Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 32 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.945 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yapay zekânın yaratıcı endüstriler üzerindeki dönüştürücü etkisiyle başlayacağız. Yapay zekâ ile üretilen ürünler ne kadar orijinal? Yapay zekâ şirketleri eğitim için kullandıkları içerikler için ücret ödemeli mi? Bu sorular önümüzdeki birkaç yıl boyunca sadece entelektüel tartışmaları değil, aynı zamanda yargı ve yasama organlarında telif düzenlemelerine dair çerçeveyi de şekillendirecek. Bu konuda Türkiye’de ilk kez bir toplantı yapıldı.

Telif tartışmasının ardından bir başka tartışmalı meseleyi ele alacağız, tahmin piyasaları yasaklanmalı mı yoksa regüle mi edilmeli? Portekiz ve sonrasında ABD’de de fırtınalar kopuyor.

Bu hafta Brüksel ve Riyad ziyaretlerim sonrasında Türk dış politikasına dair gözlemlerim köşe yazımda. Dış politikamız sandığınızdan daha başarılı!

İyi okumalar!

Yapay zekâ çağında müzik endüstrisinde telif haklarının geleceği

📥 Haftanın Dosyası

Türkiye’de müzik endüstrisinin önde gelen üç meslek örgütü (MESAM, MSG ve MÜ-YAP), 3 Nisan’da Kültür ve Turizm Bakanlığı ile birlikte “Yapay Zekâ Çağında Müzik Alanında Telif Haklarının Geleceği” başlıklı bir çalıştay düzenledi.

• İstanbul’daki çalıştayın bugünlerde düzenlenmesi şaşırtıcı değil. Zira yapay zekâ her sektörde olduğu gibi yaratıcı sektörleri de doğrudan etkiliyor.

Geçtiğimiz yüzyılın ikinci yarısındaki televizyon devrimi, ardından da 1990’ların mp3 ve Napster gibi sektördeki dijitalleşme dalgalarını aşarak hayatta kalmayı başaran müzik sektörü şimdi de yapay zekâ çağında ne yapması gerektiğini tartışıyor.

• Yukarıdaki grafik müzik endüstrisinin elde ettiği teliflerin son on yılda 8,5 milyar avrodan 14 milyar avro bandına nasıl çıktığını gösteriyor.

• Fakat yapay zekâ teknolojisi bu yükselişi ciddi anlamda tehdit ediyor. 2028’e kadar yapay zekâ şirketlerinin yaratıcı sektörlerden elde edeceği gelirin 64 milyar avro büyüklüğe ulaşması beklenirken, bunun müzik endüstrisinin gelirlerini %24 nispetinde azaltması öngörülüyor.

Çalıştayda hukukçular, akademisyenler ve sektör temsilcileri bu değişime karşı bireysel mücadelenin mümkün olmadığını vurgularken, bunun için de meslek örgütlerinin ve telif hakları konusunda siyasi iradenin atması gereken adımlar üzerinde durdular.

• Toplu hakların korunması için telif yasasında yapay zekâ ile ilgili bazı düzenlemeler talep edilirken, önümüzdeki dönemde yapay zekâ teknolojisinin eğitilmesi bahane edilerek kullanılan telifli ürünlerin önemli bir hak kaybına yol açacağını belirttiler.

• Bu konuda üzerinde durulan husus da telifli ürünleri kullanan yapay zekâ şirketlerinin hem eğitim aşamasında hem de çıktılar açısından belli telif ücretlerini hak sahiplerine ödemesi.

Türkiye’de müzik sektöründe toplu haklar korunurken, restoranlardan kuaförlere kadar birçok kamusal alanda arka fonda çalan müzikten belirli bir telif ücreti alınmakta. Buna dijital platformlarda üretilen içerikleri ve sinema gibi diğer yaratıcı endüstrileri de dahil etmek mümkün.

• Ancak son dönemde bazı işletmelere yapay zekâ ile üretilen içerikler pazarlanarak tek seferlik ödeme alındığı ve bazı işletmelerin bu paketleri tercih ederek yıllık telif ücretlerini ödemekten imtina etmeye başlaması yapay zekânın gelirler üzerinde oluşturduğu baskının güzel bir örneği.

• Yapay zekâ ile üretilen içerik de telif hakkına sahip olmalı mı? Bu konuda henüz bir uluslararası konsensüs söz konusu değil.

Yapay zekâ şirketleri strateji olarak şimdilik ulusal telif düzenlemeleri yerine süreçleri küresel şirketlerle yaptıkları ikili anlaşmalarla veya davalar üzerinden götürmeye çalışıyor. Bu durumda, her davaya başka sonuç çıktığı için yeknesak bir içtihat oluşmuyor.

Not: Yapay Zekâ Çağında Müzik Alanında Telif Haklarının Geleceği başlıklı çalıştaya nazik daveti için Prof. Dr. Cahit Suluk Hocam’a çok teşekkürler.

Geçtiğimiz ay, İngiliz hükümeti yapay zekâ teknolojisinin telif tartışmaları üzerindeki etkisine dair kapsamlı bir rapor yayımladı.

• Rapora bakıldığında, en başta veri madenciliği istisnasını belli bir çerçeveye oturtarak telif düzenlemesi yapmayı planlayan İngiliz hükümetinin yaratıcı endüstrilerin temsilcilerinden gelen tepkilerle bu konuda geri adım attığı görülüyor.

• Raporda İngiliz hükümeti bu alanda herhangi bir düzenleme yapmak için de acele etmeyeceğini ilan ediyor ve bunun yerine diğer ülkelerdeki (özellikle AB Yapay Zekâ Yasası kapsamındaki) düzenlemelerin etkilerini gözlemlemeyi ve sektörle birlikte en iyi uygulamaları geliştirmeyi teklif ediyor.

Yukarıdaki tartışmada olduğu gibi İngiltere’de de tartışmanın iki boyut var:

• Yapay zekâ şirketleri model eğitiminde hangi veriyi nasıl kullanıyor? Telif Kanunu’ndaki eğitim istisnasının bu şirketlere uygulanabilmesi için yaratıcı endüstrilerin temsilcileri bu alanda şeffaflık talep ediyor.

• Yapay zekâ ile üretilen ürün ne zaman telife tâbi olabilir? Burada da orijinallik açısından ürünün geliştirme sürecinde insan katkısının açıkça ortaya konması bekleniyor.

Raporda incelenen bazı yargı kararları şöyle:

• Getty Images v Stability AI [2025] EWHC 2863 (Ch) - Birleşik Krallık’ta telif hakkı ve yapay zekâ eğitimi konusunda bir mahkemenin karar verdiği ilk dava. Söz konusu davada Stable Diffusion modelinin Getty Images’a ait eserleri bünyesinde barındırdığına dair kanıt bulunamamış ve model hak ihlali oluşturan bir kopya olarak nitelendirilmemiş.

• GEMA – OpenAI Davası (Münih I. Bölge Mahkemesi, Dava No: 42 O 14139/24) - Almanya’nın müzik telif hakkı toplama kuruluşu GEMA (bizdeki MESAM’ın muadili), ABD merkezli yapay zekâ geliştiricisi OpenAI’a karşı Münih I. Bölge Mahkemesi’nde dava açmış. GEMA, OpenAI’ın GPT-4 ve GPT-4o büyük dil modellerini eğitirken telif hakkıyla korunan şarkı sözlerini lisans almaksızın kullandığını iddia etmiş. Mahkeme ihlal kararı vermiş ve GEMA’nın uğradığı zararın tazminine hükmetmiş. Bu karar, Avrupa’da yapay zekâ telif sorununu doğrudan ele alan ilk karar niteliğinde.

• Her iki dava da temyiz sürecinde.

Tahmin piyasaları ve insider trading

🤔 Fikri Takip

ABD’de şu sıralar “tahmin piyasaları”na (prediction markets) dair hem eyalet düzeyinde hem de federal seviyede tartışmalar almış başını gidiyor.

• Geçtiğimiz ay Arizona eyaleti, tahmin piyasasının önde gelen şirketlerinden Kalshi’ye yerel seçimler üzerine bahis açma suçlamasıyla ceza davası açtı. Zira Arizona’da seçim üzerine bahisler 100 yılı aşkın bir süredir yasa dışı.

• Bazı Kongre üyeleri türev piyasaları dışında, ekonomi ile ilgisi olmayan her türlü bahis benzeri işin ise vergilendirilmesi gerektiğini savunuyor. ABD’deki eyaletlerin bazıları Kalshi ve Polymarket gibi tahmin piyasalarının spor bahis şirketleri ve casionalar gibi konumlandırılması gerektiğini savunuyor.

Ama son dönemde en fazla konuşulan konu ise İran savaşı sırasında içeriden bilgi alanların (insider trading) piyasada haksız kazanç elde edip etmediği. Bu konu ile ilgili bazı Kongre üyeleri ayrı yasa taslakları üzerinde çalışıyor: Kamu görevlilerinin bu tarz bahisleri oynamasını yasaklamak ve sonucu üzerinde siyasi etki edilebilecek durumlar üzerinde bahis/tahmin yapılmasını yasaklamak.

ABD’de birçok konuda olduğu gibi, tahmin piyasası konusunda da asıl mesele yetkinin eyalet seviyesinde mi yoksa federal seviyede mi kullanılacağı:

• ABD Commodity Futures Trading Commission - CFTC (ABD Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu), açılan davalara karşı Arizona, Connecticut ve Illinois eyaletlerine karşı dava açarak yasalara riayet etmemekle suçladı. CFTC’ye göre tahmin piyasalarındaki tek yetkili kurum kendisi.

• Küçük bir not, Başkan Trump’ın oğlu Donald Trump Jr. Kalshi’nin stratejik danışmanı.

Tahmin piyasaları tamamen yeni bir teknoloji ve her yeni teknolojide olduğu gibi regülasyon alanındaki boşluklar nedeniyle piyasa dinamikleri üzerinde dönüştürücü etkiye sahip. Bakalım mevcut tartışmalar önümüzdeki dönemde ABD dışına nasıl taşınacak?

• Daha önce tahmin piyasalarına dair görüşlerimi bültenimizde paylaşmış ve Polymarket’in Portekiz’de yasaklandığını not etmiştim.

Dış politikanın hinterlandı şekillendirme gücü ve hakiki devletler

🖊 Global İşler Köşesi

Dış politikamıza dair en büyük tartışmanın büyükelçilerimizin fotoğraf veya video çektikleri kıyafetlerine ilişkin olması, ülkemizin içinde bulunduğu durumun vesikasıdır! Oysa dış politika demek, şirketinizin hangi ülkeye ihracat yapabileceği, hangi ülkeye yatırım yapabileceği demek.

• Dış politika, nereden finansman bulabileceğinizin anahtarı. Dış politika, hızla parçalara ayrılan dünyada ekonomik hinterlandınızın nasıl şekilleneceğinin de belirleyicisi.

Bu hafta bazı toplantılar için Brüksel ve Riyad’daydım. Türkiye’nin dış politikası yurt dışından bizim içeride gördüğümüzden çok daha iyi görünüyor. Neden mi?

• Birincisi, her ülkenin entelektüel vatandaşı, tabiatı gereği kendi ülkesine daha eleştirel yaklaşır.

• İkincisi, Türkiye’de siyasi kutuplaşma ülkemizin dünyadaki pozisyonuna dair görüşlerimizi şekillendiriyor.

• Üçüncüsü, içe dönük bir toplum olduğumuz için başka ülkelerin içinde bulunduğu durumu ve tartıştığı meseleleri iyi göremiyor, kendi sorunlarımızın daha önemli ve çetrefilli olduğunu zannediyoruz.

Yeni dünya düzensizliğinde, bir yanda küçük-çevik devletler, bir yanda büyük güçler, arada da Türkiye gibi orta sıkletli devletler kalıyor. Aslında belki de en fırsat dolu noktadayız. Bu gruba “orta ölçekli güçler” (middle powers) deniyor. Ben bu ülkelere “orta ölçekli güçler” değil de “hakiki devletler” demeyi seviyorum.

• Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Ocak ayındaki Davos konuşmasını dinlerseniz ya da Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb’ın Foreign Affairs’daki “The West’s Last Chance” (Batı’nın Son Şansı) başlıklı yazısını okursanız, bu kavrama kafa yoran dünya birçok dünya lideri olduğunu görebilirsiniz.

Bana göre son dönemde şekillenen Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır yakınlaşmasına da yeni küresel düzensizlik çağında hakiki devletlerin yakınlaşması olarak bakmak lazım. Nedenini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Made in Europe: Bir virgülle dışarıda kalabiliriz, 3 Nisan 2026.

• Dubai’nin sonu geldi mi?, 6 Mart 2026.

• Türkiye’nin başına gelen en iyi şey petrolü olmamasıdır, 16 Ocak 2026.

Bitirirken…

Haftaya 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı nedeniyle bültenimizi yayımlamayacağız. 1 Mayıs’ta görüşmek üzere! İyi bayramlar!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 21 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.933 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize Türkiye’de teknolojik gelişmişlik alanında şehirlerimizin ne durumda olduğuna bakıyoruz. Bunun için Ankara Sanayi Odası’nın (ASO) hazırladığı İllerin Teknolojik Gelişmişlik Endeksi başlıklı raporunu inceleyeceğiz. Bu raporu incelemenizi mutlaka tavsiye ederim. Zira ASO’nun raporu gerek kullandığı dil gerekse de çıktıları açısından oldukça dikkat çekici. Çalışmanın çıktıları akademi, siyaset ve özel sektör açısından önemli tespitler içeriyor. Bu raporun ardından savunma sanayisindeki teknolojik dönüşüm trendlerini İsrail örneği üzerinden ele alacağız ve “İsrail bu alanda nasıl başarılı oldu?” sorusuna yanıt arayacağız. Sonrasında ise İran’daki savaşın ardından Körfez ekonomisine dair görüşlerim var.

İyi okumalar!

Ankara teknolojik gelişmişlik sıralamasında Türkiye’de birinci

📤 Haftanın Raporu

Arada bir yazıyorum. Memleketin diye söylemiyorum; Ankara çok özel bir yer. Önümüzdeki dönemde Türkiye’nin ekonomik kalkınmasının motoru olacak. Bununla ilgili bir delil de Ankara Sanayi Odası’nın (ASO) İllerin Teknolojik Gelişmişlik Endeksi raporundan gelmiş.

Rapordaki endekste Ankara birinci çıkmış. Ama birazdan anlatacağım üzere çalışmada iller geniş ve güzel bir veri seti ile mukayese edilmiş. Yani Ankara Sanayi Odası kendi şehrine torpil yapmış değil.

Eskişehir ve Kocaeli tahmin ettiğim gibi ilk 4’te. Ancak 2024’e göre bu sene aldıkları skorlarla küme düşmüşler. Raporda şöyle deniyor:

Bu durum, geleneksel sanayi üretiminin artık tek başına teknolojik liderliği korumaya yetmediğini; dijital dönüşüm ve nitelikli insan kaynağına yatırım yapmayan sanayi merkezlerinin rekabetçiliklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu göstermektedir.

İzmir’in durumuna ise üzülüyorum. Bu kadar potansiyeli olan bir şehir maalesef küçük kalmaya mahkum aile işletmelerinin elinde dünya ve Türkiye ekonomisinin gerisinde pozisyonlanıyor. İklim ve eskiden gelen ticari geleneğin sağladığı varlık gibi pozitif unsurlar ironik biçimde İzmir’in aleyhine çalışıyor.

