teknoloji yatırımı alanındaki avantajları karşısında Avrupa’nın işi kolay görünmüyor.

• Arzu edilen siber güvenlik ekosisteminin ciddi bir maliyeti var. Üstelik Avrupa’daki parçalı pazar yapısı, farklı ulusal öncelikler ve ölçek sorunu bu maliyeti daha da artırıyor.

Bu noktada temel soru şu: Siber güvenlik ekosistemi yalnızca piyasa koşullarına bırakılarak mı gelişecek, yoksa kamu desteği ve stratejik sanayi politikasıyla mı belirli bir eşiğe taşınacak? Tabii, her iki yolun da maliyeti ve riski var:

• Piyasa koşulları yüksek maliyet ve yavaş ölçeklenme anlamına gelebilir.

• Kamu desteği doğru tasarlanmadığında verimsizlik, parçalanma ve başarı garantisi olmayan projeler ortaya çıkabilir.

Bu iki yaklaşımın sahip olduğu avantaj ve riskler, Avrupa’da devam eden bir kafa karışıklığına neden olurken, güçlü bir siyasi iradenin eksikliği Birlik’in sürekli patinaj çekmesine yol açıyor.

Bu durumda Avrupa’nın sadece siber güvenlik ekosistemini değil; sanayi politikalarını, rekabet politikasını, dijital egemenlik tartışmalarını ve genel teknoloji ekosistemine yaklaşımını da doğrudan etkiliyor.

• Brüksel’in bu çıkmaza bulduğu çözüm ise daha fazla düzenleme yapmak. Ancak, bu durum rekabetçilik anlamında Avrupa’nın lehine bir durum inşa etmek yerine son dönemde uyum maliyetlerini artırarak oldukça karmaşık bir yapı ortaya çıkarıyor.

COP31 ve Avrupa’nın yeni vatandaşlık tanımı Made in Europe

🖊 Global İşler Köşesi

Bu hafta Kuzeybatı Avrupa’da görülmemiş bir sıcak hava dalgası yaşandı. Ben de Brüksel’deydim. Aslında 35 derece bizim için aşırı sıcak sayılmaz, ama altyapı bu sıcağa göre olmadığından pek çekilmiyor.

• Neredeyse hiçbir yerde klima yok. Eskiden buralar serin diye klima taktırmıyorlar sanırdım. “Artık iklim değişti, klima taktırmayı düşünmüyor musunuz?” diye sorunca, “Enerji tüketimini azaltarak çevreyi koruyoruz” cevabını aldım.

Brüksel’den önce de Londra’daydım. Burada, COP Başkanı Sayın Murat Kurum ve TOBB Başkanı Sayın Rifat Hisarcıklıoğlu’nun katılımlarıyla Kasım ayında Antalya’da yapılacak COP31 zirvesinin iş dünyası ayağının açılışı yapıldı. Londra’daki yuvarlak masa toplantısında küresel iş dünyası liderleriyle, iklim değişikliğiyle mücadele sürecinde iş dünyasının karşı karşıya kaldığı riskleri tartıştık.

• En önemli risklerden biri, Avrupa Birliği’nin (AB) iklim politikası adı altında sınırda karbon vergisinden ürün yerelleştirmesine kadar pek çok korumacı politika icat etmesi.

• AB, çevre, teknoloji ve güvenlik söylemleri üzerinden yeni bir “ekonomik vatandaşlık tanımı” yapıyor. “Made in Europe” ise bunun son halkası. Türkiye açısından da bu önemli bir risk.

Made in Europe hakkında birçok belirsizlik var: Mesela, çevreye dair korumacı düzenlemelerle Made in Europe’un kesişiminde ne olacak? Diyelim ki elektrikli araç Türkiye’de üretilince Avrupa malı olarak kabul gördü, peki üretimde kullanılan çeliğin karbon emisyonu yüksekse ne olacak? Şirket filoları veya askeri araçlar farklı menşe kurallarına tâbi olabilir mi?

• Parlamento ve Konsey daha detaylı bir kanun hazırlamak isterse, uzlaşma 2027’ye sarkabilir. Bu belirsizlikler doğrudan Türkiye’yi de ilgilendiriyor:

• Made in Europe konusundaki müzakerelerde bir virgül farklı yere konulursa otomotiv yan sanayi, rüzgâr türbini gibi kritik sanayilerimiz Avrupa pazarının dışında kalabileceğini daha önce yazmıştım.

Avrupa siyaseti içinde bulunduğu çıkmazı aşmak için artık sadece kimin değil, hangi ürünün de Avrupalı olduğunun sınırını yeniden çizerken pek bir şey yapmıyoruz. Acilen, Türkiye’den tek bir kişinin bile adının geçmeyeceği, bir gerilla kampanya yapmalıyız.

• Ne yazık ki böyle bir kampanyayı örgütleyecek kapasitemiz yok. Şirketlerimiz elini cebine atmaya hazır değil. Bu bize mahsus bir durum değil, bir Akdenizli alışkanlığı.

• Yukarıdaki tablo bunun en güzel göstergesi. Avrupa’nın üçüncü ve dördüncü büyük ekonomileri İtalya ve İspanya, Avrupa’da iş lobi yapmaya gelince ne yazık ki oldukça gerilerde.

Ama bu konuda Türkiye, İspanya ve İtalya’nın sahip olduğu lükse sahip değil. AB üyesi olmadığımız için ve en büyük ihracat pazarımız da Avrupa olduğundan şimdi gerekli adımları atmazsak bunun maliyeti çok daha büyük olacak.

• Avrupa’nın içinde bulunduğu çıkmazı, Made in Europe konusunu ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde değerlendirdim.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

Elon 55 yaşında

🗞️ Haftanın Haberi

28 Haziran, dünyanın en zengin insanı ve asrımızın en önemli dahilerinden Elon Musk’ın doğum günü! Bu vesileyle Elon’ın doğum gününü kutlarken, meraklıları için kendisi hakkında yazdığım bazı yazıları bir kez daha paylaşmak isterim:

• Elon Musk dâhi mi, soytarı mı? (5) Hükmümü açıklıyorum, 19 Haziran 2026

• Elon Musk, Amerikan bürokrasisine el mi koyuyor?, 10 Şubat 2025.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (4), 17 Mayıs 2024.

• Elon Musk: Dahi mi soytarı mı? (3), 4 Ağustos 2024.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (2), 29 Nisan 2022.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı?, 16 Nisan 2021.

Ama Elon Musk’la ilgili iyi bir kitap okumak isterseniz, Walter Isaacson’ın yazdığı biyografi çok iyi. Türkçesi de yayımlanmış.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 15 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.956 okurumuzla buluşuyoruz.

Beş yıldır, “Elon Musk dahi mi, soytarı mı?” başlıklı yazılar yazıyorum. Geçen hafta SpaceX’in rekor halka arzından sonra hükmümü verdim: Elon Musk asrımızın en büyük dâhilerinden biri! Aşağıda Elon Musk’ın neden dahi olduğunu anlatıyorum.

Cumartesi günü Türkiye’nin yapay zekâ eylem planı açıklandı. Ben planı beğendim ve neden beğendiğimi de aşağıda anlatacağım. Son olarak, ABD’nin Anthropic’in çıkardığı iki yeni modele ihracat sınırı koyması ve modellerin kullanıma kapatılması bu hafta ortalığı karıştırmıştı. Analizim bu olayın görüldüğünden daha basit bir sebebi olabileceğini gösterdi. Buyurun, iyi okumalar!

Elon Musk dâhi mi, soytarı mı? (5) Hükmümü açıklıyorum

🖊 Global İşler Köşesi

Geçen hafta SpaceX tüm zamanların en büyük halka arzını gerçekleştirdi!

• Bildiğiniz gibi, son beş yıldır “Elon Musk dahi mi, soytarı mı?” başlıklı yazılar yazıyorum. Geçen haftaki halka arzın ardından ben de bu konuda nihai hükmümü verdim: Elon Musk asrımızın en büyük dâhilerinden biri!

Bana göre Elon Musk’ın dehası sadece yeniden kullanılabilir roketler gibi teknolojileri uygulamaya koymasından gelmiyor.

• Elon, aynı zamanda jeoekonomik trendleri, devlet-şirket ilişkilerini ve siyasetin seyrini –muhtemelen içgüdüsel olarak- emsali olan diğer iş insanlarından çok daha iyi okuyor.

• Teknik becerisi, sosyal trendleri okuma kabiliyeti ve tükenmek bilmeyen icra hevesiyle birleşince, Elon Musk dünyanın ilk dolar trilyoneri oldu.

SpaceX’in borsadaki değeri şu an 2,5 trilyon doların üzerinde. Peki, yatırımcılar SpaceX’e neden bu kadar değer atfediyor?

• Şu an dünyaya internet hizmeti veren uyduların çoğu SpaceX’e ait. Yörüngeye sınırsız sayıda uydu atılamadığı için bu önemli bir unsur. Ayrıca bu uyduları uygun maliyetle atabilecek teknoloji de sadece SpaceX’te.

• SpaceX’in geliştirdiği Starship ile ABD ve Rusya’nın yönetmekte zorlandığı uluslararası uzay istasyonunun ikmal işlerini de yakında alması bekleniyor.

• ABD’nin birkaç önemli yapay zekâ büyük dil modeli arasında yer alan ve X sayesinde insanlığın en canlı metinlerinden beslenen Grok da SpaceX’e ait.

Yukarıdaki örneklere bakınca SpaceX’in hiçbir devletin egemen olmadığı iki yerde herkesten önce güçlü bir aktör olmayı başardığı ortada: uzay ve yapay zekâ alemi.

• SpaceX’e rekor değerlemeden yatırım yapanlar, şirketin bilançosuna değil, egemenlik kurma iddiasında olduğu bu alemlere yatırım yapıyor.

2022’de Elon Musk Twitter’ı 44 milyar dolar verip satın aldığında, bu işin başına çorap öreceğini ve diğer işlerini sekteye uğratacağını söylemiştim. Görünen o ki, Elon o zamanlardan beri büyük bir oyun kuruyormuş. Nasıl mı? Bu sorunun cevabını ve teknoloji dünyasındaki gelişmeleri Türkiye’nin nasıl değerlendirmesi gerektiğini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (4), 17 Mayıs 2024.

• Brezilya’da Twitter kapandı: Yargı darbesi mi?, 6 Eylül 2024.

• Türkiye’den Lockheed çıkar mı?, 9 Şubat 2024.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (2), 29 Nisan 2022 Cuma.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı?, 16 Nisan 2021.

Son olarak, Elon Musk'ın nasıl Elon Musk olduğunu görmek ve belki de kendi işlerinizde uygulamak için, şu tivitte kendisinin de uyguladığı 5 adımlık algoritmayı açıkladığı videoyu izleyebilirsiniz.

Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı’nı açıkladı

🗞️ Haftanın Haberi - 2

13 Haziran’da Yapay Zekâ Eylem Planı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından açıklandı. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nda Milli Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü’nün liderliğinde hazırlanan planı süreç içinde Genel Müdür Sadullah Uzun ile farklı platformlarda konuşma fırsatımız olmuştu:

• Yapay Zekayı Kim Yönetecek? Düzenleme, Etik ve Güven | Webrazzi AI 2026

• Egemen Yapay Zekâ, Kamu Politikaları ve Regülasyon | Generation Next Summit 2026, Cerebrum

Bu haliyle, eylem planını beğendim. Neden?

• Bir kere çok fazla eylem yok! Zira bu işleri yazmak kolay, yapmak zor. Zor çünkü hem mali hem de siyasi kaynak gerekiyor. O yüzden eylem sayısının az tutulması daha isabetli (bence daha da az olabilirdi!)