Raporda teknolojik gelişmişliği ölçmek için kullanılan kriterlere yakından bakalım. Burada patent gibi teknolojiyle ilgili değişkenlerin yanısıra “Yaşam Kalitesi ve İş gücü Çekiciliği Değişkenleri” de var. Mesela,

• Bin kişi başına eğlence, kültür ve spor yeri alanı

• 18 yaş üstü yüz kişi başına düşen mekân sayısı

Sıkıcı yerlerde kreatif işler gelişmez!

Ankara’nın başarısının sırlarından biri de savunma sanayii. Hem başkent olduğu yani müşteri burada olduğu için hem de üniversitelerin etkisiyle Ankara, Türkiye’de savunma sanayiinin beyni haline gelmiş durumda.

• Türkiye ortalamasında kilogram başına ihracat değeri 1,57 dolar seviyesindeyken, savunma ve havacılık sanayiinde bu değerin 65 doları aşıyor.

• 2015-2019 ile 2020-2024 dönemleri karşılaştırıldığında, Türkiye’nin silah ihracatı %103 gibi çarpıcı bir oranda artarken, aynı dönemde silah ithalatı %33 azalmış.

Raporun savunma sanayii bölümünü okumanızı özellikle öneririm. Daha önce üzerinde durduğumu ikili kullanım teknolojilere mesela Ankara’dan şöyle örnekler var:

COVID-19 pandemisi, Türk savunma sanayiinin kriz anında endüstriyel seferberlik yeteneğinin en net kanıtı olmuştur. BIOSYS firması tarafından tasarlanan yerli solunum cihazı (Biyovent), seri üretim altyapısı eksikliği nedeniyle hayata geçirilemiyordu. Bu noktada savunma sanayii devleri devreye girdi: ASELSAN elektronik kart ve test yeteneklerini, BAYKAR yazılım ve sistem mühendisliği birikimini, ARÇELİK ise seri üretim bandını bu proje için seferber etti. Bu iş birliği sayesinde, rekor bir sürede seri üretime geçilerek 20.000’den fazla cihaz üretilmiş ve 30’dan fazla ülkeye ihraç edilmiştir.

Savunma sanayiinde bugüne kadar hep askeri teknolojilerin sivil alana aktarılarak ticarileştirilmesini konuştuk. Şimdiki trend ise sivil teknolojilerin askeri alana aktarılması.

• Mesela İsrail bu konuda çok başarılı. Son zamanlardaki askeri galibiyetlerini de buna borçlu. Aşağıdaki köşe yazımda bu konuya biraz daha yakında bakıyorum.

İsrail’in sırrı: Daha iyi yapay zekâ değil, daha çevik sistem

🖊 Global İşler Köşesi

Yapay zekâ savaşını en iyi teknolojiye sahip olan değil, sahadaki problemi en hızlı çözüme ulaştıran kazanıyor. Bunu en iyi yapan ülkelerden biri de İsrail.

• Ancak, İsrail’in başarısının sırrı teknoloji değil; askerlik, startuplar ve büyük teknoloji şirketleri arasında kesintisiz dönen hızlı bir makine kurmuş olması.

Örneğin, Facebook’un global güvenlik işinin başındaki kişi olan Guy Rosen askerliğini İsrail askeri istihbarat birimi 8200’de yapmış. Burası İsrail’de tüm lise öğrencilerinin askerlik yapmak için can attıkları bir birim.

• Çünkü üç senelik askerliğin ardından iyi bir üniversiteye girip, mühendislik okuyup sonrasında hemen İsrail’in renkli teknoloji dünyasına katılabiliyorsunuz.

• Genelde İsrail’de başarılı olan şirketler ardından Amerikan teknoloji şirketleri tarafından satın alınıyor. Mesela Google’ın 32 milyar dolara satın aldığı ve bugün Google Maps’te ne kadar trafik olduğunu görmemizi sağlayan teknolojiyi geliştiren Wiz’in kurucusunun da yolu 8200’den geçmişti.

Geleneksel olarak bize öğretilen şey, askeri teknolojilerin sivil teknolojilerin önünü açtığı. Ama İsrail’de son dönemde savunma sanayisindeki yaklaşımlarından biri de sivil alandaki teknolojilerin askeri teknolojilere uyarlanması. Bunun bir örneği de Hamas’ın İran’ın geliştirdiği Shahed modeli kamikaze İHA’larını kullanmaya başladığı zaman geliştirilen çözüm:

• İsrail silahlı kuvvetleri, İsrail’deki bir startupın otonom arabalar için geliştirdiği kamera ve sensör ürününü kamikaze İHA’lara karşı kullanmak üzere drone savarlara 3 günde adapte etmişti.

• Tabii, bu işleri yapabilmek için silahlı kuvvetler ve teknoloji şirketlerinin birbirlerinin içine gömülü çalışması gerekiyor.

İsrail bu işlerde kullanılan teknolojilerin çoğunu kendi üretmiyor. Zaten marifet her teknolojiyi kendin geliştirmek değil; asıl marifet en uygun teknolojileri hızla savaş alanında uygulayacak şekilde bir araya getirebilmek.

• Bunun için güvene dayanan doğru ilişki ağları, risk iştahı, hızlı satın alma ve karar alabilme kapasitesi lazım.

• Aynı zamanda dikey yapılanmış devasa şirketlerin yanında akışkan/çevik yapıya sahip startuplara da yer açmak gerekiyor.

Peki, İsrail hangi sivil teknolojileri hangi savaş alanında nasıl kullanıyor? Dünyada savunma sistemleri hızla dönüşürken Türkiye ne yapıyor? Bu soruların cevabını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Savunma sanayiinde rekabet mi maraba kültürü mü?, 20 Ocak 2023.

• The proliferation of AI-enabled military technology in the Middle East, IISS, 2 Nisan 2026.

İran’daki savaşın ardından Körfez toparlanır mı?

🎥 Haftanın Videosu

Geçtiğimiz hafta CNBCE-e’de Para Ekranı programında Şafak Tükle Uysal ile savaşın ardından Körfez’deki ekonomik dengelerin nasıl değişeceğini konuştuk. Bana göre kesin olan bir şey varsa o da savaştan sonra Körfez sermayesinin eskisi gibi dünyaya para saçmayacağı.

• Zira öncelikle kendi yaralarını sarmaları gerekiyor. Bölge ülkelerinde birçok sanayi tesisi ve sivil altyapı İran’ın İHA ve roket saldırıları nedeniyle ağır hasar almış durumda. Bu nedenle ekonominin normale dönmesi için bu hasarların öncelikle ihya edilmesi gerekiyor.

Ama şimdiden mevcut fotoğrafa bakıp ‘Körfez bitti’ diyenler yanılıyor. Bu coğrafyada ilişki ağlarının bu kadar iyi bir şekilde buluşabileceği başka bir destinasyon yok. Özellikle Dubai bu anlamda istisnai bir konuma sahip. Daha önce de yazdığım gibi:

5-6 sene önce COVID-19’da ne olduğuna bakalım. Dünyanın her yeri gibi BAE de bir süre kapanmıştı. Dubaililerin en büyük kabusu olarak seyahatler de durmuştu. Ama BAE tedbirleri tüm dünyadan önce bitirip salgın hastalıktan eskisinden de güçlü çıktı. Hong Kong’a gidince hâlâ 3 hafta karantina otelinde kalmanız gerekirken, Dubai’de denize girebiliyordunuz.

Bana göre eğer bir şehrin var olmasının ana sebepleri ortadan kalkmadıysa, o şehir her zaman küllerinden doğar.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 39 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.939 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize İran’da devam eden savaşın bölgesel ilişkileri ve muharabe doktrinlerini nasıl değiştirdiğini inceleyerek başlıyoruz. Herkes savaşın petrol fiyatlarına etkisinden bahsediyor ve belki elektrikli araç kullanımı artar diye düşünüyor. Halbuki, savaşın beklenmeyen etkileri elektrikli araçları da vurdu. Sonrasında son iki haftada yazdığım köşe yazılarım var: Bugünkünde Made in Europe programının dışında kalma riskimizin neden daha arttığını anlattım. Geçtiğimiz hafta ise Suriye’deki tıkanıklığı tartışmıştım. Son olarak, 4x4 Podcast’ta AI agent’ları ve “vibe coding”i tartışıyoruz.

İyi okumalar!

Ukrayna’nın İHA tecrübesi Körfez’deki İran saldırılarına karşı nasıl kullanılır?

📥 Haftanın Dosyası

28 Mart’ta Suudi Arabistan, Ukrayna ile savunma anlaşması imzaladığını duyurdu. Bu anlaşmanın hemen ardından Ukrayna Devlet Başkanı Volodymir Zelensky Körfez ziyareti gerçekleştirerek BAE Devlet Başkanı Muhammed bin Zayid Âl-i Nehyan ile görüştü.

• Suudi Arabistan ve BAE’nin Ukrayna ile savunma alanında yakınlaşmasının ardında ise Kiev’in Şubat 2022’de Rusya’nın başlattığı savaşın ardından geliştirdiği İHA kapasitesi ve Rusya’nın İran’dan kopyaladığı Shahed İHA’ları ile yaptığı saldırılara karşı geliştirdiği savunma kapasitesi.

Ukrayna-Rusya savaşı ile ilk sinyallerini aldığımız savaşın değişen karakterine dair, Şubat sonunda patlak veren İran savaşı ile daha net bir fikir sahibi olmaya başladık. Yeterli hava savunma sistemlerine sahip olmayan Tahran, geliştirdiği füzelerle ve İHA’larla İsrail ve Körfez ülkelerinin hava savunma sistemlerini baskı altında tutmayı, kritik altyapı unsurlarını vurmayı ve savaşın maliyetini her geçen gün daha da yukarılara taşımayı başardı.

• Önde gelen siyaset bilimcilerden ve Washington Post yazarı Fareed Zakaria, Rusya’nın günde 404 Shahed tipi İHA ürettiğini, bu rakamın bir ayda 10 bin bandını geçtiğini not ediyor.

• İran’ın geliştirdiği Shahed, kamikaze tipi İHA olarak tasarlanmış ve taşıdığı patlayıcı ile tek yönlü uçuşlarla kendisine verilen hedeflere zarar veren yeni nesil bir silah. Varacağı menzile kadar manevra yapma kabiliyetine sahip olması ve 35 bin dolar civarındaki maliyeti ise bu silahı hava savunma sistemlerine karşı avantajlı hale getiriyor.

ABD’nin geliştirdiği hava savunma sistemi Patriot’larda bir füzenin maliyetinin ise 4 milyon dolar civarında olduğu biliniyor. Ama mesele sadece maliyet değil. Lockheed Martin’in 2025 yılında sadece 600 füze ürettiği ve ancak 2027 yılında bu rakamı 2000’e çıkarabileceği düşünüldüğünde ortaya çıkan asimetri inanılmaz. Ukrayna ise geliştirdiği ve Sting adını verdiği 2000 dolarlık İHA’larla bir yıldan kısa bir sürede 3000 Shahed’i işlevsiz hale getirmeyi başarmış.

• Hakikaten Ukrayna son yıllarda drone ile savaş konusunda en usta ülke haline geldi. Şimdi de bu gücünü ihracata çeviriyor. Ukrayna’nın şansı ise cebinde çok para olan müşterilere denk gelmesi herhalde.

İlginç bir bilgi: Ukrayna’da drone gibi yenilikçi savunma sistemleriyle ilgili politikaları Savunma Bakanlığı değil, Teknoloji Bakanlığı geliştiriyor.

• America’s Best New Weapon in Iran Is a Drone Inspired by Iran, 1 Nisan 2026.

Hürmüz Boğazı’nın kapanması elektrikli otomobil sektörünü vurdu

🗞️ Haftanın Haberi

Pandemi döneminde yaşanan çip krizi otomobil sektörünü doğrudan etkilemiş ve üretimde aksaklıklara neden olmuştu. Otomotiv sektörünün son yıllardaki ikinci büyük sınavı ise alüminyum tedarikinde yaşanan sıkıntılar.

• Yüksek kaliteli düşük karbon oranına sahip alüminyumun üretildiği Körfez ülkeleri, bölgedeki savaşın bir sonucu olarak tedarikleri mecburen durdurdu.

• Bundan en fazla etkilenenler ise elektrikli araç üretimi yapan şirketler oldu. Çünkü elektrikli araçlarda kullanılan alüminyum ortalama bir araca göre %40 oranında daha fazla.

Bahreyn’deki Alba üretimini %19 oranında azaltırken, Katar’daki Qatalum şirketi ise İran’ın ülkeydeki enerji altyapısına yaptığı saldırılar sonrası üretimini durdurdu.

• Alüminyum tedariğindeki aksaklık nedeniyle Mercedes-Benz, BMW, Nissan, Toyota ve Hyundai gibi firmalarda otomobil üretiminde sıkıntılar baş göstermeye başladı.

Her ne kadar elektrikli otomobiller artan akaryakıt fiyatlarına bakıldığında avantajlı görülse de, alüminyumun tedarikinde yaşanan sıkıntılar sektörün bu süreçten büyüyerek çıkması için şimdilik bir engel olarak duruyor.

Made in Europe: Türkiye bir virgülle AB pazarının dışında kalabilir

🖊 Global İşler Köşesi - 1

Made in Europe ile ilgili Şubat ayında ilk taslak ortaya çıktığında “tamam bu iş oldu” dendi. Oysa tartışma henüz bitmiş değil; aksine, daha yeni başlıyor. Zira Türkiye’nin konumuyla ilgili verilmiş net bir karar yok. Taslak metin Türkiye’yi dışlamıyor gibi görünse de asıl mesele bu değil.

• AB’nin açıkladığı taslak düzenlemede Made in Europe’a dahil edilen AB üyesi olmayan tek ülke Türkiye değil. Aslında metin öyle bir yazılmış ki kimi ararsanız bu listeye eklenmiş.

• Hal böyle olunca bu kadar ülkenin rahatça erişeceği bir piyasa dizaynı Made in Europe gibi bir çerçeve çizmeyi gerektirir mi diye soranlar var. Bunun bir sonucu olarak da sonradan yapılacak müdahalelerle bu kapsamın daraltılacağını söylemek yanlış olmaz.

• Türkiye açısından ise buranın nasıl şekilleneceği sektörel bazda oldukça kritik. Zira AB, Türkiye’nin en büyük ihracat pazarı.

Nüfuz sahibi olan ve baskı gücüne sahip kuruluşların söylemlerini incelediğimizde ise yeknesak bir tutum olmadığı açıkça görülüyor. Mesele, birbirinin zıttı gibi görünen ama aynı zamanda birbiri ile ilişkili iki argüman etrafına sıkışmış durumda:

• Sektörel bazda atılacak adımlarla güvenilir ortaklarla beraber çalışmanın önünü açıp Çin ile rekabette maliyet açısından avantaj elde etmek

• Bürokratik adımlarla içerik hesaplama düzenlemelerini devreye sokup koruma duvarlarını yükseltip AB ekonomisi içerisinde Avrupalı sanayicilerin daha çok kâr etmesine yardımcı olacak tedbirler almak

Eğer ikinci seçenek tercih edilirse, otomotiv sektörü başta olmak üzere Türkiye’nin Gümrük Birliği üyesi olmasına rağmen Made in Europe’un dışında kalma ihtimali hâlâ mevcut.

• Örneğin, AB bürokratı otomotiv sektörü ile ilgili yapacağı düzenlemede “Aracın batarya dahil toplam değerinin %60’ı AB veya güvenilir ortak menşeli olacak, batarya hücrelerinin en az %40’ı AB üye ülkelerinde üretilecek.” gibi bir çerçeve çizerse, batarya hücreleri Kore’den, paketleme ve montaj Türkiye’den, gövde ve motor Fransa’dan olsa bile, toplam değer hesabı yapıldığında, Türkiye’de üretilecek böyle bir otomobil bir anda ‘Made in Europe’ dışında kalabilir.