  • En çok beğendiğim şey ise az sayıda eylemin uygulamalara odaklanması. “Türkiye kendi büyük dil modelini yapsın” gibi romantik hedefler yok. Uygulamalar için de özellikle kamu kurumlarının uygulamaları öne çıkarılmış. Eğer yapay zekâ teknolojisi sağlık ve eğitim gibi alanlarda sıradan vatandaşın hayatına dokunamazsa, demokratik bir sistemde yapay zekâ yatırımlarını sürdürülebilir kılmak mümkün değil. (İnanmayanlar Stanford’ın mezuniyet töreninde Google CEO’su Sundar Pichai’in nasıl protesto edildiğini izleyebilir)

  • Eğer eylem planında tasarlandığı gibi güvenli veri alanları ve açık veri projeleriyle kamu elindeki veri setleri yapay zekâ girişimlerinin kullanımına açılır ve bu konuda gerekli hizmet altyapısı geliştirilebilirse, hem birçok uygulama şirketi çıkarmak hem de vatandaşa fayda sağlamak mümkün olacaktır.

• İkincisi, hep söylediğim gibi, Türkiye ölçeğinde ülkelerin bu işleri tek başına yapması mümkün değil. Bu çerçevede, Türk Devletleri Teşkilatı ve İslam İşbirliği Örgütü gibi kuruluşlarla işbirlikleri başlıca adımlar arasında yer alıyor. Böyle bir vizyonun ve gerekli kapasitenin bu teşkilatların diğer üyelerinin planlarında olduğunu zannetmiyorum. Dolayısıyla gündemi belirleme fırsatımız var. Gündemi belirlemek işbirliklerinden kazançlı çıkmak demek.

Planda “yerli ve milli” yapay zekâ gibi hamasi ifadeler yerine gerçekçi ve uygulanabilir bir yaklaşım var. Bu nedenle planı beğendim. Hayırlı olsun!

Anthropic’in modelleri kritik eşiğe ulaştı mı?

🗞️ Haftanın Haberi - 3

Geçtiğimiz hafta ABD Ticaret Bakanlığı, Anthropic’in yeni yapay zekâ modelleri olan Claude Fable 5 ve Mythos 5’in yabancılar tarafından kullanımını yasakladı. Bunun üzerine Anthropic de bu modellere erişimi tüm müşterileri için kapatma kararı aldığını duyurdu.

• Görünen o ki, ABD hükümetini muhtemel riskler hakkında uyaran Amazon CEO’su Andy Jassy olmuş. Jassy, Trump yönetimini Fable’ın neden olabileceği siber güvenlik riskleri konusunda bilgilendirmiş.

• Öte yandan Dario Amodei, Mythos’u kullanıma açtıkları şirketlerin “Resmen bu bir süper silah, bunu kullanmak için silah ruhsatınız olmalı. O nedenle bu modeli lütfen yayımlamayın!” dediklerini söylüyor.

• Amodei, Mythos’un Firefox'ta 571, diğer birçok da ise binlerce açık bulduğunu berlirtiyor.

Medyaya yansıyan haberlere göre Cuma günü Beyaz Saray’da Trump’ın Özel Kalem Müdürü, Hazine Bakanı ve Ticaret Bakanı’nın katıldığı bir toplantıda, Anthropic’in yeni modellerindeki güvenlik tedbirlerinin bypass edilebileceğine dair tespitler tartışılmış.

• Sonrasında Hazine Bakanı Bessent, Anthropic CEO’su Amodei’yi telefonla aramış. Amodei bir “sağlıklı yaşam inzivası”nda olduğu için telefona çıkmamış. Konuşabildikleri zaman da —anlaşılan o ki— “arkadaşlar ilgilenir” filan deyip Bakan’ı sallamış (Antrophic böyle olmadığını iddia ediyor).

• Bunun üzerine Amerikan yönetimi akşam saatlerinde ambargo kararını açıklamış.

Bu olayı, ABD’nin SWIFT sistemi gibi yapay zekâ modellerini de ambargo aracı hâline getirdiği şeklinde yorumlamak mümkün. Ancak ben şu anda bu yorumun çok felsefi olduğunu düşünüyorum. Sanki iletişim kötü yönetilmiş ve taraflar anlaşabilirmiş gibi geliyor.

İşin bir de “gıcık olma” boyutu var. Daha önce de yazdığım gibi, Trump yönetiminde iki kanat var:

• Biri, Elon Musk’ın göreviyle nüfuz sağlayan ve bu nüfuzunu sürdüren Silikon Vadisi kökenli “tekno-cumhuriyetçiler.”

• İkincisi, popülist MAGA tabanı. Steve Bannon gibi “halkın adamları.”

Bu grubun ikisi de “woke” olmakla suçladıkları Silikon Vadisi’ndeki şirketlerin yöneticilerini sevmiyor. Hele hele bunların en “woke”u Anthropic’i hiç sevmiyorlar ki, daha önce Anthropic ile ABD Savaş Bakanlığı arasında da tartışmalar çıkmıştı.

• Ancak MAGA tabanı Antrophic’ten nefret ediyor. Tekno-cumhuriyetçiler en azından kendi işlerine yakın gördükleri ve kendi işlerinin de fazla regüle edilmesini istemedikleri için Anthropic’i biraz savunacaktır. Nitekim bu grubun lideri David Sacks orta yolu bulmaya çalışan bir tweet attı.

Hangi kanadın galip geleceğini göreceğiz.

• Öte yandan, aşağıdaki fotoğraf da teknolojinin küresel jeopolitiğin bir parçası haline geldiğini göstermesi açısından oldukça ilginç. Bu hafta Fransa’da gerçekleştirilen G7 zirvesine davet edilenler arasında OpenAI CEO’su Sam Altman (Donald Trump’ın sağında) ve Anthropic CEO’su Dario Amodei de vardı (Emmanuel Macron’un solunda).

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 17 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.950 okurumuzla buluşuyoruz.

Önce bir rica: Hala 11 bin okura ulaşamadık. Belki bu bülteni okuyacağını düşündüğünüz bir arkadaşınıza ileterek el verebilirsiniz.

Bu hafta bültenimize BYD’nin kuracağı elektrikli araba fabrikası için neden Türkiye’yi değil de Macaristan’ı tercih ettiğine bakarak başlıyoruz. 1 milyar dolarlık büyük bir yatırım iptal edilince Türkiye’de herkes bu konuda birilerini suçlamaya çalışıyor. Ama bana göre mesele jeopolitik kırılmalarla ve değişen politik ekonomi dengeleriyle ilişkili.

New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani otonom taksi şirketi Waymo’yu yasaklamış. Küresel üçüncü dünyacılığın yeni lideri Mamdani’den ne beklenir ki? Waymo’nun performansını inceliyoruz. Gerçekten yasaklanmalı mı yoksa Mamdani Osmanlı İmparatorluğu’na matbaanın gelmesini engelleyen hattatların izinden mi gidiyor?

Geçen hafta Brüksel’in yeni çıkardığı teknoloji egemenliği paketini incelemiştik. Bu hafta en büyük eleştiri, Avrupa’nın çip teknolojisindeki lider şirketi ASML’den geldi. Bir paket düşünün, ilk eleştiri egemen kılmak istediği şirketlerden gelsin. Brüksel etkisi…

Son olarak, Nasıl Bir Ekonomi köşemde Ortadoğu’da değişen dengelerin iş dünyamız için ne gibi fırsatlar ve riskler taşıdığını inceleyeceğiz.

İyi okumalar!

BYD’nin Manisa’daki fabrikası ve jeopolitik dinamikler

🗞️ Haftanın Haberi - 1

BYD, elektrikli otomobil fabrikası için Türkiye yerine Macaristan’ı tercih etti. Bundan dolayı da herkes birini suçlamanın peşinde. Bana göre konuyu biraz rasyonel ve soğukkanlı şekilde analiz etmek gerekiyor:

• Sistemi kişilere indirgerseniz, her krizde aynı filmi tekrar izlersiniz. Bana göre konu daha çok jeopolitik gelişmelerle ilişkili. Bu konuda bakanlıkları ya da kurumları tek tek suçlamak pek de anlamlı değil.

• Ben bunun bu noktaya varacağını daha önce yazmıştım. Ama basitçe ifade etmek gerekirse, bu tercihin bir sebebi de Çinlilerin AB üyesi Macaristan’ın Brüksel’deki tercihlerini manipüle edebiliyor olması.

Zira küresel üretim sistemleri ve arz zincirleri yeniden şekilleniyor. Dünya bir yandan parçalara ayrılıyor, bir yandan da bazı bölgeler kendi içlerinde daha entegre olmaya çalışıyor.

• Bu süreçte yeni entegre olan bölgelere girebilmek ve buralarda kalıcı olmak, yukarıda da belirttiğim gibi, artık yalnızca fiyat rekabetiyle ilgili değil. Bu konu stratejik bir mesele ve jeopolitik dengelerden doğrudan etkileniyor.

Mesela son dönemde farklı perspektiflerden ele almaya çalıştığım AB’de devam eden “Made in Europe” konusundaki düzenlemeler bu trendin bir tezahürü.

• Avrupa bir yandan kendi değer zincirlerini güçlendirmek isterken, bir yandan da Çin ile ilişkilerini nasıl düzenleyeceğini bilemiyor. Çünkü hem müttefiki ABD’ye güvenmiyor (nasıl güvensin?) hem de 27 ülke arasında birlik ve beraberlik yok.

• Avrupa yıllarca güvenliğini ABD’ye, enerjisini Rusya’ya, imalatını da Çin’e outsource edip keyfine baktığı için şimdi yumurta kapıya dayandı.

Türkiye’nin bugüne kadar en önemli varsayımı Gümrük Birliği vasıtasıyla Avrupa içinde olduğumuzdu. Ancak Made in Europe tartışmalarında bir bakıyoruz, pek de öyle değilmiş.

• Bu ortamda Türkiye tam olarak ne yapması gerektiğini bilemedi.

• Ha, biz bilemiyoruz ama Suudi Arabistan da Vietnam da bilemiyor. Suudiler, uzun yıllar ABD’ye sırtını dayamış olmanın bedelini öderken, Vietnam’da şu sıralar en hararetli tartışılan konu son dönemde Çin’in yaptığı yatırımlardaki hızlı yükseliş.

Bazı hadiseler yerçekimi gibi kurallara tabidir. Kendiliğinden olur. BYD olayında da suçlu aramak doğru değil. Buradan ne ders alacağımızı tespit edip önümüzdeki maçlara bakmalıyız.

• Derya Göçer & Ceren Ergenç, “Digital Infrastructure and Growth Coalitions: Huawei’s Trade and Investments in Turkey”, Asian Perspective, Bahar 2026.

New York Belediye Başkanı Mamdani Waymon’nun lisansını iptal etti

🗞️ Haftanın Haberi - 2

Geçtiğimiz Kasım ayında Hint kökenli ve Uganda doğumlu bir sosyalist olan Zohran Mamdani’nin New York Belediye Başkanlığı seçimlerini nasıl kazandığını köşemde tartışmıştım.

• Yazıda ayrıca “her şeyin sorumluluğunu dış güçlerde, tarihi adaletsizliklerde, ‘dünyayı yöneten 5 ailede’ arayan; gelir adaletsizliği sonucu oluşan marjinalleşmeyi somut bir politikaya dayandırmadan siyasi erdeme dönüştürmeye çalışan üçüncü dünyacı siyaset” anlayışının ABD’de etkili olmaya başladığı tespitini yapmıştım.

Şimdilerde New York’tan gelen haberler aslında bu tespitin geçerliliğini koruduğunu ortaya koyuyor. Zira Mamdani, bir zamanlar Osmanlı İmparatorluğu’nda hattatların matbaaya karşı çıkması gibi, bugün robotaksi teknolojisine karşı çıkıyor. Bu nedenle de robotaksi firması Waymo’nun lisansını iptal etme kararı aldı.

• Waymo, 8 araçla son bir senedir pilot denemeler yapmaktaydı ve bu araçlar şimdiye kadar herhangi bir kazaya karışmamıştı.

• İstatistikler, her sene 36 bin kişinin trafik kazalarında hayatını kaybettiği ABD’de Waymo’nun araçlarının %92 oranında daha az ve yalnızca hafif kazalara karıştığını ortaya koyuyor.

Peki, güvenlik açısından bu kadar avantajlı olan bu yeni nesil ulaşım teknolojisine Mamdani neden karşı çıkıyor? Aslında gerekçesi basit: robotaksiler ekmeğini taksicilikten kazanan New Yorkluların işlerini tehdit ediyor.