Peki, Türkiye ne yapmalı? Bu sorunun cevabını, Made in Europe konusundaki riskleri ve AB’nin politikalarının detaylarını merak ediyorsanız, bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemi okumalısınız.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

Suriye’de istikrar var, reform yok

🖊 Global İşler Köşesi - 2

Ağustos 2025’te kısa bir ziyaret için gittiğim Suriye’nin başkenti Şam’da uzun yıllar sonra gelen istikrarın gücüne hayran olmuştum. Şehre dört saatte bir, 1 saat elektrik verildiği halde sokaklar her daim kadın-erkek Şamlılarla doluydu.

• Ancak Suriye’de Beşar Esad rejimi yıkılalı 15 ay, ben Şam’a gidip izlenimlerimi “Suriye’de iş yapmak mümkün” diye yazalı 6 ay oldu. Maalesef o günden beri imzalanan o kadar mutabakat zaptına rağmen Suriye’ye iş yapmaya giden pek yok.

• Savaş sonrası yeniden inşanın tahmini maliyeti en az 250 milyar dolar. Dünya Bankası’nın şu ana kadar Suriye’ye finansman taahhüdü ise 146 milyon dolar.

Herkes Şam yönetimi ile Kürt gruplar arasındaki gerginliğin çözülmesini bekliyordu. O iş de biteli iki ay oldu. Ama bana göre Suriye’de bugünkü temel sorun güvenlik değil, reform kapasitesidir. Zira istikrar, iş yapmak için gerekli ama yeterli değil. İş yapmak için devletin iş yapanların önünü açması lazım.

• Bunun için de modern kanunlar yapmak, kurallar koymak, bunları uygulayacak devlet kapasitesi oluşturmak, son olarak da yeni işler ve bunlar için gerekli altyapının finansmanını bulmak gerek.

Suriye gibi savaşlarda yıkılmış, fakirleşmiş devletler ise bu işleri tek başlarına yapmıyor. Bu konudaki görüşlerimi geçen hafta “Suriye’de istikrar var, reform yok” başlığı ile tartıştım.

Yapay zekâ ile para Kazanmak: AI agentlar, mikro SaaS ve vibe coding dalgası

🎙️ 4x4 Podcast

4 erkek teknoloji gündemini tartıştığımız Dört Dörtlük Muhabbet’in bu bölümünde “vibe coding” denen yeni üretim dalgasını konuşuyoruz: AI agent’lar, Open Claw benzeri araçlar, Perplexity Computer tarzı sistemler ve artık çok daha kısa sürede ayağa kalkabilen yazılımlar.

• Bölümün en sert iddialarından biri şu: normalde çok daha uzun sürecek bazı projeler artık 100 saat civarında üretilebilir hale geliyor.

• Ama mesele sadece hız değil. Çünkü yazılım yapmak ucuzladıkça, fark yaratan şey kodun kendisi olmaktan çıkıyor; dağıtım, kullanıcı deneyimi, problem seçimi, güvenlik ve operasyon kalitesi öne çıkıyor. Kısacası: Vibe coding heyecan verici. Ama oyunu kazananlar sadece hızlı üretenler değil, güvenli ve işe yarar sistem kuranlar olacak.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 32 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.940 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize kadınların teknolojinin hızla dönüştürdüğü çağımızda neden daha avantajlı olduğuna bakarak başlıyoruz. Ardından ABD’nin yeni siber stratejisi var. Sonrasında yapay zekânın hangi meslek gruplarını nasıl etkileyeceğini inceleyeceğiz. Son olarak, Pakistan’da Başbakan adaşım Sayın Şahbaz Şerif’in davetlisi olarak katıldığım Egemen Yapay Zekâ toplantısının ardından kaleme aldığım makale ve ABD’de yapay zekâ pazarındaki rekabete dair son veriler var.

İyi okumalar!

Balkondan bakabilenlerin çağı

🖊 Global İşler Köşesi

8 Mart’ta bir Dünya Emekçi Kadınlar Günü’nü daha idrak ettik. Ben de Ekonomi Gazetesi’nin bu vesileyle düzenlediği konferansta otomotiv sektöründe 35 yıllık tecrübeye sahip olan Ayça Furth Hanımefendi ile bir panel yapma fırsatı yakaladım.

• Ayça Hanım mühendisinden tamircisine kadar neredeyse tamamen erkeklerden oluşan bir sektörde önemli işlere imza atmış bir isim.

• Sektörde geçirdiği bu uzun yılların ardından şunu fark etmiş: otomotivlerdeki sorunlar artık şirketlerin içinde değil, şirketler arasındaki boşluklarda birikmeye başlamış.

• Bunun için de bu boşluğu yapay zekâ ile doldurmaya yönelik bir girişim kurmuş ve ABD’de bu işin başına geçmiş.

Ayça Hanım’a göre bilginin hiç olmadığı kadar erişilebilir olduğu bugünlerde artık asıl mesele daha büyük problemlere kimlerin talip olduğu.

• Bu da yaratıcı düşünme ve entelektüel sermayeyi kullanabilme becerisini öne çıkarıyor

Bana göre de lüzumsuz veri ve bilgiye boğulan dünyamızda, herkes aynı güruhun içinden hayatı anlamaya çalışırken, arada bir balkona çıkıp ne oluyor ne bitiyor diye bakabilenlerin değeri artacak.

• Bu anlamda da kadınlarda empati, ilişki ağı geliştirme ve kendini doğru ifade edebilme gibi insani melekeler erkeklerden daha kuvvetli. Bu da onları yeni dönemde bir adım öne çıkarıyor.

Erkeklerin yeni dönemde karşı karşıya kaldığı riskler ve bunların toplumsal yansımalarını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Yapay zekâ ekonomisi kadınların ekonomisi, 10 Mart 2025.

• Sanal bahis: Suç dosyasından halk sağlığına, 22 Ağustos 2025.

ABD yeni siber stratejisini yayımladı

🗞️ Haftanın Haberi

Donald Trump yönetimindeki Beyaz Saray bu hafta Siber Strateji belgesini kamuoyu ile paylaştı. Sibergüvenlik anladığımız klasik sibergüvenliğin ötesine gidiyor. Belgede yer alan aşağıdaki paragraf iki önemli tarafa mesaj niteliğinde:

İfade özgürlüğünün kısıtlanmasına karşı mücadele edeceğiz. Gömülü sansür, gözetim ve ideolojik önyargı barındıran “düşük maliyetli” yapay zekâ ve dijital teknolojiler satan rakiplerle rekabet edeceğiz. Karşı karşıya olduğumuz tehditlerle orantılı hız ve ölçekte, değerlerimize uygun şekilde, sanayi ve akademiyle yakın iş birliği içinde çalışacağız.

• Avrupa: Avrupalı devletler eğer sosyal medya platformlarını sıkıştırırsa, siber düşman olarak kabul edilecek.

• Çin: Açık kodlu YZ modelleri yapan Çinli şirketler de siber düşman olarak kabul edilecek.

ABD’nin siber stratejisi 6 temel sütuna oturuyor:

1. Rakiplerinin davranışlarını özel sektör ve kamu kurumlarının işbirliğiyle yeniden şekillendir.

2. Regülasyonları aklıselim ile yeniden gözden geçirip modernize et.

3. Federal hükümetin bilgi sistemlerini modernize et; savunma ve dayanıklılık açısından güçlendir.

4. Enerji, finans, telekomünikasyon sistemleri, veri merkezleri, su şebekeleri ve hastaneler gibi kritik altyapı unsurlarını ve arz zincirlerini güvenlik altına al.

5. Kritik ve dönüştürücü teknolojilerde üstünlüğünü koru.

6. Yetenek ve kapasite inşasına odaklan.

Daha önce “Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?” yazımda da belirttiğim gibi, hangi altyapıların kritik olduğunu tespit etmek, egemenlik için hayati öneme sahip. Ama her altyapıya kritik derseniz, hiçbiri kritik olmaz.

• Trump’ın stratejisi de bunu görmüş: Kritik altyapıları belirleyip buralarda düşmen tedarikçilerin ürünlerini kullanmayacağız, diyor.

Başkan Trump siber stratejisini ulusal güvenlik stratejisinin de önemli bir parçası olacak şekilde bir çerçeveye oturtmuş. Bunu da 6 sayfalık bir metinle yapmayı başarmış.

• TBMM Yapay Zekâ Araştırma Komisyonu ise aylardır süren çalışmalarının ardından Türkiye'deki yapay zekânın gelişimine ilişkin 860 sayfadan oluşan ve 100 maddelik stratejik tespit ve önerilerin yer aldığı raporunu tamamladı.

• Bu eki metni görünce hatırıma Rekabet Kurumu'nda ilk işe girdiğimde özene bezene kısa bir rapor yazmıştım. Üstad gelip "Ussalcım, eline sağlık ama devlet KALIN sever, sen bunu biraz uzat" demişti. 😅

Bu arada ABD’nin siber stratejisinin yayımlandığı belgenin linkini yakından inceleyince sıradan bir WordPress medya kütüphanesi yüklendiği görülebilir.

• Bu küçük ama anlamlı bir ayrıntı ve verilen mesajı bir miktar zayıflatıyor — tıpkı bir beslenme uzmanının herkesin gözü önünde abur cubur yemesi ya da bir ev güvenlik şirketinin kendi ön kapısını kilitsiz bırakması gibi.

• Ancak 2026 yılında, böylesine resmi bir ulusal güvenlik belgesinin böyle bir uzantıyla sunulması biraz özensiz veya dikkatsiz görünüyor.

Yapay zekâya karşı en emniyetli meslek dansözlük!

🔬 Haftanın Araştırması

Hong Kong ve Harvard Üniversitesi’nden araştırmacıların yaptığı bir çalışmada 900 meslek için 19.000 görev belirlenmiş ve bu görevlerin üretici yapay zekâ ile otomasyon potansiyeli incelenmiş. Araştırmanın sonuçlarına göre:

• Yatırım fonu idarecileri ve proje yönetim uzmanları ortalamadan daha çok kaybedecek meslekler olarak çıkmış.

• Dansözler ise bu süreçten daha az etkilenecekler arasında sayılmışlar!

Aile hekimliğinin ise yapay zekâ teknolojisi sayesinde bu süreçten olumlu yönde etkilenmesi bekleniyor. Gerçekten de aile hekimlerinin çok zor bir işleri var. Sahip oldukları kıt kaynaklarla becerilerini verimli kullanamıyorlar.

Makalenin müelliflerinden Suraj Srinivasan yapay zekânın istihdam piyasasına dair etkilerine dair şu yorumda bulunuyor:

Şirketler, üretken yapay zekâyı yalnızca maliyet düşürmeye yönelik bir araç olarak değil, insan kapasitesini artıran bir tamamlayıcı (augmentation) araç olarak görmeli. Buna göre iş gücü eğitim programlarını da hem iş dönüşümlerini hem de değişen beceri ihtiyaçlarını destekleyecek şekilde buna göre uyumlandıracak adımlar atmalı.

Bu açıdan bu hafta Amazon’dan gelen haber oldukça ilginçti. Amazon’un e-ticaret birimi, yapay zekâ destekli kodlama araçlarının kullanımıyla bağlantılı bazı olaylar da dâhil olmak üzere son dönemde yaşanan bir dizi kesintiyi ayrıntılı biçimde incelemek için büyük bir mühendis grubunu salı günü yapılacak bir toplantıya çağırdı.

• FT’de yayımlanan bir habere göre Amazon, son aylarda “geniş etki alanına sahip” ve “üretken yapay zekâ destekli değişikliklerle ilişkili” ciddi kesintilerle karşılaşınca kıdemli mühendisleri devreye sokmaya karar vermiş.

Pakistan’ın egemen yapay zekâ hedefi

🤔 Fikri Takip

Değerli dostum Malik Ahmad Jalal ile birlikte The International News Pakistan’da yayımlanan yazımızda, Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan’ın bu alanda nasıl iş birliği yapabileceğini inceledik ve orta ölçekli güçler için egemen bir yapay zekâ çerçevesi önerdik.

Hiçbir ülke aynı anda işlemci (compute power) gücü, finans ve insan sermayesi meselelerini tek seferde kendi başına çözmez. Ancak seçici işbirliği adımları egemenliği güçlendirebilir. Bu yönüyle pragmatik bir bölgesel ‘üçgen’ olarak Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye arasında yapay zekâ alanında ortak projeler geliştirilebilir: Pakistan, yetenek açısından zengin bir ekonomi; Suudi Arabistan işlemci gücü, sermaye ve enerji platformu olarak öne çıkarken; Türkiye ise küresel pazarlarda deneyim sahibi, girişimci uygulamalarıyla dikkat çekmektedir.

Dostum Malik Ahmad Jalal makalemizde Pakistan’ın yazılım alanında sahip olduğu kapasiteyi verilerle ortaya koyarken bir konuya daha dikkat çekti: Yaklaşan bir dalga var ve bu dalgada yapay zekâ otomasyonu birçok işi derinden etkileyecek.

• Pakistan, teknoloji alanında önemli bir taşeron ülke ve ihraç ettiği işlerin önemli bir bölümü otomasyonun ilk dalgasına giren alanlarda yoğunlaşıyor: temel programlama, dijital medya tasarımı ve veri temizleme gibi.

• Yapay zekâ otomasyonu ile bu işleri kısa zamanda sıfıra yakın maliyetle yapmak mümkün hâle geldikçe dış kaynak kullanımını mümkün kılan emek arbitrajı avantajının sıkışacak olması bu alanda önemli bir sosyoekonomik risk anlamına geliyor. Diğer bir deyişle, yapay zekânın kapasitesini geliştiren yazılımcılar işsiz kalma tehlikesiyle karşı karşıya. Benzer bir durum Hindistan için de geçerli.

• O nedenle, teknoloji alanında bölgesel işbirlikleri önümüzdeki dönemde orta ölçekli ülkelerin pazar olmanın ötesine geçip bu alandaki rekabete dahil olabilmesi için önemli.

Egemen yapay zekâ günümüzde sıcak bir konu. Şubat ayı başında, Pakistan Başbakanı adaşım Sayın Şahbaz Şerif’in ev sahipliğinde İslamabad’da düzenlenen “Egemen Yapay Zekâ” (Sovereign AI) konulu kapalı bir seminere katıldığımı paylaşmıştım.

• Davos’tan Münih’e: Faturayı kim ödeyecek?, 20 Şubat 2026.

• Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?, 27 Şubat 2026.

Anthropic yapay zekâ yarışında OpenAI'yı geride mi bırakıyor?

📊 Haftanın Grafiği

ABD Savunma Bakanlığı Anthropic’i tedarik zinciri açısından riskli ilan edince ortalık karıştı. Bu gelişmenin ardından Trump yönetimi kamu kurumları ile yüklenicilere Anthropic ürünlerini kullanmayı yasakladı.

• Bunun nedeni Anthropic’in yapay zekâ modellerinin Pentagon tarafından hiçbir sınır gözetilmeden kullanılmasına karşı çıkması.

• Şirketin kurucusu ve CEO’su Dario Amodei, Anthropic’in yapay zekâ modellerinin Pentagon tarafından nasıl kullanılacağına dair rezerv koyuyor. Buna göre, modeller ABD vatandaşlarının kitlesel gözetimi için veya tam otonom silah sistemleri için kullanılmamalı.

• Özellikle tam otonom silahların insan gözetimi dışında kullanılması yeni dönemde savaş doktrini ve etiği açısından da tartışılan bir mesele.

Her ne kadar Anthropic ABD’de kamu kurumları tarafından yasaklansa da görünen o ki OpenAI’ın pazar payına gözünü dikmiş durumda.