• Teknolojik yenilikler konusunda daha ilerici olan Demokrat Partili bir belediye başkanının böyle bir karar alması bir yönüyle ilginç. Ancak, sosyalist bir geçmişten gelen Mamdani’nin böyle bir karar alması çok da şaşırtıcı değil.

ABD’de 4,6 milyon kişi ekmeğini lojistik, kargo, taksi hizmeti gibi taşımacılık sektöründen kazanıyor. Bunun bir sonucu olarak da Teamsters Sendikası şemsiyesi altında birleşen 1,3 milyonluk bir grup da otonom araç teknolojisindeki gelişmelere karşı neredeyse son on senedir Washington D.C.’de sert bir şekilde lobi yapıyor.

• Buna paralel, Waymo da lobi harcamalarını son altı yılda dörde katlamış.

Peki, teknolojiye karşı direnmek ne kadar mümkün? 2024 yılında bu konuda şöyle yazmıştım:

Otonom araçlardaki bu hızlı dönüşüm şoförlük mesleği için de bir tehdit. Ama yine de çok aceleci olmaya gerek yok. Eskiden asansör operatörlüğü diye bir iş varmış. 1950’de dünyada 100 bin asansör operatörü olduğu tahmin ediliyor. Sonra Otis, otomatik asansör sistemini geliştirince bu meslek bitmiş. Yine de Hindistan’da lüks bir otele giderseniz hâlâ asansörde düğmeye basan bir çalışan olduğunu görürsünüz.

ASML CEO’su Avrupa’nın çip politikasını sert eleştirdi

🤔Fikri Takip

Geçtiğimiz hafta bültenimizde AB Komisyonu’nun kamuoyu ile paylaştığı Avrupa Teknolojik Egemenliği Paketi’nden bahsetmiş ve pakette iki önemli düzenleme olduğunu not etmiştik: Çip Yasası 2.0 ve Bulut ve YZ Kapasitesini Güçlendirme Yasası.

• Bu pakete en sert tepkilerden biri de Hollandalı litografi makinesi üreticisi ASML’in CEO’su Christophe Fouquet’ten geldi.

Fouquet, “Eğer bir arz zinciriniz yoksa mevcut yapıya nasıl müdahele edeceksiniz?” diye sorduktan sonra şunları ekledi:

Herkes son dönemde Avrupa’da üretilen ürünleri almamızı söylüyor. Bu çok güzel bir niyet. Ancak bir şeyi satın alabilmeniz için o ürünün üretilmiş olması gerekir. ASML açısından Avrupa pazarının payı sadece %1, Asya’nın ise %80. Öyleyse yapılması gereken, Avrupalı şirketlerin yurt dışına yönelmesine yol açan regülasyonlar değil, daha fazla şampiyon çıkarabilmek ve çip üretiminde Avrupa’nın %18’lik GDP’si nispetinde küresel ölçekte yarı iletken üretiminde söz sahibi olmaktır.

Burada Komisyon’un kafa karışıklığının temelinde ise bu işin sırasının ne olacağı. Avrupa Komisyonu, son dönemde bu konuda elindeki en önemli enstrümanın regülasyonlar olduğunu düşünüyor.

• Ancak, AB’nin dünya ekonomisinden aldığı paya bakıldığından 2000’lerin ortalarından itibaren payının gerilemeye devam ettiği ve regülasyonların ise bu süreci tersine çevirmeye yardımcı olmadığı görülüyor.

• Bu konuda 2024 yılında AB için kapsamlı bir rapor hazırlayan eski İtalyan Başbakanı Mario Draghi’nin AB içindeki üretkenliğin düşüşüne ve aşırı regülasyonlara dikkat çektiğini bültenimizde tartışmıştık.

ASML’in litografi makineleri üretiminde dünyada tekel pozisyonunda olduğunu ve yakın zamanda Hindistanlı TATA Electronics ile bir anlaşma imzaladığını bültenimizde tartışmıştık.

Yeni Ortadoğu’da iyi teklif ucuz teklif değildir!

🖊 Global İşler Köşesi

Üçüncü Körfez Savaşı başlayalı üç buçuk ay oldu. Savaş, Ortadoğu’da bazı dengeleri ve iş yapış biçimlerini değiştirecek. Ortadoğu, en büyük ihracat pazarlarımızdan ve başlıca yatırım alanlarımızdan biri olduğundan, yeni mimarinin nasıl şekilleneceği şirketlerimiz açısından önemli.

• Ancak bu yeni mimarinin nasıl olacağına dair elimizde henüz net sonuçlara varmak için yeterli veri yok. Ama yeni Ortadoğu’da iş yapmanın daha siyasi, daha bürokratik ve daha pahalı hale geleceğini şimdiden söyleyebiliriz.

Bu da Ortadoğu’da Türkiye, Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan gibi “hakiki devletleri” öne çıkaracak.

• Ortadoğu’da iş yapmak her zamankinden daha siyasi hâle gelince “Ben filanca hegemonun peşine takılıp iş yapayım veya filanca Körfez ülkesindeki istikrardan istifade edeyim” demek mümkün olmayacak.

• Önemli işler yapanlar, birçok devlet arasındaki kompleks siyasi denklemleri yönetebilenler.

Bu jeopolitik tablo iş dünyası için üç tür fırsat doğuracak:

• Enerji, liman, veri merkezi gibi kritik altyapı unsurlarının inşaatı hızlanacak.

• Hürmüz Boğazı’ndaki darboğazı giderecek, en azından sıkışıldığında imdada yetişecek yeni lojistik rotalara yönelik yatırım işleri şekillenecek.

• İktisadi açıdan çeşitlenmenin önemini anlayan bölge ekonomilerinde imalat sanayi, savunma, gıda güvenliği ve bunların çevresindeki teknoloji, finansman ve sigorta işleri büyüyecek.

Bu fırsatların ortak özelliği şu: Hiçbirini yalnızca ürünle, fiyatla ve satış ekibiyle yakalamak mümkün değil. Enerji tesisi de, lojistik koridoru da, savunma işi de, veri merkezi de karşı ülkenin devlet önceliğine, finansman kapasitesine ve siyasi risk haritasına oturmak zorunda.

• Ortadoğu’da siyasi icazet olmadan iş yapmak eskiden de mümkün değildi. Bu yeni dönemde siyasi desteğin yönetimi işin ana unsurlarından biri olacak.

Öyleyse Ortadoğu’da iyi teklif, ucuz olan değil; karşı tarafın devlet aklına, finansman kapasitesine ve siyasi hikâyesine oturan teklif olacak.

• Teklifleri böyle bir şablona oturtabilmek için de kendi iç meseleleri ve kendi bürokratik gelenekleri olan “hakiki devletler”in iş yapma modellerini iyi anlamak gerekecek.

Bu konuyu ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde yazdım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 21 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.956 okurumuzla buluşuyoruz.

Uzun süredir kafamı yoran bir konuya Papa açıklık getirdi. ChatGPT’nin en büyülk tehlikesi ne? Tehlike düşünce süreçlerimizin ChatGPT tarafından ele geçirilmesi. Bu haftaki köşe yazımda diyorum ki: İlk taslağını kendi yazamayan kişi düşünme becerisini; çırağı olmayan şirket ustasını; kurumsal muhakemesini kaybeden devlet ise egemenliğini kaybeder.

Bayramdan önceki hafta tartıştığımız Pax Silica’nın ilk somut çıktısı geldi: Hollandalı ASML Hindistan’a yatırım yapıyor!

Avrupa Birliği bir süredir beklenen Teknoloji Egemenliği Paketi’ni açıkladı. Bu paket daha çok konuşulur ve ülkemizde de birkaç sene boyunca mevzuat gündemini şekillendirir. İlk öğrenenlerden biri olmak istiyorsanız, detayları aşağıda.

Son olarak, geçen hafta Ankara’daki GMF etkinliğinde dünyada benzer konulara bakan Hintli, Afrikalı, Latin Amerikalı liderlerle yaptığımız sohbetlerden izlenimler var. Teknomilliyetçilik sadece ekonomiyi değil, toplumları ve küresel siyaseti de etkiliyor. Nasıl mı? Teknolojinin jeopolitiğin nasıl bir parçası haline geldiğine dair gözlemler en sonda.

İyi okumalar!

Papa’nın Yapay Zekâ hakkında görüşlerinin Türkiye için önemi

🖊 Global İşler Köşesi

Papa 14. Leo, geçtiğimiz ay “Magnifica Humanitas” (Muhteşem İnsanlık) adlı bir genelge yayımladı. Papalar bu uzun genelgeleri nadiren yayımlayıp, asrın önemli konularına dikkat çeker.

• Mesela 1891’de Rerum Novarum isimli bir genelgede sanayi devriminin getirdiği sorunlar dini zeminde tartışılmış.

• “Magnifica Humanitas” ise yapay zekâyı tartışıyor. Dikkat çektiği birçok husus arasında vardığı sonuç şu: Yapay zekâdan gelen esas risk, yapay zekânın gelişmesi ve çok kullanılması değil; doğal zekânın yapay zekâlaşması ve insanların bir yapay zekâ modeli gibi davranmaya başlaması.

Son dönemde bu husus farklı boyutlarıyla benim de dikkatimi çekiyor. Bilmem farkında mısınız, son zamanlarda özellikle internette okuduğumuz metinlerde “sadece.... değil, aynı zamanda...” kalıbının kullanımı çok arttı.

• Oysa “not only... but also” kalıbı İngilizce’de yaygın olsa da dilimizde bu kadar yaygın bir kullanıma sahip değil. Herhalde bu kalıp, İngilizce’de dahi Shakespeare dönemine öykünerek yazanlar tarafından daha çok tercih ediliyordu; ta ki ChatGPT çıkana kadar.

Fakat bana göre “sadece.... değil, aynı zamanda...” diye yazılan tüm metinler ChatGPT’nin eseri değil. Bunların bazılarını artık insanlar yazıyor. Zira bu durum sadece metinlerin ChatGPT’ye yazdırılmasından değil, aynı zamanda insanların giderek ChatGPT’leşmesinden de kaynaklanıyor.

• ChatGPTleşme meselesine ülkemiz özelinde bakalım: ChatGPT’leşme problemi hızla ödevlerden fabrikanızdaki kalite raporuna, şirketinizin teklif dosyasından bankaların kredi analizine, yönetim kuruluna yapılan sunumdan kamu kurumlarının hazırladığı raporlara ve hatta mahkeme iddianamelerine kadar yayılıyor.

• ChatGPT’leşmek, vasatlığın hızlı ve prezantabl hâle gelmesidir. Peki, Türkiye’nin yine bir başka Vasatistan olarak adlandırılmasının önüne geçmek için ne yapmalı? ChatGPT kullanımını yasaklayalım mı? En azından 16 yaşından küçükler için yasaklayıp sakıncalı etkilerini sınırlasak olmaz mı?

Hayır! Marifet, yapay zekâyı doğru kullanmak. Peki, bunu bireyler ve Türkiye olarak nasıl başaracağız? Bu konudaki görüşlerimi Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde paylaştım.

• Yapay zekâya karşı insan zekâsına dair Fareed Zakaria’nın ABD’deki Bard Üniversitesi’nin mezuniyet töreninde yaptığı konuşma da oldukça dikkat çekici.

• Türkiye’deki insan sermayesi, yapay zekâ dönüşümüne ayak uydurabilecek mi? Bu konuda Dünya Bankası Nisan ayında bir çalışma yayımlamış.

• Türkiye kalfa robotlar ve ustasız şirketlerle ayakta kalır mı?, 16 Mayıs 2025.

• Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?, 27 Şubat 2026.

Hindistan çip işinde ölçek büyütüyor

🗞️ Haftanın Haberi - 1

Daha önce bültenimizde Pax Silica’dan bahsederken, dünyada çip üreticisi olarak Tayvan ile birlikte üç ülkeden bahsetmiştik: Japonya, Kore ve Singapur. Bu ülkelere Çin ve ABD’yi de eklediğimizde, yarı iletken üretim ekosistemini domine eden 6 aktör olduğunu söylemek mümkün.