• 2025’in son çeyreğinden itibaren Anthropic’in Claude modeli için abone sayısı OpenAI’ın ChatGPT’sinin abone sayısını geçmiş.

• Claude’u ben de kurdum ve çok memnunum. Ancak açık söylemek gerekirse, ChatGPT ile de uzun süreli bir ilişkimiz var. Çok emek verdim. Hemen harcamak istemiyorum.

Bitirirken

Ramazan Bayramı nedeniyle bültenimize iki hafta ara veriyoruz. 27 Mart günü görüşmek üzere. 26 Mart’ta doğum günümü kutlamak isteyenleriniz olursa unutmayın. İyi bayramlar!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 6 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.925 okurumuzla buluşuyoruz.

Geçen sene yaptığım anket sonuçlarına göre, okurlarımızın sadece %20’si kadın. Eğer bu durum sizi de rahatsız ediyorsa, bu e-postayı Dünya Kadınlar Günü vesilesiyle Global İşler+’taki konuları seveceğinizi düşündüğünüz bir kadına forward edin.

Bu hafta bültenimize İsrail ve ABD’nin İran’a karşı başlattığı Epic Fury Operasyonu’ndan en fazla etkilenen yerlerden biri olan Dubai ile başlıyoruz. Bu kısımda “Füze saldırılarının altında kalan Dubai bu durumdan uzun vadede nasıl etkilenir?”, “Türkiye bölgesel merkez olabilir mi?” gibi sorulara cevap arıyoruz. Ardından siber güvenlik konusunun iktisadi boyutunu inceleyeceğiz. Sonrasında ekran süresi uzadıkça gerileyen kitap okuma alışkanlıkları var. Son olarak, 4x4 podcast bölümünde AI agentların nasıl kontrolden çıkabileceğini tartıştığımız bölüm var.

İyi okumalar!

Bölgesel hublar ve güvenlik: Dubai’nin sonu geldi mi?

🖊 Global İşler Köşesi

İkinci İran-İsrail Savaşı’nın magazin konusu Dubai. Medyada savaşın esas cepheleri olan İran ve İsrail’den veya İran’ın benzer şekilde vurduğu diğer Arap ülkelerinden çok Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) konuşuluyor. Özellikle de sosyal medyada Dubai’ye füzeler düşerken, “Fenomenler ne yapacak?” gibi sorular soruluyor!

• Aslında haberlerde bombaların daha fazla hedef aldığı diğer şehirlerden çok Dubai’nin gösterilmesi, bu memleketin devrinin kolay kolay bitmeyeceğine de işaret ediyor.

• Zira dünyadaki ilişki ağları BAE’de, özellikle de Dubai’de o kadar iç içe geçmiş ki herkesin ilgisi burada.

Dubai ise 1980’den sonra gelişti. Önce iç savaşta yıkılan Beyrut’un yerine Arap aleminin ticaret merkezi oldu. Ardından Güney Asya’daki iş dünyası büyük ölçüde 2 saat uçuş mesafesindeki Dubai’den yönetilmeye başlandı. Son yıllarda eski Sovyet coğrafyası da Dubai’yi keşfetti. Bu ülkelerin en zenginleri Dubai’de tam veya yarı zamanlı yaşıyor.

Peki, İran füzeleri Dubai’nin sonunu getirir mi? Bana göre eğer bir şehrin var olmasının ana sebepleri ortadan kalkmadıysa, o şehir her zaman küllerinden doğar. 18. yüzyılda Berberi korsanlar birçok kez Napoli, Barcelona gibi Akdeniz şehirlerini yağmalayıp halkını esir etti. Bu şehirler hâlâ ayakta. Korsanların hangi şehirlerden geldiklerini ise hatırlamıyoruz.

• Öte yandan Türkiye’de İstanbul ne kadar yatırım yapsak da Dubai, Hong Kong, Singapur gibi bölgesel merkezlerle rekabete giremiyor veya onların arasına katılamıyor. Bunun bir kısmı elimizde olmayan nedenlere bağlı.

• Ama bu hafta TBMM’ye sunulan kripto işlem vergisi gibi, finans dünyasının en hızlı gelişen alanı olan “tokenizasyon”u imkânsız hale getirecek işler de var. Bu tarz düzenlemeleri kimseye danışmadan yaparsanız, İstanbul bölgesel merkez olmaz.

Peki, bölgesel merkez (hub) olmak için neler yapmalı? Bu sorunun cevabını ve daha fazlasını bugün Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Devlet, sermaye, yapay zekâ: Yeni çağın kesişim noktası Şeyh Tahnun, 10 Ekim 2025.

• İsrail’in İran’a saldırısı: İlişki ağları ve hiyerarşiler, 20 Haziran 2025.

Siber güvenlik ekonomisi

📥 Haftanın Dosyası

Dünya Bankası’nın yayımladığı Cybersecurity Economics for Emerging Markets başlıklı çalışma, siber güvenlik politikasının esasen teknik değil iktisadi bir mesele olduğunu anlatıyor. Tam da Siber Güvenlik Başkanlığı’nın teşkilatlanmasının tamamlandığı şu günlerde bültenimizde bu rapora dikkatinizi çekmek isterim.

Siber güvenlik konusu sadece zengin ülkelerin değil, aynı zamanda kalkınmakta olan ülkelerin de sorunu. Zira siber güvenlik tehdidinin en yüksek artış oranı yüksek gelirli ülkelerde.

• Çünkü buralarda dijitalleşme zengin ülkelerin seviyesine geldi. Ancak güvenlik yatırımları buraları yakalayamadı. Örneğin, Kanada ve ABD gibi ülkelerde siber güvenlik ile mücadeleye ayrılan kişi başına bütçe 30 dolar seviyesinin üzerine çıkarken, Hindistan ve Meksika gibi daha çok siber güvenlik saldırılarına maruz kalan ülkelerde bu rakam 1 dolar civarında.

• Bir de Rusya-Ukrayna Savaşı gibi jeopolitik krizlerde siber saldırılar savaşların önemli bir boyutu haline geldi.

Gelişmekte olan ülkelerde, zengin ülkelerin aksine, siber saldırıların çoğu seçimlere müdahale, siyasi gündemi etkilemek, devlete güveni sarsmak gibi siyasi saiklerle yapılıyor.

Ülkeleri siber saldırılara maruziyet ve tedbirler açısından mukayese edince, orta gelirli ülkeler en kötü durumda. Türkiye ise iyi çıkmış – birçok gelişmiş ülke ile aynı bölgedeyiz.

Tabii, bu analizler yapılırken siber saldırıların birçoğunun açıklanmadığını dikkatten kaçırmamak lazım. Bununla beraber yalancının mumu yatsıya kadar yanar diye de bir laf var:

• ABD’de yapılan bir araştırma, işletmelerin karşı karşıya kaldıkları siber olayı derhal kamuya açıklamasının üç günlük dönemde hisse senedi değerlerinde ortalama %0,3’lük ve bir aylık dönemde ise %0,72’lik bir düşüşe yol açtığını gösteriyor. Buna karşılık, saldırıların açıklanmayıp daha sonra ortaya çıkması durumunda ise finansal kayıplar çok daha yükseliyor: üç günde %1,5 ve bir ayda %3,56 düşüş. (Amir, Levi ve Livne 2018).

Peki, siber güvenlik politikasının ekonomik izdüşümü nedir? Siber güvenlik politikası, tabiatı gereği piyasa dinamikleri içinde az önem verilen güvenlik tedbirlerinin güçlendirilmesini sağlar. Burada sorulması gereken soru ise neden piyasada sibergüvenlik tedbirleri yeterince alınmadığı:

• Siz tedbir alsanız da, sızmaların çoğu kullandığınız yazılımdan ve donanımdan kaynaklanıyor. Bu durumda herkes topu birbirine atınca kimse tedbir almıyor.

• Siber saldırıların birçoğu gizli kalıyor. Açığa çıksa bile zarara uğrayan kişiler (mesela kişisel verileri çalınan kişiler) tazminat alamıyor. Böyle olunca ilgili şirketin gördüğü zarar toplam zarardan az oluyor.

• Siber güvenlik yatırımında herkes ucuza kaçıyor çünkü bu yatırımla doğrudan elde edebileceğiniz fayda yok. Kıymetini ancak saldırı olunca anlıyorsunuz. Bu da bir paradoks oluşturuyor.

Siber saldırı çeşitlerini tartışan bir makale: “The recent trends in cyber security: A review” (Kaur & Ramkumar, 2021).

Kitaplar sosyal medyaya karşı

📊 Haftanın Grafiği

Peyami Safa şöyle der: “Kitaplarla dostluk, her zaman insanı yüceltir ve insanı ilerletir.” Peki, son dönemde ne kadar okuyoruz? Yukarıdaki grafiğe göre ABD’de kitap okumada esas düşüş 2010’larda olmuş. 2023 itibarıyla günlük ortalama 15 dakika.

• Ancak 2025 yılındaki kitap satışları 2019’a göre daha fazlaymış ve bağımız kitabevlerinin sayısında artış varmış.

• Yani son zamanlarda insanlar sosyal medya ve kısa videolarda bir doygunluğa ulaşmış durumda. Yine de ekran başında geçirilen süre ABD’de 6 saatin üzerinde. Benzeri rakamlar Türkiye için de geçerli.

Gerçekten bir şey öğrenmek için kısa yazılar veya videolar yerine başından sonuna kadar bir kitabın rolü çok farklı. Ayrıca beyinsel bir haz da yaratıyor. Bu vesileyle geçen sene okuduğum kitapların listesini ve bu kitaplara dair izlenimlerimi sizlerle bir kez daha paylaşmak isterim:

• 2025 yılında okuduğum kitaplar, 28 Ocak 2026.

Bu AI agent kontrolden çıktı: Günde 300$ harcıyor!

🎙️ 4x4 Podcast

4 erkek teknoloji gündemini tartıştığımız Dört Dörtlük Muhabbet’in bu bölümünde “bilgisayarı kurup kendi kendine çalışan” AI agent dalgasını masaya yatırıyoruz:

• Agent’lar neden bir anda patladı? (open source dalgası, kopyalar, düşük maliyetli alternatifler)

• Bir agent’a telefon numarası, e-posta, cüzdan emanet ettiğinde neler mümkün

• Yanlış kurulumla nasıl “hiç fark etmeden” para yakılır?

• En kritik kural: Ne yapacağını söylemek yetmiyor — ne yapmayacağını da söylemek gerekiyor!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 22 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.936 okurumuzla buluşuyoruz.

Daha önce söz verdiğim üzere bu hafta bültenimize Pakistan’da katıldığım yapay zekâ toplantısındaki ve geçen hafta değerli dostum Erdem Erkul tarafından düzenlenen Cerebrum Generation Next zirvesindeki gözlemlerimle başlıyoruz. İki toplantının da ortak noktası son dönemde popüler hale gelen “egemen yapay zekâ” kavramıydı. Bu kavrama dair düşüncelerimin ardından Hindistan’daki Yapay Zekâ Etki Zirvesi’ne bakacağız. Sonrasında Papa’nın vaazların yapay zekâ ile hazırlanmasına dair yaptığı uyarı var. Son olarak, geçen haftaki yazımı takiben Almanya’da iklim politikalarına düşen ilgi inceleyeceğiz.

İyi okumalar!

Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?

🖊 Global İşler Köşesi

Şubat ayı başında, Pakistan Başbakanı adaşım Sayın Şahbaz Şerif’in ev sahipliğinde İslamabad’da düzenlenen “Egemen Yapay Zekâ” (Sovereign AI) konulu kapalı bir seminere davet edilmiştim.

• Benzer bir tartışma geçen hafta değerli dostum Erdem Erkul’un İstanbul’da düzenlediği “Cerebrum Generation Next” zirvesinde de vardı.

Bu kavram son dönemde giderek daha da popüler bir hale geliyor. Ancak geçen hafta köşemde de belirttiğim üzere, egemenlik kavramı ile ulusal egemenlik kavramı iç içe geçen kavramlar ve iş de bu noktadan sonra daha da karmaşıklaşıyor.

• Pakistan’daki toplantıda şunu söyledim: “Ülkelerimizin egemen YZ kapsamında konuşulan katmanların tamamını tek başına geliştirecek kapasitesi yok. Ancak menfaatleri birbiriyle uyumlu orta ölçekli güçler arasında hızla konu bazlı ittifaklar kurabiliriz. Mesela son aylarda çok konuşulan Pakistan, Suudi Arabistan, Türkiye ittifakını neden önce YZ alanında canlandırmıyoruz?”

• Bana göre, Türkiye gibi orta ölçekli ülkelerin üzerinde durması gereken asıl mesele, egemen yapay zekâ hedefinden önce, YZ teknolojisindeki hızlı dönüşümün gerisinde kalmadan, gelmekte olan büyük sosyal, ekonomik ve siyasi dalgalara karşı hazırlıklı olmak olmalı.

Davos’tan dönerken uçakta tanıştığımız Kazakistan’ın eski başbakan yardımcısı Kairat Kelimbetov, “YZ işinde sadece iki büyük güç var: ABD ve Çin. Biz orta ölçekli güçler yolumuzu arıyoruz.” demişti.

• Bazen dünyaya bakarken lafı evirip çevirmeden böyle basit okumalar en iyisi. Orta ölçekli ülkelerin YZ eylem planlarını kendi kapasitelerini ve dünyadaki yerlerini bilerek yapmaları lazım.

• Zira egemen yapay zekâ deyince, ileri düzey (frontier) modeller geliştirmek, veri merkezi altyapısının ve kritik altyapıların tespit edilip yerelleştirilmesi gerekiyor. Tahmin edeceğiniz üzere bu üç meselede iyi yönetişimin yanısıra güçlü finansman ve insan kaynağı gerektiriyor.

Türkiye gibi orta ölçekli ülkelerin egemen yapay zekâ yarışında neler yapması gerektiğini ve karşılacakları sınırlılıkları bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Bu konuya ilgi duyuyorsanız, ABD’de yeni gelişen yapay zekâ politikası alanında iki araştırmacının yazdığı şu raporu mutlaka okumanızı öneririm: Anton Leicht & Dean Ball, The Race Worth Winning: Middle Powers in the Age of Machine Intelligence, 13 Şubat 2026.

• Trump’ın Maduro’yu paketlerken nasıl yapay zekâ kullandığına dair bu haber de ilginç: Pentagon Used Anthropic’s Claude in Maduro Venezuela Raid, WSJ, 15 Şubat 2026.

Hindistan Yapay Zekâ “Etki” Zirvesi

🗞️ Haftanın Haberi - 1

Geçen hafta Hindistan’ın başkenti Delhi’de dördüncü küresel yapay zekâ (YZ) zirvesi yapıldı.

• Malum, bu zirvelerin ilki 2023’te İngiltere’de YZ “Emniyet” Zirvesi adıyla yapılmıştı. Trump seçilince, geçen sene Fransızlar YZ “Eylem” Zirvesi yaptılar. Hintlilerse YZ “Etki” Zirvesi ismini kullanmış.

Hindistan birçok konuda olduğu gibi YZ konusunda da “küresel güney”e liderlik etmek istiyor. Küresel güney, Soğuk Savaş döneminde üçüncü dünya diye tabir edilen ülkelerin şimdiki kibar ismi. Hindistan’daki toplantının küresel güneyin YZ’de varlığını göstermesi açısından önemli sonuçları var. Zirve sonrası kabul edilen ve ABD ile Çin’in de imzacı olduğu deklarasyon ise 7 temel sütun üzerine oturuyor. Tabii, ABD’nin küresel yönetişim konusunda pek de hevesli olmadığını burada not etmeke fayda var:

• İnsan sermayesinin geliştirilmesi

• Toplumların güçlendirilmesi için yapay zekâya erişimin genişletilmesi

• Yapay zekâ sistemlerinin güvenilirliği

• Yapay zeka sistemlerinin enerji verimliliği (dayanıklılık, yenilikçilik ve verimlilik)

• Bilimde yapay zekâ kullanımı

• Yapay zekâ kaynaklarının demokratikleştirilmesi

• Ekonomik büyüme ve toplumsal yarar için yapay zeka kullanımı

Hindistan açısından zirve oldukça da kârlı geçmiş. 227 milyar dolarlık veri merkezi yatırımı sözü verilmiş, ancak bunun ne kadarının gerçekleşeceği belli değil.

• Öte yandan organizasyon biraz kaotik olmakla eleştiriliyor. Uzun sıralar ve tıkanmış trafik ciddi sorun olmuş.

• Ayrıca Nvidia CEO’su Jensen Huang ve Microsoft’un kurucusu Bill Gates (büyük ihtimalle Epstein meselesinden dolayı) son dakikada gelmekten vazgeçmiş.

• Bu arada iki rakip şirketin CEO’su, OpenAI’dan Sam Alt­man ve Anthropic’ten Dario Amodei’nin Başbakan Modi ile çekilen fotoğrafta diğer katılımcıların aksine el ele tutuşmaktan imtina etmesi ise dikkatlerden kaçmadı!

Papa’dan talimat: Vaazları yapay zekâya yazdırmayın!

🗞️ Haftanın Haberi - 2

Geçtiğimiz hafta Katolik Kilisesi’ne bağlı din adamları ile bir araya gelen Papa 14. Leo, yapay zekâ ile vaazların hazırlanmasına dair verdiği cevapta şöyle demiş:

Nasıl vücuttaki tüm kaslarımızı kullanmaz ve hareket ettirmezsek ölürler, beynin de kullanılmaya ihtiyacı vardır. Bu nedenle, beynimizin kapasitesini kaybetmemek için zekâmızı kullanmamız gerekir. Aynı zamanda gerçek bir vaaz vermek, imanı paylaşmaktır ve yapay zekâ asla imanı paylaşamayacaktır!

İman meselesi aynı zamanda duygular ve hislerle ilgili bir konu. Yani akıl ve kalp konuları iman meselesinde iç içe girmiş durumda. Azeem Azhar’ın Microsoft AI CEO’su Mustafa Süleyman ile yaptığı podcastta yapay zekânın bilinç sahibi olmadığına dair vurgusu bu açıdan önemli:

• Sentetik silikon temelli yapay zekânın bilince sahip olmadığını, sadece bir simülasyondan ibaret olduğunu vurgularken, yapay zekânın bir yönüyle empati sistemimizi hacklediğini de söylüyor. Diğer bir ifadeyle, yapay zekâ ile etkileşime girdiğimizde bilinçli bir varlık olduğunu, duygulara sahip olduğunu düşünüyoruz.

• Mustafa Süleyman, yapay zekânın acı çeken, üzülen, hayal kırıklığına uğrayan bir varlık olmadığını, sadece bu duyguları simüle ettiğini söylüyor.

Öte yandan hacklenen sadece empati sistemimiz de olmayabilir. Yapay zekâ uzun ve kaliteli içerikleri kısa zamanda hazırlamamıza yardımcı olan bir araç. Ancak hazırlanan metinlerde kendi düşüncelerimizi giderek daha az yansıtıyor olabilir miyiz?

• Bu açıdan belki de Sanayi Devrimi’ne eleştiri getiren Karl Marx’ın “yabancılaşma” (alienation) kavramı, bugünün entelektüel ürünleri için de kullanılabilir.

• İnsanlar entelektüel üretimin önemli aşamaları olan tartışma, argüman oluşturma ve argüman geliştirme aşamalarını yapay zekâya terk ederken birbirine benzeyen fikirlerin dolaşıma girdiği bir dünya şekilleniyor. Aynı durum ruhani ortamımız için de geçerli mi acaba?

Almanlar enerji dönüşümünün artan maliyetlerini sorguluyor

📊 Fiki takip

Almanya’da Institute for Demoscopy Allensbach tarafından 16 yaşından büyük 1029 kişi ile yüz yüze yapılan anket sonuçları, iklim değişikliği politikaları ile ilgili toplumun eleştirel bir tutum takınmaya başladığını ortaya koyuyor. 2019’da toplumun %51’i iklim değişikliğinin etkilerinden oldukça endişeliyken, 2025 yılında bu rakam %33’e gerilemiş durumda.

Aşağıdaki iki grafik, Almanya’da enerji dönüşüm politikalarına dair toplumun algısının nasıl değiştiğini ortaya koyma açısından önemli. Enerji dönüşümünün maliyeti arttıkça toplumun yeşil enerjiye bakışı da daha mesafeli oluyor.

• Birinci grafiğe göre nükleerden çıkıp yenilenebilir enerjiye geçişi destekleyenlerin oranı 2012’den bu yana %73’ten %43’e düşerken, bu stratejinin doğru olmadığını düşünenlerin oranı ise 2025 yılında %37 olmuş.

  • Daha önce nükleer santrallerin kapanmasının ardından Almanya’nın nasıl Rus gazına bağımlı hale geldiğini ve 2022’de patlak veren Ukrayna Savaşı sonrası bu faturanın nasıl katlanarak Almanya ve Avrupa ekonomisini etkilediğini bültenimizde tartışmıştık.

• İkinci grafik ise enerji dönüşümünün istihdam üzerindeki etkisine dair algıyı yansıtıyor. Ocak 2025’ten Aralık 2025’e kadar enerji dönüşüm politikalarının ülkede iş kaybına neden olacağını söyleyenlerin oranı %37’ye yükselmiş.

• Ankete katılanların %77’si bu dönüşümün maliyetinin hanehalkına yeni yükler getireceğini düşünürken, %42’si ise büyüme hedefleri ile iklim değişikliği ile mücadele politikalarının beraber yürütülmesinin mümkün olmadığını söylüyor.

Yukarıdaki grafikler, önümüzdeki dönemde ekonomik büyümedeki trendlerin iklim değişikliğine dönük politikaları etkileyeceğinin bir işareti. Geçtiğimiz hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde şöyle demiştim:

Enerji olsun, teknoloji olsun, eğer bir konuda ulusal egemenlik kuracaksanız, maliyetler artacak demek. Yani tüketiciler daha çok para ödemek zorunda kalacak. Son iki yüz yıldır ilk defa genç kuşağın anne ve babalarından daha fakir olacağı bir dönemde yaşıyoruz. Gençleri bütçelerini kısmak için ikna etmek de kolay değil. Bu maliyetler sandığa yansıdığında Avrupa’da aşırı sağın güçlenmesi şaşırtıcı olmayacak.

• Amazon ormanlarındaki fil: Çin, 14 Kasım 2025.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 14 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.932 okurumuzla buluşuyoruz.

Geçtiğimiz hafta Münih’teydim, o nedenle bültenimize Münih Güvenlik Konferansı’ndan gözlemlerimle başlıyoruz. Ardından ABD’nin yapay zekâ stratejisindeki yeni eğilimlere ve Pax Silica etrafından toplanan yeni devletler topluluğuna bakacağız. Sonda ise çocukların sosyal medya erişiminde yaş sınırlaması tartışması var.

Bültenimize geçmeden önce de tüm İslam aleminin mübarek Ramazan ayını tebrik ederim!

İyi okumalar!

Davos’tan Münih’e: Egemenlik kavramı güzel de faturayı kim ödeyecek?

🖊 Global İşler Köşesi

13-15 Şubat tarihlerinde düzenlenen 62. Münih Güvenlik Konferansı vesilesiyle geçtiğimiz hafta Münih’teydim. Toplantının yapıldığı yerleşkenin neredeyse her koridorunda ve her panelde sürekli tekrarlanan bir kelime vardı: “egemenlik”.

• Enerji egemenliği, teknoloji egemenliği, iklim egemenliği… Son dönemde bu başlıklar artık ekonomi sayfalarından çıkıp güvenlik dosyalarının içine taşındı. Bir konuyu “ulusal güvenlik” dosyasına koyduğunuz anda tartışma değişiyor. Çünkü o andan itibaren masadaki biri “Sizin bilmediğiniz şeyler var!” diyerek konuyu kapatabiliyor.

• Öte yandan, maliyetlere gelince durum değişiyor. Güvenli şebekeler, güvenilir bulutlar, dayanıklı tedarik zincirleri, kıyıda iklim teknolojisi üretimi... Hiçbiri bedava değil! Devletlerin egemenlik alanlarını güçlendirme talebinin maliyetini birileri ödemek zorunda. Avrupa örneğinde, çoğu zaman, orta sınıf bu maliyeti ödemek zorunda kalırken enflasyonla sıkıştırılmış.

• Önümüzdeki dönemde bu geçişi akıllıca tasarlamazsak, siyaseten de maliyetleri olacak bir durumdan bahsediyoruz: popülizmin ve aşırı milliyetçiliğin yükselişi böyle dönemlerde kaçınılmaz oluyor. Son dönemde Avrupa’da bu eğilimler paralelinde siyaset yapan liderlerin ve siyasi partilerin yükselişi de bu nedenle şaşırtıcı değil.

Münih’teki gözlemlerimden biri de AB’de çok az kişi Türkiye’nin Avrupa’nın yeniden şekillendirilmeye çalışılan ekonomik mimarisine nasıl entegre edilebileceğini tartışıyor. Ancak bu mesele sadece ekonomik değil, aynı zamanda stratejik de bir başlık. Örneğin, Türkiye’nin tam olarak entegre edilmediği Avrupa’nın egemen iklim teknolojisi Çin ile nasıl rekabet edebilir?

• Avrupa dayanıklı piller, güneş enerjisi değer zincirleri, elektrikli araç bileşenleri ve yeşil endüstriyel ölçek istiyorsa, coğrafya ve kapasite önemlidir. Türkiye, tek pazarın sınırında konumlanan bir endüstriyel güçtür. Bu gerçeği görmezden gelen yeşil dönüşüm stratejisi, Avrupa’yı tam da kurtulmak istediği bağımlılığa sürükleme riskini taşır.

Şirketlerin ve bizim gibi orta ölçekli ülkelerin iktisadi alana yayılan egemenlik ve güvenlik tartışmalarını iyi takip etmeleri, değişen paradigmaları anlarken iktisadi gerçeklere göre konumlanmaları lazım. Bu çerçevede Münih’teki gözlemlerimi, enerji ve iklim teknolojileri ile ilgili tartışmalarla birleştirerek bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde ele aldım.

• Avrupa yeşillenirken, Çin zenginleşiyor, 5 Aralık 2025.

• Avrupa’nın pil rüyası Northvolt’u kim batırdı?, 6 Aralık 2024.

ABD’nin yapay zekâ politikası: Verimlilik ve Pax Silica

📤 Haftanın Raporu

Jacob Helberg, Başkan Trump’ın enerji ve çevreden sorumlu devlet müsteşarı. Helberg’in de aralarında olduğu Trump’ın ekonomi danışmanları konseyi geçen ay ABD’nin yapay zekâ politikasına dair önemli bir rapor yayınladı. Raporda, yapay zekânın jeoekonomik etkilerine dair bültenlerimde de bahsettiğim birçok parça bir araya getirilmiş. Raporda şu hususlar öne çıkıyor:

1. Yapay zekâ modelleri kompleks hâle geldikçe, bunları eğitmek için gerekli işlemci gücü artıyor. İşlemci gücüne ve bunu çalıştırmak için gerekli enerji ihtiyacına paralel olarak, yapay zekâ modellerini eğitmenin maliyeti de her sene ortalama 2,5 kat artıyor. Bu yüzden yeterli işlemci gücüne sahip olmak yapay zekâ egemenliği için önemli (Trump’ın bu işi nasıl inşaata çevireceğini “Trump’ın yapay zekâ eseri Stargate” başlığı altında değerlendirmiştim.)

2. Modelleri eğitmek için gerekli maliyet artsa da, modelleri kullanım maliyeti (token maliyeti) düşüyor. Bunun nedeni modellerin daha verimli hale gelmesi. Yılda 9 kattan 900 kata kadar düşüş oluyormuş. Verimli olduğu için maliyeti düşen kaynaklar daha çok kullanıldığından (Jevon Paradoksu), yapay zekâ şirketlerinin geliri artıyor. OpenAI gelirini en hızlı artıran teknoloji şirketi olmuş.

3. Ancak ilginç bir dinamik var: Yapay zekâ modellerinin kullanımı çoğunlukla şahsi. Şirketlerin kullanım oranı hâlâ %10’un altında. Büyük iktisatçı Robert Solow’un 1987’de bilişim teknolojisi işleri için söylediği üzere “Bilgisayar çağını her yerde görebilirsiniz ama verimlilik istatistiklerinde göremezsiniz.” Bu cümlede bilgisayar kelimesini yapay zekâ ile değiştirsek, bugünü anlatan bir durum herhalde. Raporda bu kısım biraz kıvırtarak geçilmiş. Verimlilik sonra hissedilecek; biz yapay zekâ yatırımlarını artırmalıyız, deniyor. Bu nedenle de ABD artık ticaret anlaşmalarında başka ülkelerin ABD’de özellikle enerji ve yapay zekâ yatırımı yapmasını şart olarak koşuyor.

Bu arada ABD’ye yapılacak enerji ve veri merkezi yatırımları ile kritik mineral yatırımlarını bir araya getiren ülkeler arası işbirliğini “Pax Silica” adıyla kurmaya başladı. Şimdilik üyeler: Avustralya, Yunanistan, İsrail, Japonya, Katar, Güney Kore, Singapur, BAE, Birleşik Krallık, Kanada, AB, Hollanda, OECD ve Tayvan.

• Yapay zekâ devletlerin egemenliğinde ayrışacak mı yoksa beraber mi geliştirilecek? Hegemon güç kim olacak? Bu konuları 18 Şubat günü Tersane İstanbul’da Cerebrum Tech “Generation Next Zirvesi”nde tartıştık. Bu toplantıya dair gözlemlerimi Pakistan toplantısındaki gözlemlerimle yakında bültende tartışacağım.

• The AI pro­ductiv­ity take-off is finally vis­ible, FT, 16 Şubat 2026.

Avustralya’da sosyal medya yasakları sonrası çocuklar ChatGPT ve oyun platformlarına rağbet etti

🤔 Fikri Takip

Daha önce bültenimizde Avustralya’da 16 yaş altına getirilen sosyal medya yasağını ele almıştık. Ancak son veriler sosyal medyaya erişemeyen çocukların ekran süresinde bir azalma olmadığını, sadece ekran başında vakit geçirdikleri adreslerin değiştiğini ortaya koyuyor. Türk-Alman Üniversitesi öğretim üyesi ve değerli dostum Elif Posos Devrani şu tespitlerde bulunuyor:

Erişim kısıtlandığında ekran süresi azalmıyor, “yer değiştiriyor”.

• Avustralyalı çocuklar artık dünyanın en büyük Roblox kullanıcı kitlesi

• 18 yaş altı ChatGPT kullanımı 2024’ten bu yana %416 arttı.

• Yasak kapsamında olmayan Discord ikinci en çok kullanılan sosyal iletişim uygulaması.

• Gençler açık açık “yasak nasıl aşılır” içerikleri paylaşıyor ve bu içerikler büyük rağbet görüyor.

Ve belki de en dikkat çekici nokta: Ebeveynlerin %55’i ChatGPT’nin ödev için kullanıldığını düşünüyor. Oysa birçok genç yapay zekâ sohbet botlarını duygusal destek için kullanıyor.
Buradaki temel meseleyi kaçırmamamız gerek: Gençlerin dijital davranışı yasağa değil, açık kalan fırsat alanlarına uyum sağlar. Avustralya örneğinde görüyoruz ki sosyal medya kısıtlandığında ekran süresi azalmıyor; dikkat daha az regüle edilen oyun, mesajlaşma ve yapay zekâ alanlarına kayıyor.