• Ancak son dönemde çip konusu giderek daha da stratejik bir boyut kazanırken, yarı iletkenlerde dışa bağımlılığı azaltmak bazı ülkelerin öncelikli başlıkları arasına girmeye başladı.

Bu ülkelerden biri de Hindistan. AB ile Hindistan arasında imzalanan serbest ticaret anlaşmasının ardından Hollanda’da mevkidaşı Rob Jetten ile bir araya gelen Narendra Modi, dev bir anlaşmaya imza attı:

• Hindistanlı Tata Electronics, Hollanda’nın ASML firmasından alacağı litografi makineleri ile Gujarat eyaletinde 11 milyar dolarlık bir tesis inşa etmeyi planlıyor.

• Hindistan bu tesiste üretilen çipleri yapay zekâ, otomobil ve cep telefonu teknolojilerinde kullanmayı planlıyor.

• Modi hükümeti, Hindistan Yarı İletken Misyonu (ISM) çerçevesinde önümüzdeki dönemde ülkede çip üretimi için yapılan yatırımları sübvanse edecek. Bu oranın her bir yatırımın %50’sine kadar çıkması öngörülüyor.

Hindistan, önemli bir otomobil üreticisi ve dünyanın ikinci büyük cep telefonu üreticisi. 2020’deki pandemi krizinin ardından Çin’e alternatif arz zincirleri kurmayı ve böylelikle Çin’e olan bağımlılığı azaltmayı hedefleyen Batı için önemli bir partner olarak öne çıkıyor.

• ASML litografi makinelerinin üretiminde tekel pozisyonunda ve Hindistan’ın bu alanda bir yatırım yapması, ülkedeki teknoloji ekosisteminde ölçek büyütme hedefinin bir sinyali.

Avrupa Komisyonu dijital egemenlik alanında el yükseltiyor

🗞️ Haftanın Haberi - 2

AB Komisyonu bu hafta “Avrupa Teknolojik Egemenliği Paketi”ni (European Technological Sovereignty Package) kamuoyu ile paylaştı. Paketin içinde iki yasal düzenleme iki de stratejik döküman var:

• Chips Act 2.0 - Çip Yasası 2.0

• Cloud and AI Development Act - Bulut ve YZ Kapasitesini Güçlendirme Yasası

• Open Source Strategy - Açık Kaynak Stratejisi

• Strategic Roadmap for Digitalisation and AI in Energy - Enerji ve YZ Dijitalleşme için Stratejik Yol Haritası

Paketin içeriğine bakıldığında, AB’nin dijital alanda otonomi inşa etmek adına ciddi bir kavşakta olduğunu söylemek mümkün. Bu düzenlemeler, iş dünyasından kamu sektörüne, AB dış politikasından bireylerin AB içindeki hak ve özgürlüklerine kadar geniş bir alanı etkileyecek.

• AB üyelik süreci donmuş olsa da teknik konularda AB uyum sürecinde önemli adımlar atan Türkiye bu başlıkları yakından takip etmeli.

Peki, AB Yapay Zekâ Yasası (AI Act), Dijital Pazarlar Yasası (DMA) ve Dijital Hizmetler Yasası gibi konularda ABD’deki Donald Trump yönetimi ile önemli sürtüşmeler yaşayan AB neden böyle bir adım atma gereği duydu? AB Komisyon Başkanı Ursula von der Leyen’in bu konudaki değerlendirmeleri şöyle:

Hastanelerimizi işler durumda tutan, enerji şebekelerimizin istikrarını sağlayan ve hizmetlerimizin güvenliğini temin eden teknolojiler konusunda başkalarına bağımlı olmayı göze alamayız. Bu, vatandaşlarımızı korumak, çıkarlarımızı savunmak ve kendi tercihlerimizi yapabilmekle ilgilidir. Avrupa; yetenek, araştırma mükemmeliyeti, sanayi altyapısı ve Tek Pazar’a sahiptir. Bu güçlü yönleri birlikte teknolojik egemenliğe dönüştürmeliyiz.”

Görünen o ki, teknomilliyetçilik küresel ölçekte yükselişte. Komisyon’un üzerinde çalıştığı teknolojik egemenlik meselesinin AB’de sanayi, teknoloji, rekabet ve sibergüvenlik gibi birçok politika alanı üzerinde dönüştürücü etkisi olacak.

• Tüm bunların yanı sıra, önümüzdeki dönemde Aleph Alpha ve Mistral AI gibi Avrupalı YZ şirketlerini yakından takip etmeli.

21. yüzyılda teknoloji ve jeopolitik

📅 Etkinlikler

Mayıs ayında Ankara’da GMF ve Stiftung Mercator tarafından ortaklaşa düzenlenen Brave New World? Technology and Geopolitics in the 21st Century” başlıklı çalıştaya bültenimizin editörü Hasan Selim Özertem ile birlikte katıldık.

• Sadece Batılı ülkelerden değil, Hindistan, Meksika, BAE, Kazakistan ve Gana gibi birçok farklı ülkeden katılmcı ile yeni dönemde teknoloji başlığı ile jeopolitiğin nasıl iç içe geçtiğini tartıştık.

Tartışmalardan biri de teknolojideki gelişmelerin getirdiği üç temel riske odaklandı: tekno otokrasi, dijital kodamanların giderek güçlenmesi ve dijital anarşi. Bu üç risk devletlerin dijital alanı nasıl regüle edeceği tartışmalarını da beraberinde getiriyor.

• Bu tartışmalar ise bireyin ve ulus-devletin egemenliğinin korunması başlıkları ile birlikte ele alınmak zorunda.

• Büyük güçler bu tartışmalarda biraz daha avantajlı. Ancak orta ölçekli güçler (middle powers) ve Küresel Güney, bu tartışmalarda reaksiyoner mi kalacak, proaktif mi hareket edecek? Bu sorunun cevabı henüz tam belli değil.

Bu soruya tartışmacılardan birinin çizdiği çerçeve oldukça dikkat çekiciydi:

• Türkiye gibi orta ölçekli ülkeler teknolojiye agresif bir şekilde yatırım yapmalı

• Ulus devleti demokratik bir yaklaşımla korumalı

• Dijital konularda yükselen tehditleri ve fırsatları yönetebilmek adına gönüllüler koalisyonu kurmalı

Mesele koalisyona gelince, tartışmanın kilitlendiği noktalardan biri de güven konusu oldu. Dijital kodamanların kâr endişesi ile devletlerin egemenlik sorunsalı çerçevesinde güven inşa etmenin ise iki anahtar boyutu söz konusu: çıkarlar ve değerler.

• Önümüzdeki dönemde bu kavramlar güvenlik, kalkınma ve sosyal dinamikler çerçevesinde daha fazla tartışılacak.

• Ankara’da konunun uzmanlarını bir araya getiren böyle bir çalışma yaptıkları için GMF Ankara Ofisi’nden Ceylan Akmanbilek ile Özgür Ünlühisarcıklı’ya ve Stiftung Mercator’dan da Jannes Tessman’a teşekkürler.

• Toplantıya dair daha detaylı bir gözlem için Hindistan’ın önde gelen araştırma kuruluşlarından Asia Society uzmanlarından değerli dostum Arun Polcumpally’nin değerlendirmesine göz atabilirsiniz.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 18 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.950 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta Singapur’daydım. Singapur izlenimlerimi yazacağım. Singapur, daha önce yazılarımda da anlattığım karmaşık bölgelerde istikrarlı kurallarıyla ve İngilizce konuşan vatandaşlarıyla öne çıkabilen uluslararası merkezlerden biri. Bir şehir devleti olduğu halde, dünyadaki diplomatik konumu ve gücü yüksek.

Ama Singapur’da aklıma başka bir yazı konusu daha geldi. Hepimizin yeni bir şehre gidince ilk yaptığı şeylerden biri araç çağırmak için bir uygulama açmak. Singapur’da Uber açarsanız karşınıza Grab çıkıyor. Grab, bugün Endonezya’nın milli süper uygulaması Gojek ile birleşmeye çalışıyor. Acaba Endonezya cumhurbaşkanı bu birleşmeye ne dedi? Köşe yazımda.

Grab ve Gojek’in tek işi araç çağırmak değil. Bunlar süper uygulamalar. Bu uygulamaların e-ticaretten ödemeye kadar birçok hayat fonksiyonunu dijitalleştiren özellikleri var. Oradan yola çıkarak, sonra Türkiye’nin 2025 yılındaki e-ticaret performansına bakıyoruz. Artık e-ticaret büyümüyor. Zaten büyümesini yasaklamıştık.

Ardından, Kayseri Sanayi Odası’ndaki sunumumdan yola çıkarak Türkiye’deki sanayi sektörünün hangi meydan okumalarla karşı karşıya kaldığını inceleyeceğiz. En sondaysa Dört Dörtlük Muhabbet’te bu hafta yapay zekâ ekosistemindeki son gelişmelerden jeopolitik çalkantıların piyasalara yansımasına kadar birçok farklı konuyu ele aldığımız podcastımız var.

İyi okumalar!

Dijital platformlar büyüyünce devlet geri döner

🖊 Global İşler Köşesi

Bugün Filipinler’den Tayland’a, Vietnam’dan Endonezya’ya kadar 600 milyon nüfusun yaşadığı bu büyük pazarda Singapurlu Grab ile beraber bir de Endonezyalı Gojek diye bir süper uygulama var.

• Bu iki uygulama; taksiden yemeğe, ödemelerden e-ticarete ve hatta mikrokrediye kadar birçok hizmetin altyapısını sağlıyor.

• Grab ve Gojek, birleşmeyi planlıyor ve bu nedenle de ortalık karışık.

Her iki uygulamanın da hissedarı Softbank. SoftBank birleşme ile hisselerinin değerine değer katmak istiyor.

• Ancak bu birleşme olursa, yeni kurulacak şirket Endonezya başta olmak üzere birçok ülkede tekel haline gelecek.

Bu nedenle süreç biraz sorunlu ilerliyor. Zira, bu iki süper uygulama da bulundukları ülkelerde alelade birer tüketici uygulaması olmaktan çıkıp, tüm şoförlerin “işvereni” veya esnafın en önemli satış kanalı haline gelmiş durumda. Endonezya’nın milli gelirinin %2’si bir şekilde Gojek üzerinden geçiyormuş.

• Nereden baktığınıza bağlı olarak, “kritik altyapı” ya da “siyasi problem” de diyebilirsiniz.

• Bu nedenle Endonezya Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto süreci yakından takip ediyor.

Cumhurbaşkanı Prabowo’nun rol modeli Çin’de devlet kapitalizmini kuran Deng Xiaoping. Deng’in öğretilerinden oldukça etkilenmiş olacak ki birleşmenin ardından kurulacak şirketinin %10’unun altın hisse olarak Endonezya varlık fonu Danantara’ya verilmesini istiyor.

• Böylelikle Endonezya, yeni şirketin komisyon oranlarından, verisini nerede tutacağına ve ileride bir gün kime satılabileceğine kadar birçok konuda karar yetkisine sahip olacak

Görünen o ki, devlet erkinin regülatör rolünün dışında sıfırdan büyüyüp ulusal şampiyon haline gelen şirketlerin yönetiminde de söz sahibi olacağı bir döneme giriyoruz. Güneydoğu Asya’daki süper uygulamaları ve Türkiye’deki e-ticaret sektörüne dair görüşlerimi bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Dünyanın en büyük Müslüman teknoloji şirketi neden bizden değil Endonezya’dan çıktı?, 16 Eylül 2020.

E-ticaret sektörü dolar bazında büyüyor ama ekonomiden aldığı pay yerinde sayıyor

📊 Haftanın Grafiği

Geçtiğimiz hafta Ticaret Bakanlığı, 2025’e dair e-ticaret sektörüne ilişkin verileri analiz eden kapsamlı bir raporu kamuoyuyla paylaştı. Rapor, Türkiye’de e-ticaret sektöründeki trendlere dair yıllar arası karşılaştırma yapma imkânı veren oldukça ilginç verilere sahip.

Dolar bazında e-ticaret Türkiye’de büyüyor. 2025 yılında e-ticaret tarihinde ilk defa 100 milyar dolar eşiğini geride bırakarak 115,43 milyar dolara ulaşmış.

Ama e-ticaret sektörü nominal olarak büyürken ekonomi içindeki payı yerinde saymış.

• 1.6 trilyon dolara ulaşan ekonomiden aldığı pay %7 eşiğini bir türlü geçemiyor.

Buradaki atalet e-ihracat verilerine de yansımış. 2025 yılında e-ihracattan elde edilen gelir, Türkiye’nin ihracatındaki artışa rağmen bir önceki yıla kıyasla gerilemiş. 2024’te 6,7 milyar dolar olan e-ihracat 2025’te 5,1 milyar dolarda kalmış.

• Peki, dünyada süper uygulamalar dönemi ekonominin dinamiklerini şekillendirirken biz de 2022 yılında değiştirdiğimiz e-ticaret kanununu gözden geçirmeli miyiz?

Türk sanaycisi Sırat Köprüsü’nden geçerken: Made in Europe ve yeni meydan okumalar

📅 Etkinlikler - 1

Bu ay iki farklı etkinlikte Türkiye’deki sanayi sektörünü ve dünyadaki son trendlere dair düşüncelerimi paylaşma fırsatım oldu.

Bana göre Türk sanayisi şu sıralar Sırat Köprüsü’nden geçiyor. Sanayicimiz çok farklı meydan okumalarla karşı karşıya:

• Üretim baskısı - Çin’deki fazla kapasite ve sıfıra yakın finansman maliyeti ile rekabet etmek mümkün değil.

• Ucuz maliyet baskısı - Ucuz maliyetle rekabet etmeye alışık olduğumuz işleri artık yarı maliyete, hatta beşte bir maliyete yapabilen Mısır ve Bangladeş gibi coğrafyalar var.

• Regülasyon baskısı - Avrupa Birliği koyduğu kurallarla Gümrük Birliği’ni anlamsızlaştırıp Türkiye’deki değer zinciri yatırımlarını değersiz hale getirmeye çalışıyor.

Tüm bunların üzerine, dünyada sanayinin yapısı değişiyor. Sanayi gittikçe daha sermaye yoğun hale geliyor. Sanayinin eskisi gibi niteliksiz işgücü istihdamının kolay kapısı olması mümkün değil.

• Harvard’dan değerli Hocam Dani Rodrik bu ay Project Syndicate’te yayımlanan makalesinde şöyle demiş:

Dünya pazarlarında ve ülke içinde Çin ile başarılı bir şekilde rekabet etmek, tam da fakir oldukları için, fakir ülkelerde yetersiz olan beceriler, teknolojiler ve diğer yetenekler gerektirir.

Türkiye fakir bir sanayi modeliyle devam edemez. Sanayimizi eski ezberlerle ayakta tutamayız. Yukarıda bahsettiğim baskıların hepsini fırsata çevirmemiz lazım.

• Bu konudaki fikirlerimi Meclis üyeleri ile paylaşma fırsatı verdikleri için Kayseri Sanayi Odası’na ve kıymetli başkanları Mehmet Büyüksimitci’ye teşekkür ederim.

📅 Etkinlikler - 2

Geçtiğimiz hafta Ankara’da düzenlenen 15. Türkiye Rüzgar Enerjisi Kongresi’nde (TÜREK) konuşmacıydım. Hasan Hilmi Akın, Alfredo Parres, Bora Şekip Güray ve Gürcan Koman ile beraber konuştuğumuz ve Samet Güldoğan’ın yönettiği panelde Türk sanayisine dair görüşlerimi paylaştım. Bu panelde de Türk sanayisinin geleceğini konuştuk.

• 1996’dan beri sanayimizin gelişmesinin ana motoru Avrupa ile Gümrük Birliği oldu.

Ancak şimdilerde “Made in Europe” düzenlemeleri ile sanayimizin üzerine oturduğu kaide, “Avrupa pazarına pürüzsüz erişim” ortadan kalkmak üzere.

• Avrupa’ya ihracat deyince Türkiye’de hemen herkesin aklına otomotiv gelse de daha birçok önemli sektör var. Mesela rüzgâr enerjisi ekipmanları: kule, kanat, jeneratör gibi birçok parça ve aksamda Türkiye, dünyanın önde gelen üreticilerinden biri. Öyle ki, Dünya Bankası 2024 Dünya Kalkınma Raporu’nda Türkiye’yi yeşil teknolojilerde Çin’den sonra ikinci sırada göstermişti.

Made in Europe ile ilgili şubat ayında ilk taslak ortaya çıktığında “tamam, bu iş oldu!” dendi. Oysa tartışma henüz bitmiş değil; aksine, daha yeni başlıyor. Henüz Türkiye’nin konumuyla ilgili verilmiş bir karar yok. Taslak Türkiye’yi dışlamıyor gibi görünse de, asıl mesele yeni taslağın çok geniş yazılmış olması.

• Örneğin, rüzgâr enerjisi ekipmanları gibi sektörler sonradan konacak bir virgülle dışarıda kalabilir.

Buna rağmen, özel sektörümüz Brüksel’de derdini anlatmak konusunda çok zayıf.
Şunu anlamamız lazım: Türkiye’nin üretim kapasitesinin Avrupa için önemini biz Türklerin söylemesinin hiçbir değeri yok. Bunu Avrupalılara söyletmemiz lazım.

• Türkiye’den parça alan Avrupalı üreticilere, bu ürünlerle üretilen enerjiye daha çok para ödemek istemeyen Avrupalı tüketicilere söyletmemiz lazım.

Bunu ne kadar becerebileceğimizi hep beraber göreceğiz.

Yapay zekâ, jeopolitik ve K-shaped ekonomi: Dünya nereye gidiyor?

🎥 Haftanın Videosu

Dört erkek gündeme dair meseleleri tartıştığımız 4x4’ün muhabbetinde, bu bölümde yapay zekâ ekosistemindeki son gelişmelerden jeopolitik çalkantıların piyasalara yansımasına, Türkiye'nin yeni vergi düzenlemesinden K-shaped ekonomiye kadar pek çok kritik konuyu masaya yatırdık.

Bitirirken…

Önümüzdeki hafta mübarek Kurban Bayramı nedeniyle bültenimize bir hafta ara vereceğiz. 5 Haziran’da tekrar görüşmek dileğiyle…

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 9 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.942 okurumuzla buluşuyoruz.

Öncelikle, geçen haftaki okur anketimizi 100’den fazla okurumuz doldurdu. Önemli geri bildirimleri haftaya yazacağım. Hafta sonuna kadar anket açık, eğer hâlâ doldurmadıysanız, bekleriz: [Ankete gidin → 2 dakika].

Bu hafta köşe yazımda, ABD’nin NATO dışında geliştirdiği iki ittifak sisteminden bahsediyorum. Biri Amerikan Merkez Bankası FED’in swap hatları. Diğeri Pax Silica. Bu iki ittifakta da yokuz. Özellikle Pax Silica teknoloji jeopolitiği açısından önemli. Aşağıda daha çok bilgi var.

Sonra iki kritik teknolojiden, nükleer enerji inşaatının hızını ve yapay zekânın gelişim hızını tartışacağız. Aradaki fark manidar!

Epeydir fintek yazmıyorduk; bültenimizin sonunda Almanya fintek ekosistemine bakarken fintek işlerindeki yavaşlama ve yeni ortamda kurallara uyumun bir rekabet avantajı olup olmadığını tartışıyoruz.

İyi okumalar!

NATO’da varız, dolar ve silikon ittifaklarında yokuz

🖊 Global İşler Köşesi

7-8 Temmuz’da Ankara’da NATO zirvesi var. Türkiye, ABD’nin liderliğini üstlendiği bu transatlantik savunma paktına 1952 yılında katıldı. 70 yıl önce milletlerarası stratejik ilişkilerin ana unsuru savunmaydı. Son yıllarda ise jeopolitik dengelere etki eden teknolojik ve finansal dönüşümlere bağlı olarak, ABD yeni ittifaklar kurmaya başladı. Bu ittifakların odağı ise ekonomik ilişkiler:

• Bu ittifaklardan birinin adı konmamış. Daha çok Amerikan Merkez Bankası FED’in açtığı swap hatları üzerinden gelişiyor. FED swap hatlarını ilk olarak 2008 krizinde İngiltere, Avrupa, İsviçre ve Japonya merkez bankalarına açmıştı. COVID-19’da bu halka biraz daha genişledi.

• Diğeri ise 2025’te kurulan yapay zekâ değer zincirinin kritik ülkelerini bir araya getiren Pax Silica. Bu ittifakın fikir babası olan ABD’nin Ekonomik İşlerden Sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı Jacob Helberg’e ve bu ittifaka bültenimizde daha önce kısaca değinmiştim.

  • ABD dışında, Pax Silica’nın kurucularından olan Japonya, Güney Kore ve Singapur dünyanın başlıca çip üreticileri; Hollanda çip üretiminde kullanılan litografi makinelerinin tek üreticisi; ABD, İngiltere ve İsrail yapay zekâ modellerinin ve bunları çalıştıran çiplerin tasarlandığı merkezler; Avustralya ise çiplerde kullanılan kritik minerallerin en çok bulunduğu memleketlerden biri. İttifaka sonradan (ABD-Çin arasında diplomatik kriz olmasın diye “gözlemci” olarak katılan) Tayvan da diğer büyük çip üreticisi.

  • Sonradan ittifaka Yunanistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Hindistan, İsveç, Finlandiya, Filipinler ve Norveç de dahil edildi. Ama ABD henüz Avrupa Birliği ve Kanada’yı yapay zekâ açısından aynı değerler sistemi içinde görmediği için bu iki aktör “gözlemci” statüsünde kaldı.

  • Washington, Avrupa’nın Yapay Zekâ Kanunu (AI Act) gibi aşırı düzenlemeleri olduğu sürece bu konuda Brüksel ile aynı masaya oturmak istemiyor.

NATO ile beraber düşünüldüğünde, Pax Silica ve FED swap hattında yer alan ülkelerin ABD ile daha yakın bir ittifak ilişkisi içerisinde olduğu ortada. Ama Türkiye ne yazık ki FED Swap hattında ve Pax Silica’da yok.

• Teknoloji jeopolitiğin bir parçası haline gelirken, önümüzdeki süreçte aynı Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi belli kamplaşmalar ortaya çıkacak gibi. Bu süreçte izleyeceğimiz politikalar Türkiye’nin nasıl konumlanacağını belirleyecek.

Türkiye’nin NATO zirvesi öncesi ABD ile ilişkilerini ve yeni kurulan ittifaklar konusunda nasıl hareket etmesi gerektiğini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Trump ve entelektüel kırılganlığın bedeli, 14 Mart 2025.

Nükleer teknolojinin hızı yapay zekânın gerisinde kalıyor

🤔Fikri Takip

Mersin Akkuyu’da devam eden nükleer santral inşaatının ilk ünitesi tamamlanmak üzereymiş. Hayırlı olsun! Rusya ile Türkiye arasında Mersin Akkuyu’da bir nükleer santral inşa edilmesi için hükümetlerarası anlaşma 2010’da imzalanmış, inşaat ise 3 Nisan 2018’de başlamıştı. Gelin 2018’den beri olan bazı olayları hatırlayalım:

• Haziran 2018: OpenAI, GPT-1 modelini açıkladı.

• Kasım 2022: ChatGPT kullanıma açıldı.

• Mayıs 2025: Claude 4 Opus ile kodlamada çığır açıldı.

• Nisan 2026: Çinli DeepSeek batılılarla boy ölçüşen V4 modelini açıkladı.

Yapay zekâdaki bu gelişme hızına bakınca, nükleer santral inşaat hızında bir sorun var gibi geliyor. Daha önce de yazdığım gibi nükleer santraller 24 saat kesintisiz enerji ihtiyacı olan veri merkezleri için cazip bir seçenek. Fakat büyük ölçekli santrallerin inşa süresi çok uzun. Bunun da belli nedenleri var:

• Nükleer teknolojide ölçek büyüdükçe maliyetler artıyor. Bu da finansman sorunu demek. Mersin Akkuyu santrali 20 milyar dolarlık bir proje ve bu rakam kolay bulunacak büyüklükte bir para değil.