Belki de bu işler sadece kanunla düzenlenecek kadar basit değil! Öte yandan FT’den Stephen Bush ise meseleye başka bir perspektif getiriyor:

[Belki de] çok sayıda siyasetçi için gençlerin sosyal medyaya erişimini yasaklamak, kendimizi koruyamama konusundaki kolektif yetersizliğimizden dikkatleri başka yöne çeviren rahatlatıcı bir oyalamadan ibarettir.

Ülkemizde de son dönemde daha fazla tartışılan bu konu sadece sosyal medya değil, aynı zamanda dijital oyun platformlarının çocuklar tarafından kullanımını tartışmaya açtı. Oyun konusunu da daha sonra inceleyeceğiz.

• Dijital Dünyada Çocukların Güçlendirilmesine Yönelik Eylem Planı (2026-2030)

• Cumhurbaşkanlığı Genelgesi - Dijital Dünyada Çocukların Güçlendirilmesine Yönelik Eylem Planı (2026-2030), 2 Şubat 2026.

• Dijital mecralarda yaş sınırı koymak ne kadar kolay?, 6 Şubat 2026.

• Çocukların sağlığı ve ekran süresi, 30 Ocak 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 14 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.921 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yazılım sektöründe dünyadaki rekabeti inceleyerek başlıyoruz. Ardından Türkiye’de yapay zekâ yatırımlarının neden ivmelendiğine bakacağız. Sonrasında tüm dünyada düşüşte olan doğurganlık oranları var. Bültenimizin sonunda ise Davos toplantılarını tartıştığımız 4X4 podcastimiz var.

Bu hafta bülteni okuyacağını düşündüğünüz birine forward edin! Haftaya 11 bin okuru geçmiş olalım.

Yazılımda ürün uzayı ve dünyadan pozitif ayrışan ülkeler: Pakistan ve Rusya

🔬 Haftanın Araştırması

Harvard Üniversitesi’nden hocam Ricardo Hausmann ve daha önce kitabından bahsettiğim César Hidalgo’nun geliştirdiği ürün uzayı metodolojisini, 2021 yılında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın açıkladığı reform paketinde kullanıldığı için daha önce yazmıştım.

• Ürün uzayı, ürünleri onları ihraç eden ülkelerin gelir seviyesine göre haritalandırıp, hangi ürünlerin birbirine yakın becerilerle üretildiğini anlamaya yarayan bir metot. Bu metot kullanılarak çıkarılan haritalara göre, zengin ülkeler genelde daha çok beceri gerektiren sofistike ürünleri üretiyor (tek istisna petrol zengini ülkeler).

• Bir ülkenin ihraç ettiği ürün deseni zamanla gelirinin nereye gideceğini de belirliyor.

Şimdiye kadar ürün uzayı sadece sanayi ürünleri için yapılmıştı, çünkü uluslararası karşılaştırılabilir ticaret verisi sadece sanayi ürünleri için var.

• César yeni bir araştırmasında ürün uzayını yazılım dünyası için yapmış. Bu kez ihracat verisi kullanmamışlar. Zira outsourcing (dış kaynak kullanımı) nedeniyle yazılımda ürünün menşesini belirlemek çok zor. Doğru düzgün veri de yok.

• Bu nedenle de Github’daki kütüphanelerde hangi yazılım dillerinin beraber kullanıldığına göre oluşan kümeleri ülkelere göre haritalandırmışlar. Burada belli dillerin beraber kullanılması belli yazılım becerilerinin gelişmişliğine işaret ediyor.

Çıkan sonuçlar hiç de şaşırtıcı değil. Mesela Türkiye yazılımda da -aynı sanayide olduğu gibi- orta teknolojili bir ülke olarak çıkmış. (Bkz. B Paneli Harita)

• İlginç olan veri ise sanayide yakalayamadığı sofistikasyon düzeyini yazılımda yakalayan ülkeler. Mesela Pakistan ve Rusya. Rusların yazılım konusundaki yetenekleri eskiden beri meşhurdur. (Bkz. C Paneli Grafikler)

• Pakistan’ı –bu haftaki İslamabad seyahati izlenimlerim çerçevesinde—haftaya yazacağım.

Yapay zekâ yatırımları neden Türkiye’de ivmelenmiyor?

📤 Haftanın Raporu

Geçen hafta İş Bankası, Endeavor ve Startups.Watch “Türkiye Yapay Zekâ Ekosistemi” başlıklı bir rapor yayınladı. Raporda ilgimi çeken iki bulgu var:

• Yapay zekâ yatırımları hızla Türkiye’den diasporaya kayıyor: Bu Doğu Avrupa’da da görülen kaçınılmaz bir trend. Çünkü yapay zekâ işi gittikçe daha sermaye yoğun hale geliyor; o kadar finansmanı bulmak da ancak gelişmiş ülkelerde mümkün.

• Yapay zekâ adaptasyonunda yerli girişimlerin payı küçük: Rapor için yapılan ankete göre Türkiye’deki kurumların %53’ü yapay zekâyı iş süreçlerine adapte etmiş. Ancak, yerli girişimlerin çözümünü kullanan kurumların oranı yalnızca %6.25.

  • Türkiye bilişim sektörünün satın almacılarının yerli ürünleri hakir görmesi çok eski bir reflekstir. Yabancı ürün alırsanız ve bir işe yaramazsa kimse sizi suçlamaz. Yerli ürün denerseniz ve tutmazsa, kovulabilirsiniz.

  • Öte yandan, “Türkiye’deki kurumların %53’ünün yapay zekâyı iş süreçlerine adapte ettiğI” bana epey abartılı bir veri gibi geldi.

Yukarıdaki iki veriye bakınca Türkiye’de yapay zekâ yatırımlarının ivmelenmemesinde iki temel darboğaz var: i. finansman sorunu, ii. yerli ürüne iç talep eksikliği

Doğurmayan Türkiye: Sorun para mı, erkekler mi?

🖊 Global İşler Köşesi

Ülkemizde âdet olduğu üzere, sanki dünyada nüfus artış hızı düşen tek ülke bizmişiz gibi davranıp, kendimize aklımızca derman bulmaya çalışıyoruz. Herkesin buna dair belli bir fikri var. Bana göre öncelikle nüfus artışındaki düşüşün nedenlerini tespit etmek gerekiyor. Zira teşhis koymadan çare bulmak pek de kolay değil:

• Öncelikle şunu kabul etmeliyiz; zengin ülkelerde nüfus artış hızı düşer. Dünyadaki gelişmiş ülkeleri bir araya getiren -ve hasbelkader Türkiye’nin de üye olduğu- OECD ülkeleri arasında, kadın başına doğum sayısı 2’nin üzerinde olan İsrail dışında hiçbir ülke yok.

• Öte yandan çocuk sahibi olmak veya çocukların sayısı büyük ölçüde kadınlara ait bir karar. Çünkü günün sonunda çocukların sorumluluğu daha çok kadınların omuzunda. Kadınların eğitim aldıkları toplumlarda doğum oranının düşmesinin sebebi de bu.

• 2023 yılında Nobel İktisat Ödülü’nü alan Claudia Goldin’e göre ise Eğer bir ülke zenginleştiyse, ancak cinsiyet rolleri bu zenginleşmeye uyum sağlamadıysa, doğum oranları daha çok düşüyor.

  • Bunun en güzel örneği ise Akdeniz toplumları veya Asya’daki geleneksel toplumlar: “Hem zenginleşeyim hem de kendine veya çocuğa bakamayan erkeklerle toplumsal yaşama devam edeyim!”, deyince böyle oluyor.

  • Bu tip toplumlar kabahati her zaman bir dış faktörde arar. Mesela hayat pahalılığı.

Peki, demografik dinamiklerdeki bozulmayı nasıl toparlamalı? Bu trendin sosyal güvenlik sistemleri üzerindeki etkisi nedir? Bu soruların cevaplarını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• İsrail’deki olaylardan alınacak dersler, 31 Mart 2023.

• Dünyada en az göç edilmek istenen ülkede neden bu kadar çok göçmen var?, 12 Mayıs 2023.

• Asya, Avrupa ve ABD’de nüfus trendleri ve Türkiye, 16 Şubat 2024.

Davos’un geri dönüşü

🎙️ 4x4 Podcast

Son yıllarda Davos’ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu, birçok kişi için bir PR alanına ya da yankı odasına dönüşmüş gibiydi. Ama bu sene tablo biraz değişti. Donald Trump’ın izlediği politikalar ve Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Amerikan siyasetine yaptığı ağır eleştirel konuşmayla, Davos tekrar gündeme oturdu. Soru şu:

• Bu gerçekten bir geri dönüş mü, yoksa sadece spot ışıklarının yön değiştirmesi mi?

4x4 podcast ekibiyle bu bölümde, bir süredir “eski etkisini kaybetti” denilen Davos’un neden yeniden gündeme geldiğini masaya yatırdık.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 11 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.928 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize ilk olarak ABD yaptırımlarının küreselleşmeyi ve teknolojik kamplaşmayı nasıl şekillendirdiğine bakacağız. Ardından ABD’de devam eden kripto düzenlemelerine dair tartışmalar var. Sonrasında çocukların dijital mecralara erişiminde yaş sınırlaması ve Türkiye-Mısır ilişkileri var.

İyi okumalar!

Becerikli Stuart Levey ve Amerikan yaptırımlarının küreselleşme trendleri üzerindeki etkisi

🖊 Global İşler Köşesi

Stuart Levey, 2004’te Amerikan Hazine Bakanlığının terörizm ve finansal istihbarattan sorumlu müsteşar yardımcısı olduğunda neyin içine düştüğünü bilmiyordu.

• Nükleer program nedeniyle ABD-İran ilişkileri gerilmişti (22 yıldır hiçbir şey değişmemiş!). Önce Afganistan’ı, sonra da Irak’ı işgal edip boyunun ölçüsünü alan ABD’nin bir de İran’la savaşacak mecali yoktu.

• Levey’den İran’a karşı ekonomik silahlar geliştirmesi istendi. 2006’da ABD’nin müttefiklerini İran’a karşı ambargo uygulamaya ikna etmek için yaptığı gezilerden birinde bir otelin lobisinde otururken kafasında birden şimşekler çaktı: “Neden devletleri değil de bankaları yola getirmiyoruz?” diye düşündü.

Levey de küresel finansal sistemde araçsallaştırılacak darboğazlarla, bankaları İran’a karşı yaptırım uygulamaya zorlamaya karar verdi.

• Levey’nin yaptırım şablonu bugün artık, askeri gücün dışında, Amerikan dış politikasının önemli bir sert güç unsuru.

• Bugünse finansal yaptırımlara teknolojik yaptırımlar ve korumacı tedbirler de eklenmiş durumda. ABD’nin Bytedance’in TikTok’un ABD operasyonlarını satmaya zorlaması, çip ambargoları, yeni tarife rejimleri bu trendin yansımaları.

• Ancak, ABD doları silah haline getirerek küreselleşmenin dibine kibrit suyu döktü. Bu nedenle önümüzdeki dönemde doların geleceğini şekillendirecek finansal dikeydeki kamplaşmalarla teknoloji dünyasındaki ayrışmaları da yakından takip etmeli.

Peki, araçsallaştırılan yaptırımlar ne kadar etkili? Yaptırımla karşı karşıya kalan ülkeler neden hemen teslim bayrağını çekmiyor? ABD dışındaki ülkelerin yaptırım gücü var mı? Türkiye’nin yaptırımlarla ilgili stratejisi ne olmalı?

• Bu soruları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

Coinbase bankaların kripto varlıklara faiz vermesini talep ediyor

🗞️ Haftanın Haberi

Kripto varlık platformu Coinbase’in kurucusu, 43 yaşındaki Brian Armstrong’un 15 Ocak’ta yaptığı paylaşımın ardından ABD Senatosu’nda görüşülmesi beklenen yeni kripto varlık yasası Clarity Act son anda gündemden çekildi. Malum artık kriptovarlık şirketlerinin lobileri güçlü. Bakalım Armstrong yasa taslağını neden eleştiriyor?

• Stabilkoinlere faiz verilmesinin yasaklanması: Bankaların bu hükmü mevduat kaçışını engellemek ve kripto tabanlı tasarruf ürünlerini rekabet dışı bırakmak için yasaya eklettiğini savunuyor. Bankalar da haklı. Herkes faiz verecekse biz nasıl ayakta duracağız diyorlar.

• Tokenize hisse senetlerine fiili yasak: Blokzincir üstünde hisse senedi alım‑satımını neredeyse imkânsız hale getirecek düzeyde ek yükümlülük ve sınırlamalar söz konusu.

• Merkeziyetçi (DeFi) olmayan finansal yapılar üzerinde ağır gözetim ve veri erişimi: Devlet kullanıcıların finansal kayıtlarına “sınırsız erişim” sağlayabilir, bu da DeFi’in açık mimarisini bozabilir ve pratikte birçok DeFi projesi için uygulanamaz yükler getirebilir.

• Amerikan Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (CFTC) yerine Amerikan Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) ağırlıklı bir yapının tasarlanması: Amerikanın SPK’sı SEC eskiden eski başkanı Gary Gensler’den beri kripto varlık işlerine daha muhafazakar yaklaşıyor.

Armstrong’un başlattığı tartışma Davos Ekonomi Zirvesi’ne de taşınmış ve JP Morgan CEO’su Jamie Dimon, Armstrong İngiltere’nin eski başbakanı Tony Blair ile konuşurken sohbeti bölerek Armstrong’a ağzına geleni söylemiş! Bank of America CEO’su Brian Moynihan da bir başka sohbette Armstrong’a dönerek, “banka mı olmak istiyorsunuz yoksa para piyasası mı, karar verin!” demiş.

300 sayfalık Clarity Act, Temmuz 2025’te yasalaşan stabilkoin düzenlemesi GENIUS Act’ten sonra dijital varlık piyasalarını şekillendirmesi planlanan bir tasarı. İki yasa bu açıdan birbirini tamamlar nitelikte. Başkan Trump ABD’yi dünyanın kripto varlık merkezi yapma iddiasına ulaşacaksa, bir şekilde bu yasayı geçirmesi lazım.

Dijital mecralarda yaş sınırı koymak ne kadar kolay?

🤔 Fikri Takip

Geçtiğimiz hafta bültenimizde çocukların sağlığı ve ekran süresine dair tartışmalara yer vermiştik. Daha önce de dijital mecralarda devam eden yaş sınırı tartışmalarını ele almıştık.

• Çocukların sosyal medya kullanımını yasaklayan ilk ülke olan Avustralya çizgiyi 15 yaştan çekse de dünyada henüz kabul görmüş ortak bir yaş sınırı yok. Tartışmalar daha çok 13-16 yaş arasında değişiyor.

• Bu iş bir kıstasa bağlanmadığında ise yaş denetimi konusunda her platformun tedbir almadığı ortada. OECD’nin 50 çevrimiçi platformunu inceleyerek yaptığı çalışmaya baktığımızda da yaş denetimi konusunu kullanıcının inisiyatifine/beyanına bıraktığı veya sadece belli durumlarda denetlediği görülüyor.

Ancak, bu konuda asıl sorun yasak koymak değil, bu yasağın nasıl e hangi yöntemlerle uygulanacağı. OECD tarafından Haziran 2025’te yayımlanan rapor da karşılaştırmalı olarak 28 üye ülkeyi incelediği çalışmasında bu konunun önemine vurgu yapıyor.