• Nükleer enerji projelerinin ortalama tamamlanma süresi yedi yıl. Bir mühendis ya da usta başı kariyeri boyunca zaten iki veya üç nükleer santral yapabiliyor. İşi herkese kolayca “öğretme” imkânı da yok. Böyle olunca bu projelerde yetişmiş eleman bulmak çok da kolay değil.

• Nükleer enerji projelerine başlarken yapılan süre ve maliyet hesapları asla tutmuyor. Ortalama gecikme süresi %65 güneşte ise, bu oran sıfıra yakın. Maliyet aşımı ise ortalama %120’leri buluyor.

Son dönemde veri merkezleri için büyük ölçekli nükleer santrallere alternatif olarak küçük modüler santraller (SMR) gündemde. Bunlar ölçek olarak daha küçük ve finansal açıdan daha cazip. Ama bu teknoloji de henüz hayata geçirilemedi. Burada da çözülmeyi bekleyen başka teknik sorunlar var.

• Ama Avrupa Birliği bu teknolojiye yatırım yapma konusunda kararlı ve 2030’larda ilk SMR’leri devreye almayı planlıyor.

Tabii olaya tersinden de bakabiliriz:

• Yoksa yapay zekâ mı çok hızlı gelişiyor? Acaba yapa zekânın gelişme hızını mı düşürmeli?

Birinde bir hata var…

Bu düşüncelerimi sosyal medya üzerinden paylaşınca “elma ile armudu karşılaştırıyorsun” veya “dam üstünde saksağan…” gibi yorumlar gelmiş!

• Ama zaten elmayla armudu karşılaştırmak için bu işi yapıyoruz. Elma ile elmayı karşılaştırsak, zaten siz de bu bülteni okumazdınız! 😁

Almanya’da fintek sektörü konsolidasyon sürecinde, ayakta kalabilen bu işten kârlı çıkacak

📥 Haftanın Raporu

Son zamanlarda fintek piyasası eskisi kadar şenlikli değil. Bunun birkaç nedeni var. Birincisi, tüm dünyada, özellikle de Türkiye’de yükselen faizlerin finans piyasalarındaki dengeleri değiştirmesi.

• Bunun bir sonucu olarak da artık sadece kullanıcı kazanmak için uzun süre kâr etmeyen şirketleri sürekli sisteme para sokarak ayakta tutmak çok da kolay değil.

İkincisi, girişim sermayesi fonları son dönemde daha çok yapay zekâ girişimlerini fonlamayı tercih ediyor. Böyle olunca da diğer girişimlere ayrılan finansmana erişimi küçülürken daha rekabetçi bir dinamik ortaya çıkıyor.

• Yapay zekâ şirketleri ise, veri merkezleri gibi yatırımlar da düşünüldüğünde, hem sermaye yoğun girişimler hem de çoğunlukla ABD, Çin, İngiltere gibi gelişmiş pazarlarda büyüyor.

• Böyle olunca Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerdeki fintek girişimlerinin filizlenmesi daha da zorlaşıyor.

Almanya’da da durum farklı değil. Değerli dostum Şebnem Elif Kocaoğlu Ulbrich’in bu sene yayımladığı Almanya fintek raporu bu anlamda güzel bir çerçeve ortaya koyuyor. (Elif, Almanya’daki fintek sektörüne dair bu çalışmayı 2024’ten beri yapıyor. Geçen sene bültenimizde 2025 raporunu incelemiştik.)

• Rapora yakından bakınca, Almanya’da da fintek işinin bir konsolidasyon sürecine girdiği görülüyor.

• Birçok inovasyon alanında olduğu gibi önce birçok fikir yeşeriyor, sonra kâra geçenler hâlâ ayakta kalabilen oyuncuların çatısında konsolide oluyor.

• Malum, son dönemde Türkiye’deki fintek piyasasının konsolidasyon sürecinde TMSF de önemli bir rol oynuyor. Özellikle Türkiye’nin FATF’in gri listesinden çıkarılmasına paralel olarak son dönemde bu sektöre dönük yürütülen soruşturma ve kovuşturmalar hız kazandı!

Elif, Almanya’da konsolidasyon sürecine giren ve kurallara uyum sağladığı onaylanan girişimlerin değerinin arttığına işaret ediyor. Gerçekten de fintek işi her yerde daha regüle hâle geldi. Tabii, bu süreçler Almanya’da da sancılı geçiyor. Raporda bunun ilginç örneklerinden biri de N26.

• Almanya’nın şubesi olmayan ve akıllı telefonlar üzerinden bankacılık işlemlerinizi kolayca yapma imkânı sunan “neo-bankası” N26, 2025 yılında Almanya’nın BDDK’sı BaFin tarafından sıkı bir denetim sürecinden geçmiş.

• Para aklama konusundaki denetimlerdeki eksiklikler ve bankanın yönetimindeki aksaklıklar nedeniyle yalpalamaya başlayan N26’da yatırımcılar kurucuları yönetim kurulundan uzaklaştırmış ve yeni bir profesyonel yönetimi göreve getirmiş. Bu gelişmelerin ardından banka 2025’in son çeyreğinde kâra geçmeyi başarmış.

Raporun 18. ve 19. sayfalarında bu sene Almanya’da finteklerin uyum sağlaması gereken regülasyonların listesini incelemek isteyebilirsiniz. Ben bu listeye bakınca girişimcilere sabır dileme ihtiyacı duydum.

Bu arada Almanya’nın sevdiğim en özelliklerinden biri de ekonomik aktivitenin bizim gibi bir yerde toplanmamış olması. Eskiden Almanya’nın her yerinde ayrı bir prenslik olduğu için merkezilik az. Bu durum fintek faaliyetlerine de bir ölçüde yansımış.

😁 Haftanın Memesi

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son birhaftada aramıza katılan 12 okurumuza hoş geldiniz diyorum!

Bültenin 250. sayısına yaklaştık. Yaklaşık altı sene oldu. İlk bülteni yakın çevremdeki 77 kişiye göndermiştim. Bugün neredeyse 11 bin okurumuz var. Bültenin açılma oranları %40’ın üzerinde. Konunun uzmanları, bu tip bir bülten için gayet iyi bir oran olduğunu söylüyor. Bu da Global İşler+’ın her hafta aşağı yukarı 5 bin kişi tarafından okunduğu demek.

Altı yıl önce, COVID19 sırasında biraz da sıkıntıdan yakın çevreme “köşe yazılarımda yazamadığım bazı şeyleri yazayım” diye bu bültene başlamıştım. Bugün siz sevgili okurlarımın çoğunu hiç tanımıyorum.

Ama ne mutlu ki sizler her hafta dünyada teknoloji, toplum, politika kesişiminde olanları Türkiye’ye anlatmak için yazdıklarımı okuyorsunuz.

Altı sene içinde bültenin de formatı ve içeriği evrildi. Bülten biraz uzadı. Konu yelpazesi kısmen değişti. Bu nedenle bültenin gerçek kitlesini sadece açılma oranları, tıklama davranışları, kohort analizleri gibi veriler üzerinden anlamaya çalışsam da bunlar da bir yere kadar yeterli oluyor.

Sizden ricam 7 sorulu, 2 dakikalık bir anketimi doldurmanız. Bültende neleri seviyorsunuz, neyi atlıyorsunuz, neler değişmeli? Yanıtlarınızı bir bütün halinde analiz edecek ve sonuçları birkaç hafta içinde sizlerle paylaşacağım.

HEMEN ŞİMDİ DOLDURABİLİRSİNİZ: Ankete gidin → 2 dakika]

Bu haftaki bültenin konusu önce 250. sayıya doğru giden Global İşler+’ın içeriğinin zamanla nasıl dönüştüğü. Claude’un yaptığı bu analizler son yılların teknoloji, toplum, politika gündeminin nasıl değiştiğine de ışık tutuyor.

Sonra da köşe yazım var: Saç ekimi turizminden Türkiye Inc’e geçiş yapabilir miyiz?

İyi okumalar!

Global İşler+: 240 sayıda hangi konular öne çıktı hangileri popülaritesini yitirdi?

📊Haftanın Grafiği

Aşağıdaki grafik, sol sütunda yer alan her bir temanın 1.000 kelimelik metin başına bahsedilme sıklığını gösteriyor. Bazı temalar bir dönemin sembolüdür ve gider; bazıları bültenin DNA’sı haline gelir...

Aşağıdaki grafiğe göre 240 bülten boyunca daha çok Anglo-Amerikan kökenli, teknoloji ve politika konularını tartışan yazarlara atıfta bulunmuşum. Türk kökenli akademik diaspora ise ikinci ana damar olarak öne çıkmış.

• Nobel ödüllü ekonomistimiz Daron Acemoğlu ve Harvard’dan değerli hocam Dani Rodrik ilk üç sırada bulunuyor. Asya, Latin Amerika ve Afrika neredeyse yok.

En sık referans verdiğim ilk 15 yabancı internet sitesi sırasıyla şöyle: New York Times, Financial Times, Reuters, BBC, Sifted, The Guardian, The Economist, Wall Street Journal, Beyaz Saray resmi web sitesi, Washington Post, AB Komisyonu resmi web sitesi, Rest of the World, Forbes, IMF web sitesi ve TechCrunch.

• Bültenimiz 250. sayısına doğru giderken bu vesileyle ilk yıllarda editörlüğümüzü yapan Nesibe Kırış Can (şimdi kendi bültenini yazıyor) ve şu anki editörümüz Hasan Selim Özertem’e de teşekkür ediyorum.

Saç ekimi turizminden Türkiye Inc’e geçiş yapabilir miyiz?

🖊 Global İşler Köşesi

Bugün size Afrika ülkelerindeki çeşitli pazarlara açılması için danışmanlık hizmeti verdiğimiz bir hastane zincirinden bahsedeceğim.

Medical Point, İzmir merkezli bir hastane zinciri. Bu kuruluşun temsilcilerini son altı ayda dokuz Afrika ülkesine götürüp bu ülkelerin sağlık bakanlıkları, sigorta şirketleri ve başlıca sağlık kurumlarıyla tanıştırdık. Neredeyse hepsiyle anlaşmalar imzaladılar. Anlaşma sağladıkları ülkelerden hastaları getirip Türkiye’de tedavi ediyorlar.

• İnsanın aklına bu iş fikri nereden gelir? İşte Türk girişimcisinin kıvraklığı burada.

• Meğer Afrika ülkelerinde hastaların yurt dışına tedaviye gönderilmesi normal bir şeymiş ve Afrika ülkeleri bu iş için yılda 10 milyar dolara yakın para harcıyormuş.

Afrika’daki ülkelerde doktorlar teşhis koyabilse dahi, bu teşhise göre ameliyat yapabilecek doktor ve gerekli altyapı olmadığı için bu ülkeler bu hizmetleri yurt dışından temin ediyor. Bugünlerde Afrikalıların tedavi için en çok gittikleri ülke Hindistan.

• Hindistan’da devlet bu iş için özel bir altyapı kurmuş. Her bir hasta için Hintli doktorlar hem hastayla hem de daha önemlisi hastanın oradaki doktoruyla online görüşme yapabiliyor; tıbbi görüntülemeleri ve tahlilleri uzaktan inceleyebiliyor.

• Hastanın ne zaman tedaviye gideceği kararlaştırılınca da internet üzerinden özel “tıbbi vize” alınıyor.

• Hasta taburcu olduktan sonra da Hindistan’daki doktoru tarafından takibi sağlanıyor.

Bana göre Türkiye’nin sağlık hizmeti konusunda Afrika pazarında yapabilecekleri çok fazla. Ülkemizdeki sağlık hizmetleri birçok yerden daha iyi ve doktorlarımız oldukça yetkin.

• Ama bizde konu daha çok sağlık turizmi perspektifinden ele alınıp daha çok saç ekimi ve diş tedavisi gibi kozmetik ve estetik alanlar öne çıkıyor.

Yukarıdaki grafik 2023 yılında sağlık turizmi için ülkemize gelen turist sayısında zirveye ulaştıkan sonra bu alandaki danışan sayısının daha yukarılara taşınmasında bir atalet oluştuğunu ortaya koyuyor.