• Avustralya’da bu konuda ilk deneyimler yüz tanıma uygulamalarının pek de verimli olmadığını ortaya koyuyor. AB’de konuşulan diğer bir alternatif ise dijital kimlik fakat bu da kullanıcıların sosyal mecralardaki özgürlüklerinin denetimini egemen devletlerin inisiyatifine bırakma riskini barındırıyor.

• Öte yandan mesele sadece çocukların emniyeti (safety) değil, kişisel verilerinin (data privacy) korunması da önemli bir başka konu. Mesela yaş tespiti yapalım derken çocukların yüzlerinin veya kimliklerinin paylaşılması muhtemelen çocukların sosyal medya kullanmasından daha riskli.

Bu nedenle yapılacak yasaların temelde neyi önceleyeceği ve düzenlemelerin niteliğinin ne olacağı kanun yapıcının bu konuda ne kadar geniş bir çerçeve çizeceğine bağlı.

Mısır, Türk sanayisi için neden önemli?

📝Haftanın Makalesi

Bu hafta Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın Mısır’a yaptığı ziyarette ikincisi gerçekleştirilen Türkiye-Mısır Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi Toplantısı vesilesiyle Ussal Danışmanlık’ın Mısır ve Afrika coğrafyasındaki partneri Moharram & Partners şirketinin kurucusu ve değerli dostum Mustafa Muharrem ile al-Ahram gazetesinde bir makale kaleme aldık:

• Küresel rekabet yükselen korumacı politikalarla şekil değiştiriyor. Kişi başına düşen milli gelirin 20 bin dolara dayandığı Türkiye’de emek‑yoğun ve orta teknolojili sektörleri yalnızca ülke içinde tutarak rekabet gücünü korumak giderek zorlaşıyor.

• Bu nedenle de Türk şirketleri dış yatırımı giderek uzun vadeli rekabet stratejisinin merkezine alıyor.

Kahire, İstanbul’dan yaklaşık 90 dakikalık uçuş mesafesinde; işgücü daha ucuz, enerji maliyetleri Türkiye’nin yaklaşık yarısı, ayrıca Mısır hem büyük bir iç pazar hem de Türkiye’den daha geniş bir serbest ticaret anlaşmaları ağı sunuyor.

Özbekistan, Fas veya Bangladeş gibi alternatiflerle karşılaştırıldığında, yakınlık, maliyet yapısı ve pazar erişimi kombinasyonu ayırt edici; bugün Mısır’da Türk firmalarına ait yaklaşık 200 üretim tesisi faal.

• Mısır’a giden fabrikalar Türkiye’de kalan değer, 23 Ocak 2026.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 27 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.933 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize sosyal medyanın çocuklar üzerindeki etkileri üzerine yapılan araştırmalarla başlıyoruz. Bu konu, Avustralya’nın getirdiği 15 yaş altındaki çocukların sosyal medyaya erişim yasağının ardından, hem Türkiye’de hem de dünyanın geri kalanında daha hararetle tartışılıyor. Ardından tahmin piyasalarına dair son gelişmelere bakacağız. Siyasi tahmin yapmak uygun mu değil mi? Sonrasında Ukrayna cephesinde insansız savaş teknolojilerinin cephedeki etkilerine dair ilginç bir video ve Avrupa’nın değişen ticaret dinamiklerine dair görüşlerim var.

İyi okumalar!

Çocukların sağlığı ve ekran süresi

📤 Haftanın Dosyası

Gençlere sosyal medya yasağı Jonathan Haidt’in “The Anxious Generation” kitabından sonra trend oldu. En meşhur yasak Avustralya’da. Böyle giderse sosyal medya da araba kullanmak, evlenmek, içki-sigara almak gibi gençler için sakıncalı faaliyetler listesine girecek. Peki bu tartışmaların bilimsel temeli ne kadar sağlam?

Bu ay Guardian gazetesinde yayımlanan, Mancherster Üniversitesi tarafından yapılan, bir araştırmanın sonuçları ekran başında geçen sürenin çocuklarda akıl sağlığı sorunlarına yol açtığına dair güçlü bulgular olmadığını ortaya koyuyor.

• Araştırma, tüm dünyada, son otuz yılda, 11-16 yaş arasındaki gençlerin artan oranda zihinsel sorunlarla mücadele ettiğini ve bu sorunların 14.5 yaşında zirve yaptığı belirtiyor. Çalışma da bu eğilimlerde sosyal medya kullanımının veya oyun oynamanın etkilerini anlamayı amaçlıyor.

• Araştırmanın örneklem ve bilimsel yöntemi sağlam: 25.629 gözleme dayanarak yapılan çalışmada, 11-14 yaş grubu arasındaki çocuklarla senede bir anketler yapılarak, 2021-2023 yılları arasındaki duygu değişimleri incelenmiş.

Sonuç:

• Aşırı sosyal meyda kullanan veya oyun oynayan çocuklarda ertesi sene anksiyete ve depresyon gibi bulguların artığına dair bir bulgu yok,

• Oyun oynamanın veya sosyal medyada zaman geçirmenin zihinsel gelişim üzerinde etkisi sıfır.

Korelasyon ve nedenselliğin farklı şeyler olduğu üniversite birinci sınıflara öğretilir. Buna rağmen çoğu eğitimli kişi gerçek hayatta ikisini birbirine karıştırır.

• Acaba sosyal medyayı çok kullanan çocukların psikolojileri mi bozuluyor yoksa zaten psikolojisi bozuk çocuklar daha mı çok sosyal medya kullanıyor. Yani, sosyal medya aslında bir kaçış mı?

Jonathan Haidt’in 2026 Dünya Mutluluk Raporu’nda yayımlanmak üzere kaleme aldığı rapora atıfla yapılan diğer çalışmalarda da yoğun sosyal medya kullanan kişilerin daha fazla depresyon eğilimli olduğunun, belki de depresif insanların bu sorunlarını sosyal medya kullanarak atmaya çalıştığının altı çizilmiş.

Yukarıda bahsettiğimiz, Journal of Public Health dergisinde yayımlanan, bilimsel makalenin yazarları Qiqi Cheng ve Neil Humphrey şöyle diyor:

Gerçekten de sosyal medya kullanımını yasaklayıp çocukların karşı karşıya kaldığı zihinsel sorunları çözebilecek miyiz? Çocukların yaşadığı zihinsel ve duygusal sorunların tek sorumlusu sosyal medya mı? Yoksa daha karmaşık bir meseleye indirgeyici bir şekilde mi yaklaşıyoruz?

Platformer’ın yazarı Casey Newton, Qiqi Cheng ve Neil Humphrey’nin yaptıkları çalışmanın sorduğu soruya verdiği cevap açısından tatmin edici olduğunu ama başka faktörlerin de dikkate alınması gerektiğini söylemiş: siber zorbalık (cyberbullying), yeme bozuklukları (eating disorder), kendine zarar verme (self harm) ve cinsel şantaj (sextortion) gibi…

• Newton, şunu da ekliyor: “Casinolarda 13 yaşında çocukların olmamasının bir nedeni var: Bu ortamların bu çocuklar için uygun olmadığını biliyoruz. Bunu bilmek için de kumarhanelerin ve şans oyunlarının anksiyete ve depresyona yol açtığına dair uzun çalışmalara ihtiyacımız yok.“

• Çocukların sosyal medyaya erişimi aslında bir dikkat ekonomisi sorunu. Bu konuya dair ilgili sevgili dostum Can Selçuki (bu gençlerin dinleyemeyeceği kadar uzun podcastinde😎), günde 12 milyon saat kısa süreli videolara harcadığımızı söylüyor.

Portekiz, "tahmin piyasası" platformu Polymarket'ı yasakladı

🗞️ Haftanın Haberi

Portekiz'in milli piyango idaresi "siyasi bahis yapmak yasak" diyerek cumhurbaşkanlığı seçimlerinden bir gün önce merkeziyetiz tahmin platformu Polymarket'ı kapattı. Daha önce de Macaristan da Polymarket'ı kapatmıştı.

• Tahmin piyasaları (prediction markets) ne kadar bahis ne kadar değil hukuken gri alanda.

Tahmin piyasalarında sistem şöyle işliyor: Mesela X kişisinin devletbaşkanı seçileceğine %50 ihtimal veriyorsunuz.

- Bu tahmine ait kağıt Polymarket'ta 30 kuruşa değerleniyor ve X seçilirse 1 TL alıyorsunuz.
- %50 ihtimal verdiğinize göre kağıdı alıyorsunuz. Kazanırsanız 70 kuruş kârınız oluyor. Kaybedeseniz 30 kuruş gidiyor.
- Daha çok kişi X'in seçilme ihtimalini yüksek görüyorsa haliyle kağıdın değeri artıyor.

Türkiye'de bu platformlara erişim hâlâ açık. Tahmin piyasaları bence iyi bir mekanizma. Piyasadaki bilgiyi topluyor ve yön gösteriyor. Bana ters gelen tek şey şu: Bahisler yeterince büyük olursa, olayların gidişi buna göre değiştirilebilir mi?

• Mesela spor müsabakalarının bahislere göre ayarlanması yaygın bir şey. Ama sonuçta bu bir oyun.

• Ya başkanlık seçiminin sonuçları bahisler tutsun diye değiştirilirse? Portekiz gibi küçük bir ülkede böyle şeyler mümkün olabilir.

• Sadece sandıkta sonuçlarla oynanmasından bahsetmiyorum (ki o zor), son anda dezenformasyon vb. etkilerle ya da mesela bir bomba patlatarak seçim sonuçlarını etkileyecek (İspanya'da Atocha tren garının bombalanması gibi) gelişmeler...

Brezilyalı eski balerin ve Polymarket’ın rakibi olan tahmin piyasası platformu Kalshi’nin kurucusu Luana Lopes, şirketinin 11 milyar dolar değerlemeye ulaşmasıyla aileden zengin olmayan, en genç kadın milyarder ünvanı ile haber olmuştu.

Ukrayana İKA’larla Rus askerlerini esir aldı

🎥 Haftanın Videosu

Ukrayna’da savaş devam ederken insansız savaş sistemleri konusunda önemli tecrübeler biriktiriliyor.

• Bunun en ilginç örneklerinden biri de Ukrayna’ya ait bir insansız kara aracının (İKA) Rus askerlerini esir alması. Bu gelişme gelecekte savaşların karakterinin nasıl değişeceğine güzel bir örnek:

Eğer savaş tekniklerine de meraklıysanız, Rusya-Ukrayna savaşını takip etmek için dünyadaki en iyi kaynak değerli dostum Can Kasapoğlu’nun Hudson Institute için kaleme aldığı haftalık analizler.

Gümrük Birliği’nin sessiz sonu: Made in Europe, made without Turkey!

🖊 Global İşler Köşesi

Brüksel, ekonomik dinamizmini kaybettiğini ve dünyanın müzesi haline geldiğini idrak etmiş olacak ki, son bir senede, Başkan Trump’ın yaptıklarıyla titreyerek kendilerine geldi. AB, ilk defa birbirinden kopuk olmayan, somut ve korumacı sanayi politikası adımları atmaya çalışıyor. Ancak bu adımların ortak noktası Türk şirketlerinin Avrupalı sayılmaması:

• AB’nin yeni, yerli üretimi destek programı “Made in Europe”, AB’de kamu parasıyla yapılacak her işte AB ürünleri tercih edilmeli diyor.

• Brüksel’in üzerinde çalıştığı “Industrial Accelerator Act,” bazı sektörlerdeki yabancı yatırımlara AB şirketleriyle ortaklık zorunluluğu getiriyor.

• SAFE (Security Action for Europe) denen savunma programıyla da sadece silah alımı değil, sanayiyi destekleyecek pek çok altyapı yatırımı yapıyor. Fakat Türkiye, bu programın da dışında.

Ayrıca AB, 2026 itibariyle Hindistan ve Güney Amerika’daki MERCOSUR ülkeleriyle yıllardır devam eden müzakereleri sonuçlandırdı ve yeni serbest ticaret anlaşmaları (STA) imzaladı.

Yukarıdaki dinamiklere bakınca AB’nin attığı bu adımlar kıta ekonomisinin yeniden yapılandırmanın önemli adımları, ancak Türkiye bu sürecin dışında tutulmaya devam ediyor:

• Türkiye’nin Gümrük Birliği üyesi ve bir aday ülke (her ne kadar adaylık süreci uzun süredir dondurucuda da olsa) olmasına rağmen AB’nin üzerinde çalıştığı bu programramların dışında tutulması sadece yeni fırsatlara erişimini engellemiyor. Aynı zamanda AB-Türkiye ticari ilişkilerinde, otomotiv sektörü başta olmak üzere, sanayicimizin AB pazarına erişimi önünde yeni bariyerler koyuyor.

• Öte yandan 1996 yılında Gümrük Birliği’ne girdiğimizden beri AB, 69 STA imzalarken biz sadece 19 STA imzalamışız.

• AB’nin imzaladığı her STA’dan, 1996’da Kıbrıs sorununun varlığı nedeni ile yaptığımız anlaşma gereği biz faydalanamıyoruz. Aksine AB ile STA imzalayan ülkeler Türkiye pazarına girerken ve AB pazarında Türk üretici ile yarışırken avantaj elde ediyor.

Bana göre Avrupalıların Türkiye ile fikirlerini kendi bakış açılarından yakalayıp değiştirmeyi beceremezsek Ocak 2026, tarihe Gümrük Birliği’nin sona ermeye başladığı zaman olarak geçecek. Peki, neler mi yapmalı? Bu sorunun cevabını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 12 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.918 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimizde ana odağımız Afrika. İlk olarak Türk şirketleri’nin son dönemde cazip bulduğu Mısır ve Türkiye’nin sanayisizleşme hikayesine bakacağız. Sonrasında merceğimiz biraz yukarı çekip Afrika kıtasında Türkiye’nin ve Türk yatırımcıların nasıl bir strateji izlemesi gerektiğini ve sahip olduğumuz avantajları inceleyeceğiz. Ardından Afrika’da dijital politikaların nasıl dönüştüğüne dair içeriğimiz var. Son olarak 4x4 ekibiyle 2025’i değerlendirip, 2026’ya dair beklentilerimizi konuştuğumuz yayınımız var.

İyi okumalar ve seyirler!

Mısır’a Giden Fabrikalar, Türkiye’de Kalan Değer

🖊 Global İşler Köşesi-1

Geçen hafta Mısır’daydım. Mısır’a gelen dış yatırımları takip eden bir dostum dedi ki: “Türklerin sırrını çözdüm. Eğer büyük bir Türk sanayici bir yere yatırım yaparsa aynı sektördeki tüm şirketler peşinden geliyor.” Ne kadar doğru!

• Aynı durum bir Türk sanayicisinin hangi sektöre yatırım yaptığı, hangi makineyi getirdiği gibi kararlar için de geçerli. Siz bir adım atarsınız, tüm komşularınız takip eder.

• Bu aralar moda Mısır, Özbekistan ve Bangladeş’e gitmek. Bu ülkelerin iç pazar büyüklükleri, serbest ticaret anlaşmaları gibi faktörler elbette önemli.

Ama günün sonunda yatırım kararlarını belirleyen temel neden maliyetler: Bu ülkelerde iş gücü maliyeti Türkiye’nin dörtte biri, enerji maliyetleri ise Türkiye’nin yarısı seviyesinde. Bu nedenle de önümüzdeki dönemde sadece tekstil değil, inşaat malzemeleri, otomotiv, dayanıklı ev aletleri üretimi de bu ülkelere kayabilir.

• Herkes bu süreçte birilerini suçluyor, ama bana göre asıl sormamız gereken soru, “Bu gidişi nasıl avantaja çeviririz?”