• Benzer şekilde sağlık turizmi alanında elde edilen gelirler de 3 milyar dolar bandına ulaştıktan sonra daha yukarı gitmemiş.

• Hindistan’da sağlık turizminin büyüklüğü 8,7 milyar dolara ulaşmış ve hedef, 2030’a kadar bunu 16 milyar doların üzerine taşımak.

• Küresel anlamda sağlık amaçlı turizm sektörünün ise 115 milyar dolardan 286 milyar dolara ulaşması öngörülüyor.

Bana göre bu alanda sektörel büyüme için uzun soluklu kurumsal ilişkilerin tesisine imkân sağlayan sağlık alanında “estetik turizmi” dışındaki alanları da destekleyecek şekilde bir politika izlemek ve entegre sistemler geliştirmek gerekiyor. Bunun nasıl yapılacağına dair görüşlerimi bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil, 24 Nisan 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 28 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.940 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize Palantir’in 18 Nisan’da yayımladığı 22 maddelik manifestosunu inceleyerek başlıyoruz. Bu manifesto, yazılım ve yapay zekâ teknolojisi ile savunma politikaları iç içe geçerken bizi nasıl bir dünyanın beklediğine dair önemli ipuçları sunuyor. Ardından Pekin yönetiminin, Çinli Butterfly Effect tarafından geliştirilen, yapay zekâ uygulaması Manus’un Facebook tarafından alınmasını nasıl engellediğine bakacağız. Son olarak da Tim Cook’un yerine gelecek olan Apple’ın yeni CEO’su John Ternus ve sanayi politikaları için Apple’dan çıkarılması gereken dersler var.

İyi okumalar!

Palantir olayından dersler: Yapay zekâ artık milli güvenliğin temel unsurlarından

📥 Haftanın Dosyası

ABD’nin veri analitiği ve yapay zekâ teknolojisi alanındaki devlerinden Palantir, şirketin CEO’su Alexander Karp’ın “The Technological Republic” adlı kitabından derlenen 22 maddelik bir manifesto yayımladı. Bu manifesto, küresel çapta büyük bir tartışma başlattı.

• Palantir’in manifestosunu vaktiniz olduğunda okumanızı tavsiye ederim. Manifesto, Silikon Vadisi’nin ABD’ye ahlaki olarak borçlu konumda olduğuna dair bir vurguyla başlıyor ve çoğulculuğun boş ve sığ çekiciliğine karşı konulması gerektiğine dair bir argümanla bitiyor.

• Manifestodaki üç madde doğrudan güç kavramını savunma sanayi ile ilişkilendiriyor:

  • Yumuşak güç demokratik toplumların var olması için yeterli değil. Sert güce ihtiyaç var ve bu yüzyılda sert güç yazılım üzerinde yükselecek.

  • Yapay zekânın yeni nesil silahlarda kullanılması kaçınılmaz. Bu silahları kimin hangi amaçla geliştireceği önemli.

  • Nasıl deniz piyadeleri daha iyi tüfek istiyorsa ve bunu ülke olarak bizim yapmamız gerekiyorsa, aynı şekilde savunma sanayii için daha iyi yazılımları da ülke olarak biz geliştirmeliyiz.

• Bu “Palantir Olayı”, teknolojinin artık sadece ticari bir araç değil, Batı hegemonyasını korumak için doğrudan bir “savaş makinesi” ve ideolojik bir silah olarak kullanılması gerektiğini açıkça ilan ettiği için “tekno-faşizm” suçlamalarıyla karşı karşıya kaldı.

  

Savaşın doğası değişiyor ve Silikon Vadisi’nin teknoloji şirketleri artık bu yarışın bir parçası. Eskiden belirleyici olan asker ve platformlardı: tanklar, uçaklar, gemiler. Bugün ise bunların nasıl kullanılacağını belirleyen yazılım katmanı öne çıkıyor.

• Karar verme, hedefleme, koordinasyon birçok aşamada artık veri ve algoritmalar üzerinden çalışan yapay zekâ belirleyici konumda.

• Değer de güç de giderek donanımdan yazılıma kayıyor.

Bu süreçte iki farklı model ortaya çıkıyor:

• Birincisi: Palantir gibi şirketlerin temsil ettiği, devlet süreçlerine derin entegre olmuş, merkezileşmiş modeller.

  • Bu model güçlü ama bağımlılık riski yaratıyor: bir süre sonra sistemi değiştirmek zorlaşıyor.

• Diğer yanda ise Ukrayna örneğinde gördüğümüz daha dağıtık bir model var.

  • Çoklu tedarikçi yapısı, modüler parçalar ve hızlı iterasyon.

  • Bu modelde sahadan gelen geri bildirimle ürünleri sürekli güncellemek mümkün.

  • Yani üstünlük, teknolojiden çok adaptasyon hızında oluşuyor.

Türkiye açısından durum ne? Bana göre Türkiye’nin iki avantajı var:

• Sahadan öğrenme kapasitesi (operasyonel geri bildirim) - Uzun yıllardır terörle mücadele eden ve farklı coğrafyalarda uluslararası askeri operasyonlarda görev alan Türk askeri sahada karşılaştığı gerçeği üretici ile paylaşabiliyor, geliştirilen ürünleri test edebiliyor.

• Hızlı ve alternatif teslimat adresi - ABD ve Çin dışında alternatif arayan ve teslimat sürelerini kısaltmak isteyen birçok ülke için Türk savunma sanayii iyi bir adres.

Peki, nerede zayıfız?

• Donanımda güçlü olsak da, yazılım ve yapay zekâ katmanında aynı hızda ilerleyemiyoruz.

Asıl rekabetin kaydığı yer tam olarak burası. Bu konuları ve Palantir’in manifestosunun iş dünyası boyutunu Ece Mağat ile Bloomberg HT’de, güvenlik ve siyaset boyutunu Ayşe Süberker ile Habertürk’te konuştuk.

• İsrail’in sırrı: Daha iyi yapay zekâ değil, daha çevik sistem, 10 Nisan 2026.

• Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?, 27 Şubat 2026.

Çin’de Manus olayı: Emekçilerin zihnine ambargo çağı başladı

🖊 Global İşler Köşesi-1

Bugün 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü. Çin’de yaşanan Manus olayı, küresel ekonomik savaşın yeni safhasında ambargonun artık mallara değil, doğrudan emek sahiplerinin zihinlerine konulacağının işareti. Bu hafta Çin, Manus isimli yapay zekâ uygulamasının Facebook’a satışını uygunsuz buldu; şirket satıldı ama kurucuları ülkeden çıkamıyor.

• Manus’un videosunu iki sene kadar önce izlemiş olabilirsiniz. Bilgisayara bir talimat veriyorsunuz; sonra yapay zekâ “ajanları” kendi kendilerine isterlerse ChatGPT’yi çalıştırıp, isterlerse bir web sitesine girip, isterlerse de bir e-posta yazıp dediklerinizi otomatik yapıyor.

• Manus, aralarında Uber’e, Airbnb’ye, hatta Getir’e bile yatırım yapan Amerikan girişim sermayesi fonlarından yatırımlar alıp büyüdü. 2025 sonunda da 2 milyar dolara Facebook’a satıldı.

Ancak Çin’in Millî Kalkınma ve Reform Komisyonu (NDRC), bu satışı iptal etti. Manus’u kuran mühendislerin de belli bir süre ülkeden çıkışları yasaklandı. Bir yönüyle savunma sanayiinde bazı ürünlere uygulanan ihracat kısıtı gibi mühendislerin çıkışı yasaklanarak zihinlerine ambargo konulmuş oldu.

• Eskiden “model başkasınınsa bizim değerlerimizi, dilimizi anlayamayabilir” diyorduk. Veyahut “bulut sağlayıcı bir gün sistemleri kapatır mı?” diye soruyorduk. Manus hadisesinden sonra “acaba beraber çalıştığımız tedarikçilerin beyinlerine de ambargo konabilir mi?” diye sorabiliriz.

Teknoloji giderek daha fazla jeopolitik denklemin bir parçası haline gelerek siyasallaşıyor. Türkiye’nin bu denklemde hayatta kalması için yapması gerekenleri ve Manus olayının ABD-Çin ilişkileri açısından ne anlama geldiğini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Dolardan buluta ekonomik savaşların anatomisi, 6 Şubat 2026.

Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil

🖊 Global İşler Köşesi-2

Apple’ın CEO’su değişiyor. Görevini 1 Eylül’de bırakacak olan Tim Cook, 15 yıldır şirketin başındaydı. Yeni gelen CEO John Ternus ise öyle dergi kapaklarında boy boy fotoğrafları çıkan, borsanın yakından takip ettiği bir iş dünyası yıldızı değil.

• 25 yıldır Apple’da çalışan bir makine mühendisi. Apple’ın yeni CEO’sunun hikâyesini okuyunca almamız gereken ders şu: Çağımızda şirketlerin değeri fabrika kurmaktan değil, üretim sürecini küresel ölçekte kontrol edebilmekten geliyor.

• Apple’ın yeni CEO’su John Ternus’un en önemli işlerinden biri Intel çipler yerine Apple’ın kendi çiplerine geçiş sürecini yönetmesi. Ternus, çipleri tasarlamadı ama Apple ürünlerinin içine entegre edilmesi sürecini orkestra etti.

Apple, çağımızın en önemli ürünlerinden olan iPhone ve bundan kaynaklanan 4 trilyon dolar piyasa değeriyle dünyanın en başarılı, yenilikçi ve istikrarlı şirketlerinden biri. Ama aslında Apple’ın bir fabrikası yok.

• Eğer bir ülkede Apple cihazları üretilecekse bunu aslında Apple değil, Foxconn isimli Tayvanlı şirket yapıyor.

• Apple her sene Foxconn’a 50 milyar dolar, çiplerini yapan diğer Tayvan şirketi TSMC’ye de 25 milyar dolar ödeme yapıyor.

Türkiye’nin Apple’dan çıkaracağı çok ders var:

• Birincisi, yüksek teknolojili ürün üretiminde işin esprisi fabrika sahibi olmak değil; fabrikadaki üretim sürecini yönetmek.

• İkincisi, üretim sürecine sahip olmanın değerli olduğu çağımızda Türk sanayicisinin yurt dışına yatırım yapması iyi bir şeydir.

• Üçüncüsü, son dönemde Türkiye’de öne çıkan savunma sanayii çağımızın üretimden değer yaratma paradigmasıyla örtüşüyor.

Apple’ın yeni CEO’su John Ternus’u ve dünyada yüksek teknolojili ürün üretimindeki dinamikleri merak ediyorsanız, geçen hafta yayımlanan “Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil” başlıklı yazıma göz atabilirsiniz.

• Çelik Kurdoğlu, Değer Zincirinin Evrimi, Efil Yayınları, 2022.

• Patrick McGee, Apple in China: The Capture of the World’s Greatest Company, 2025.

• After He Built a Giant, Cook Exits as Company Faces Biggest Hurdle: AI, WSJ, 22 Nisan 2026.

• Tim Cook wrote a winning recipe for Apple, The Economist, 23 Nisan 2026.

• Tim Cook Was Great for Apple Investors. He Was Not as Great for America, NY Times, 23 Nisan 2026.

😁 Haftanın Memesi

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 32 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.945 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yapay zekânın yaratıcı endüstriler üzerindeki dönüştürücü etkisiyle başlayacağız. Yapay zekâ ile üretilen ürünler ne kadar orijinal? Yapay zekâ şirketleri eğitim için kullandıkları içerikler için ücret ödemeli mi? Bu sorular önümüzdeki birkaç yıl boyunca sadece entelektüel tartışmaları değil, aynı zamanda yargı ve yasama organlarında telif düzenlemelerine dair çerçeveyi de şekillendirecek. Bu konuda Türkiye’de ilk kez bir toplantı yapıldı.

Telif tartışmasının ardından bir başka tartışmalı meseleyi ele alacağız, tahmin piyasaları yasaklanmalı mı yoksa regüle mi edilmeli? Portekiz ve sonrasında ABD’de de fırtınalar kopuyor.