• Kore örneği şunu gösteriyor: Fabrika gidince iş bitmiyor; işin şekli değişiyor. 2000–2011 arasında doğrudan imalatta çalışan sayısı 538 bin kişi azalırken, aynı dönemde Ar-Ge’de 114 bin, lojistik ve satışta 84 bin, idari ve arka ofiste 234 bin yeni istihdam oluşmuş.

Ben de bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde bu soruyu sorup, 1980 ve 1990’lar boyunca Japonya ve Kore’nin benzer bir süreci nasıl yönettiğini ele aldım.

• Do Asian Countries Upgrade in Global Value Chains? A Novel Approach and Empirical Evidence, Asian Economic Journal, 2019.

• Sanayisizleşme çağında Hindistan’ın sanayi politikası, 29 Eylül 2023.

• Tekstilcilerimizin Mısır’a taşınması normaldir, 4 Ekim 2024.

Afrika yılına girerken: Fırsatların kazası olmaz!

🖊 Global İşler Köşesi-2

2026’nın Afrika yılı olacağını düşünüyorum. Birkaç jeoekonomik trend üst üste bindi ve Türk şirketleri için kıtada gerçek bir fırsat penceresi açıldı. Fransa Afrika’da nüfuz kaybederken Rusya ne kadar hevesli olsa da oluşan boşluğu doldurma kapasitesine sahip değil. Çin ise son 15 yılda aktif bir Afrika stratejisi izlese de belli nedenlerle geldiği noktada tıkanmış görünüyor.

Bu arada ABD, Afrika’yla ilgili yaklaşımını tamamen değiştirdi. Trump yönetimi, Aralık ayı başında kamuoyu ile paylaştığı Ulusal Güvenlik Stratejisi’nde “Artık kalkınma yardımı yok, madenler ve ulaştırma koridorları için yatırım yapacağız” diyor.

• Peki, bu resimde Türkiye neden ve nasıl öne çıkıyor? Afrika’daki fırsatları kaçırmamak hangi hataları yapmamalı? Tüm bunları Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde yazdım.

2026’da Afrika’da dijital politikalar

📤 Haftanın Dosyası

Şimdi Afrika’da dijitalleşme ve dijital politika işbirliklerine bakacağız ama önce önemli bir noktanın altını çizeyim: Aslında Afrika “bir yer” yok!

• İngilizce konuşulan Afrika, Fransızca konuşulan Afrika, Arapça konuşulan Afrika, Portekizce konuşulan Afrika var.

• Çok istikrarlı ülkeler (Fas, Ruanda, Botsvana) de var, devletin hiç olmadığı ülkeler (Sudan, Somali) de var.

Afrika başkentleri arasında uçmak için çoğu zaman Paris, İstanbul veya Dubai üzerinden gitmeniz gerekiyor.

Afrika’nın dijitalleşmesiyle ilgili konulara da bu çerçeveden bakmak lazım.

Mesela Afrika’da veri merkezi yatırımı yapmak zor. Çünkü elektrik şebekeleri zayıf, birbirine entegre değil. Veri merkezi yapsanız da sürekli elektrik veremiyorsunuz.

Bununla beraber ülkeler Afrika ülkeleri arasında “entegrasyon” çabaları da var. Mesela,

• Fintek: 2025’te Gana, Güney Afrika, Kenya, Nijerya Merkez Bankaları dijital bankacılık alanında önemli adımlar attı. Pan Afrika Ödeme Sistemi (PAPSS), 16 ülkede 150’den fazla bankanın dahil olduğu bir yapıya dönüşürken ülkeler arası para transferinde etkili bir araca dönüşmeye başladı.

• Veri güvenliği ve veri transferi: AB’nin GDPR düzenlemesinin etkilerini Afrika’da da görmek mümkün. Afrika kıtasındaki 54 ülkenin 46’sında veri güvenliği düzenlemeleri mevcut. Bu ülkelerden 39’u parlamentolarından veri kişisel verilerin korunmasına dair münhasıran kanunlar geçiriken, 34 ülke de bunun için regülatör kurumlar kurulmuş. Fakat uygulama ve kurumsal kapasite konusunda hâlâ önemli eksikler mevcut. Son iki yıldır Gambia, Sierra Leone, Nijerya, Gana, Kenya Ruanda ve Mısır gibi ülkelerde bu kısıtları aşmak üzere önemli düzenlemeler ve kapasite inşası üzerinde çalışılmakta. Kıtada yurtdışına veri trasnferi konusundaki düzenlemelerin 2026’da hız kazanması bekleniyor.

Daha fazlası için: The Digital Transformation Strategy for Africa (2020-2030), African Union.

• Brüksel Etkisi – Londra Tepkisi, 27 Eylül 2023

2026’nın Milyon Dolarlık Boşluğu!!!

🎙️ 4x4 Podcast

2026’ya girerken dünya ekonomisi, yapay zekâ ve teknoloji trendleri aynı anda hızlanıyor. Bu bölümde 4x4 ekibiyle 2025’i değerlendirip, 2026’ya dair beklentilerimiz konuştuk. Ele aldığımız başlıklar:

• 200-300 bin $’lık prodüksiyon nasıl 9.000 $’a düştü?

• Ajansların para kazandığı “versiyon işi” neden bitiyor?

• Solo founder / VC’siz girişimcilik neden yükseliyor?

• Yapay zekâ ajanları (AI Agents) şirketlerin %90’ı olursa yönetim nasıl yapılacak?

• Tokenization ile sahiplik kavramı nasıl değişiyor?

• Yapay zekâ devriminin görünmeyen duvarı: enerji krizi

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 16 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.927 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize robotaksi sektöründeki son gelişmelerle başlıyoruz. Ardından Venezuela’da Başkan Maduro’nun ABD tarafından derdest edilmesinin ardından başlayan tartışmalara dair görüşlerimi paylaşıyorum. Sonrasında 2025’te okuduğum kitapların listesinin üçüncü ve son kısmı var.

İyi okumalar!

Robotaksi firması Waymo (şimdilik) rakip tanımıyor

🗞️ Haftanın Haberi

Geçtiğimiz yıl Uber CEO’su Dara Khosrowshahi önümüzdeki 10-15 yıl içerisinde robotaksilerin insan sürücülerin yerini alacağı kehanetinde bulunmuştu. Uber CEO’sunun kehanetinin ana argümanı robotaksilerin daha ucuz olacağı için daha fazla tercih edileceği yönündeydi.

Son dönemde robotaksi talebi hızla artıyor ama sebep robotaksilerin daha ucuz olması değil.

• Robotaksiler henüz normal taksilere göre daha pahalı. Ama son dönemde bu hizmet ya meraktan ya da farklı motivasyonlar nedeniyle giderek daha çok tercih ediliyor.

Sektörün koçbaşları ABD ve Çin’den. Ancak Amerika’da bu sektörde en hızlı büyüyen şirket Alphabet’in Waymo’su. Özellikle 2024 yılı başında haftalık yolculuk sayısı 50 bin iken 2025 sonunda bu rakam 450 bin eşiğine ulaşmış. Bu da yıllık 25 milyon gibi büyük bir rakama denk geliyor.

• Bloomberg, 2030 yılında bu rakamın haftalık 8 milyon bandına çıkacağını öngörüyor.

• Thomas Pueyo, robotaksilerin mevcut pazardan pay almanın ötesine geçtiğini kendi talebini de yarattığı tesbitini yapıyor.

Peki, önümüzdeki dönemde sektör nasıl dönüşür? Buna dair net bir şey söylemek güç. Fakat rekabetin hızlanması muhtemel. Önümüzdeki dönemde aynı zamanda araç üreticisi olan Elon Musk’ın Tesla’sının da bu rekabete dahil olması bekleniyor. Bu durumda fiyatlar daha hızlı aşağı gelebilir.

• Tesla’nın avantajı hem araçları üretmesi hem de sattığı araçlar üzerinden topladığı veri ile sürekli geliştirdiği otopilot ve otonom sürüş teknolojisine (FSD) sahip olması. (Bu arada Tesla 14 Şubat 2026’dan itibaren FSD hizmetini ücretli sunacak!)

• Tesla’nın rakipleri ise verilen hizmet için araç satın almak zorunda. Ama orada da alternatifler çoğaldıkça maliyetler aşağı gelecektir.

Robotaksiler piyasayı domine ederken Uber gibi şirketler bu süreçte pazar kaybeder mi? Onu da yaşayıp göreceğiz. Zira robotaksiler kural temelli ve düzgün yollarda iyi performans gösterse de emniyet konusunda özellikle zor hava koşullarında ve bozuk yollarda henüz insan sürücülerin gerisinde.

• Öte yandan Uber gibi şirketlerin bir avantajı da insan sürücüler sayesinde hızlı yemek teslimatı gibi hiztmetleri de sunabiliyor.

Tabii, bu süreç önümüzdeki dönemde Türkiye’deki sarı taksi sektörünü de etkileyecek. Halihazırda Türkiye’de paylaşımlı yolculuk (Martı Tag) ve taksi çağırma uygulamaları (taxi haling) hayatın bir parçası haline gelmiş durumda ve İstanbul dışına da yayılıyor. 😅

• Otonom araçların çakarla imtihanı, 12 Ağustos 2025.

Venezuela’yı Trump batırmadı!

🖊 Global İşler Köşesi

Venezuela neden bu hale düştü? 2019’da Venezuelalı bir arkadaşımın düğünü için Miami’ye gitmiştim.

Arkadaşım, düğünden bir gün önce, yabancı misafirleriyle lise arkadaşlarını akşam yemeğinde bir araya getirdi. Önce lise arkadaşlarının Venezuela’dan geldiğini sandım. Meğer hepsi Miami’de yaşıyormuş.

- Sizin lise sınıfından kaç kişi memlekette kaldı?” diye sordum.

- Kimse kalmadı” dediler.

Bir tanesi de ekledi:

- Geçen sene annem ölünce evimizi de sattım. Tamamını nakit olarak satmak zorunda olduğum için ancak tanıdık birine satabildik.”

2019’dan beri Venezuela’yı terk edenlerin sayısı hızla arttı. Bugün 30 milyonluk ülkenin 8 milyonu yurtdışında. Bunların yarısı üniversite mezunu. Meksikalı göçmenler arasında üniversite mezunlarının oranı %10.

Elitlerini kaybeden ülkeler batmaya mahkumdur!

Bu hafta Nasıl Bir Ekonomi gazetesindeki köşemde Başkan Trump’ın Venezuela müdahalesini değerlendirdim. Düşüncelerim, Türkiye’de hakim değerlendirmelerden çok farklı.

• Medyascope’ta Cenk Narin’in moderatörlüğünde “Nasıl Bir Dünya? Nasıl Bir Türkiye?” programında, Bilgi Üniversitesi Dr. Öğretim Üyesi Tuğçe Erçetin ile birlikte Venezuela’daki son gelişmeleri ele aldık.

2025 yılında okuduğum kitaplar - 3

🎄2025’in Kitap Önerileri

Bu hafta tarih başta olmak üzere diğer başlıklarda okuduğum kitaplar ile 2025 yılında okuduğum kitaplara dair listeyi tamamlıyoruz.

• The Haves and Have-Yachts: Dispatches on the Ultrarich, Evan Osnos - New Yorker, içindeki her bir yazı bir edebi eser niteliği arz eden, herhalde dünyanın en iyi yayını. Bu kitap da yazarın New Yorker’da mega yatlar ve sahipleriyle ilgili yazdığı yazılardan derlenmiş. Hakikaten bu kadar tuhaf bir konudan yola çıkarak küresel ekonominin daha iyi bir analizi yapılamazdı. Mesela bilmediğim bir gerçek: Özel uçak mega yatların yanında bayağı orta sınıf bir zevkmiş!

• Waste Land: A World in Permanent Crisis, Robert D. Kaplan - Gazeteci Robert Kaplan, ABD’nin en önemli kanaat önderlerinden biri. Bu kitapta özel bir konuya eğilmek yerine son yıllardaki tecrübe ve düşüncelerini bir araya getirmiş. Kötümser bir kitap. Dünyanın nasıl Leninizm’in yeni hali olan sosyal medya linçleriyle yönetilen saçmasapan bir yere geldiğine dair düşüncelerinden esinlenerek bir köşe yazısı yazmıştım. Kitaptan aklımda en çok kalansa Aleksandr Soljenitsin’e verdiği referanslar oldu. Soljenitsin her zaman istikrar ve düzenin adalet ve özgürlükten daha önemli olduğunu savunmuş. Herhalde günümüzü anlamak için daha kuvvetli bir düşünce olamaz. Bu kitabı okumanızı öneririm.

• Our Inner Ape: A Leading Primatologist Explains Why We Are Who We Are, Frans de Waal - Bu sene beyin ve antropolojiyle ilgili yeteri kadar kitap okuyamamışım. Açıkçası başladığım birkaç kitabı da bitiremedim. Beynim bu işlere kafa yormak için biraz yorgundu. En beğendiğim kitabı en sona sakladım. İnsanları anlamak için maymunları gözlemlemekten daha iyi bir yol yok! Zira malum insanlar üzerinde deney yapmak pek mümkün değil. Ayrıca gözlendiğini bilen insanlar buna göre hareket ediyor. Burada maymunlardan kastım şempanze, bonobo, goril gibi kuyruksuz maymunlar. İngilizce’de ape denen bu gruba Türkçe’de karşılık gelen tek bir kelime yok. Frans de Waal, dünyada kuyruksuz maymunlarla ilgili en önemli uzmanlardan ve kitapta yıllarca hayvanat bahçeleri ve ormanlarda yaptığı gözlemlerden süzülen bilgilerini yazmış. Mesela, Kongo Nehri’nin iki yanında evrimleşen şempanzeler ve bonoboların ilki erkek egemen, yarışmacı, birbirlerinin çocuklarını öldüren bir tür; ikincisi kadın egemen, poligamik ve eşcinsel ve barışçı bir tür olmuş. Kitabı okuyunca insanlardaki siyasi koalisyonlar kurma, yabancı düşmanlığı, karşılıklı iyilik / kötülük gibi birçok davranışın aslında ne kadar tabii içgüdüler olduğunu anlıyorsunuz. Herkesin içinde biraz şempanze biraz bonobo var.

• Captives and Companions: A History of Slavery and the Slave Trade in the Islamic World, Justin Marozzi - Son zamanlarda okuduğun en enteresan kitap. Bugün bize çok tuhaf gelen birçok şeyin yüz yıl önce gayet normal olduğunu akıldan çıkarmamak lazım. Mesela kölelik. Türkiye’de köleliğin resmen kaldırılışı 1934. Bu kitabın konusu İslam dünyasında kölelik. İslam ülkelerindeki kölelik, Atlas Okyanusu köle ticareti gibi, çok konuşulan bir konu değil. Aslında Arapların toplamda Amerika’ya götürülenden daha çok zenci köle sattığı tahmin ediliyor. Ancak İslam dünyasında kölelik Amerika’daki gibi ölçekli üretim için kullanılmamış. Birçok köle tipi var: Köle askerler, cariyeler, harem ağaları, ev hizmetlileri, vb. Bu coğrafyada köleler Osmanlı sadrazamları veya Memlük sultanları gibi farklı örneklerde de görülebileceği üzere aslında özgür insanlardan çok önemli mevkilere gelmişler. Kitapta bana en ilginç gelen bölüm harem ağalarının Mısır’da Kıptî papazlar tarafından hadım edilmesiyle başlayan yolculukları oldu. Abdülhamit Han’ın son Osmanlı harem ağası Cumhuriyet döneminde Erenköy’de bir lisede edebiyat öğretmenliği yapmış. Abdülhamit o zamanki Habeşistan İmparatoru’na ağanın ailesinin bulunması için mektup yazmış