Bu hafta Brüksel ve Riyad ziyaretlerim sonrasında Türk dış politikasına dair gözlemlerim köşe yazımda. Dış politikamız sandığınızdan daha başarılı!

İyi okumalar!

Yapay zekâ çağında müzik endüstrisinde telif haklarının geleceği

📥 Haftanın Dosyası

Türkiye’de müzik endüstrisinin önde gelen üç meslek örgütü (MESAM, MSG ve MÜ-YAP), 3 Nisan’da Kültür ve Turizm Bakanlığı ile birlikte “Yapay Zekâ Çağında Müzik Alanında Telif Haklarının Geleceği” başlıklı bir çalıştay düzenledi.

• İstanbul’daki çalıştayın bugünlerde düzenlenmesi şaşırtıcı değil. Zira yapay zekâ her sektörde olduğu gibi yaratıcı sektörleri de doğrudan etkiliyor.

Geçtiğimiz yüzyılın ikinci yarısındaki televizyon devrimi, ardından da 1990’ların mp3 ve Napster gibi sektördeki dijitalleşme dalgalarını aşarak hayatta kalmayı başaran müzik sektörü şimdi de yapay zekâ çağında ne yapması gerektiğini tartışıyor.

• Yukarıdaki grafik müzik endüstrisinin elde ettiği teliflerin son on yılda 8,5 milyar avrodan 14 milyar avro bandına nasıl çıktığını gösteriyor.

• Fakat yapay zekâ teknolojisi bu yükselişi ciddi anlamda tehdit ediyor. 2028’e kadar yapay zekâ şirketlerinin yaratıcı sektörlerden elde edeceği gelirin 64 milyar avro büyüklüğe ulaşması beklenirken, bunun müzik endüstrisinin gelirlerini %24 nispetinde azaltması öngörülüyor.

Çalıştayda hukukçular, akademisyenler ve sektör temsilcileri bu değişime karşı bireysel mücadelenin mümkün olmadığını vurgularken, bunun için de meslek örgütlerinin ve telif hakları konusunda siyasi iradenin atması gereken adımlar üzerinde durdular.

• Toplu hakların korunması için telif yasasında yapay zekâ ile ilgili bazı düzenlemeler talep edilirken, önümüzdeki dönemde yapay zekâ teknolojisinin eğitilmesi bahane edilerek kullanılan telifli ürünlerin önemli bir hak kaybına yol açacağını belirttiler.

• Bu konuda üzerinde durulan husus da telifli ürünleri kullanan yapay zekâ şirketlerinin hem eğitim aşamasında hem de çıktılar açısından belli telif ücretlerini hak sahiplerine ödemesi.

Türkiye’de müzik sektöründe toplu haklar korunurken, restoranlardan kuaförlere kadar birçok kamusal alanda arka fonda çalan müzikten belirli bir telif ücreti alınmakta. Buna dijital platformlarda üretilen içerikleri ve sinema gibi diğer yaratıcı endüstrileri de dahil etmek mümkün.

• Ancak son dönemde bazı işletmelere yapay zekâ ile üretilen içerikler pazarlanarak tek seferlik ödeme alındığı ve bazı işletmelerin bu paketleri tercih ederek yıllık telif ücretlerini ödemekten imtina etmeye başlaması yapay zekânın gelirler üzerinde oluşturduğu baskının güzel bir örneği.

• Yapay zekâ ile üretilen içerik de telif hakkına sahip olmalı mı? Bu konuda henüz bir uluslararası konsensüs söz konusu değil.

Yapay zekâ şirketleri strateji olarak şimdilik ulusal telif düzenlemeleri yerine süreçleri küresel şirketlerle yaptıkları ikili anlaşmalarla veya davalar üzerinden götürmeye çalışıyor. Bu durumda, her davaya başka sonuç çıktığı için yeknesak bir içtihat oluşmuyor.

Not: Yapay Zekâ Çağında Müzik Alanında Telif Haklarının Geleceği başlıklı çalıştaya nazik daveti için Prof. Dr. Cahit Suluk Hocam’a çok teşekkürler.

Geçtiğimiz ay, İngiliz hükümeti yapay zekâ teknolojisinin telif tartışmaları üzerindeki etkisine dair kapsamlı bir rapor yayımladı.

• Rapora bakıldığında, en başta veri madenciliği istisnasını belli bir çerçeveye oturtarak telif düzenlemesi yapmayı planlayan İngiliz hükümetinin yaratıcı endüstrilerin temsilcilerinden gelen tepkilerle bu konuda geri adım attığı görülüyor.

• Raporda İngiliz hükümeti bu alanda herhangi bir düzenleme yapmak için de acele etmeyeceğini ilan ediyor ve bunun yerine diğer ülkelerdeki (özellikle AB Yapay Zekâ Yasası kapsamındaki) düzenlemelerin etkilerini gözlemlemeyi ve sektörle birlikte en iyi uygulamaları geliştirmeyi teklif ediyor.

Yukarıdaki tartışmada olduğu gibi İngiltere’de de tartışmanın iki boyut var:

• Yapay zekâ şirketleri model eğitiminde hangi veriyi nasıl kullanıyor? Telif Kanunu’ndaki eğitim istisnasının bu şirketlere uygulanabilmesi için yaratıcı endüstrilerin temsilcileri bu alanda şeffaflık talep ediyor.

• Yapay zekâ ile üretilen ürün ne zaman telife tâbi olabilir? Burada da orijinallik açısından ürünün geliştirme sürecinde insan katkısının açıkça ortaya konması bekleniyor.

Raporda incelenen bazı yargı kararları şöyle:

• Getty Images v Stability AI [2025] EWHC 2863 (Ch) - Birleşik Krallık’ta telif hakkı ve yapay zekâ eğitimi konusunda bir mahkemenin karar verdiği ilk dava. Söz konusu davada Stable Diffusion modelinin Getty Images’a ait eserleri bünyesinde barındırdığına dair kanıt bulunamamış ve model hak ihlali oluşturan bir kopya olarak nitelendirilmemiş.

• GEMA – OpenAI Davası (Münih I. Bölge Mahkemesi, Dava No: 42 O 14139/24) - Almanya’nın müzik telif hakkı toplama kuruluşu GEMA (bizdeki MESAM’ın muadili), ABD merkezli yapay zekâ geliştiricisi OpenAI’a karşı Münih I. Bölge Mahkemesi’nde dava açmış. GEMA, OpenAI’ın GPT-4 ve GPT-4o büyük dil modellerini eğitirken telif hakkıyla korunan şarkı sözlerini lisans almaksızın kullandığını iddia etmiş. Mahkeme ihlal kararı vermiş ve GEMA’nın uğradığı zararın tazminine hükmetmiş. Bu karar, Avrupa’da yapay zekâ telif sorununu doğrudan ele alan ilk karar niteliğinde.

• Her iki dava da temyiz sürecinde.

Tahmin piyasaları ve insider trading

🤔 Fikri Takip

ABD’de şu sıralar “tahmin piyasaları”na (prediction markets) dair hem eyalet düzeyinde hem de federal seviyede tartışmalar almış başını gidiyor.

• Geçtiğimiz ay Arizona eyaleti, tahmin piyasasının önde gelen şirketlerinden Kalshi’ye yerel seçimler üzerine bahis açma suçlamasıyla ceza davası açtı. Zira Arizona’da seçim üzerine bahisler 100 yılı aşkın bir süredir yasa dışı.

• Bazı Kongre üyeleri türev piyasaları dışında, ekonomi ile ilgisi olmayan her türlü bahis benzeri işin ise vergilendirilmesi gerektiğini savunuyor. ABD’deki eyaletlerin bazıları Kalshi ve Polymarket gibi tahmin piyasalarının spor bahis şirketleri ve casionalar gibi konumlandırılması gerektiğini savunuyor.

Ama son dönemde en fazla konuşulan konu ise İran savaşı sırasında içeriden bilgi alanların (insider trading) piyasada haksız kazanç elde edip etmediği. Bu konu ile ilgili bazı Kongre üyeleri ayrı yasa taslakları üzerinde çalışıyor: Kamu görevlilerinin bu tarz bahisleri oynamasını yasaklamak ve sonucu üzerinde siyasi etki edilebilecek durumlar üzerinde bahis/tahmin yapılmasını yasaklamak.

ABD’de birçok konuda olduğu gibi, tahmin piyasası konusunda da asıl mesele yetkinin eyalet seviyesinde mi yoksa federal seviyede mi kullanılacağı:

• ABD Commodity Futures Trading Commission - CFTC (ABD Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu), açılan davalara karşı Arizona, Connecticut ve Illinois eyaletlerine karşı dava açarak yasalara riayet etmemekle suçladı. CFTC’ye göre tahmin piyasalarındaki tek yetkili kurum kendisi.

• Küçük bir not, Başkan Trump’ın oğlu Donald Trump Jr. Kalshi’nin stratejik danışmanı.

Tahmin piyasaları tamamen yeni bir teknoloji ve her yeni teknolojide olduğu gibi regülasyon alanındaki boşluklar nedeniyle piyasa dinamikleri üzerinde dönüştürücü etkiye sahip. Bakalım mevcut tartışmalar önümüzdeki dönemde ABD dışına nasıl taşınacak?

• Daha önce tahmin piyasalarına dair görüşlerimi bültenimizde paylaşmış ve Polymarket’in Portekiz’de yasaklandığını not etmiştim.

Dış politikanın hinterlandı şekillendirme gücü ve hakiki devletler

🖊 Global İşler Köşesi

Dış politikamıza dair en büyük tartışmanın büyükelçilerimizin fotoğraf veya video çektikleri kıyafetlerine ilişkin olması, ülkemizin içinde bulunduğu durumun vesikasıdır! Oysa dış politika demek, şirketinizin hangi ülkeye ihracat yapabileceği, hangi ülkeye yatırım yapabileceği demek.

• Dış politika, nereden finansman bulabileceğinizin anahtarı. Dış politika, hızla parçalara ayrılan dünyada ekonomik hinterlandınızın nasıl şekilleneceğinin de belirleyicisi.

Bu hafta bazı toplantılar için Brüksel ve Riyad’daydım. Türkiye’nin dış politikası yurt dışından bizim içeride gördüğümüzden çok daha iyi görünüyor. Neden mi?

• Birincisi, her ülkenin entelektüel vatandaşı, tabiatı gereği kendi ülkesine daha eleştirel yaklaşır.

• İkincisi, Türkiye’de siyasi kutuplaşma ülkemizin dünyadaki pozisyonuna dair görüşlerimizi şekillendiriyor.

• Üçüncüsü, içe dönük bir toplum olduğumuz için başka ülkelerin içinde bulunduğu durumu ve tartıştığı meseleleri iyi göremiyor, kendi sorunlarımızın daha önemli ve çetrefilli olduğunu zannediyoruz.

Yeni dünya düzensizliğinde, bir yanda küçük-çevik devletler, bir yanda büyük güçler, arada da Türkiye gibi orta sıkletli devletler kalıyor. Aslında belki de en fırsat dolu noktadayız. Bu gruba “orta ölçekli güçler” (middle powers) deniyor. Ben bu ülkelere “orta ölçekli güçler” değil de “hakiki devletler” demeyi seviyorum.

• Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Ocak ayındaki Davos konuşmasını dinlerseniz ya da Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb’ın Foreign Affairs’daki “The West’s Last Chance” (Batı’nın Son Şansı) başlıklı yazısını okursanız, bu kavrama kafa yoran dünya birçok dünya lideri olduğunu görebilirsiniz.

Bana göre son dönemde şekillenen Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır yakınlaşmasına da yeni küresel düzensizlik çağında hakiki devletlerin yakınlaşması olarak bakmak lazım. Nedenini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Made in Europe: Bir virgülle dışarıda kalabiliriz, 3 Nisan 2026.

• Dubai’nin sonu geldi mi?, 6 Mart 2026.

• Türkiye’nin başına gelen en iyi şey petrolü olmamasıdır, 16 Ocak 2026.

Bitirirken…

Haftaya 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı nedeniyle bültenimizi yayımlamayacağız. 1 Mayıs’ta görüşmek üzere! İyi bayramlar!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify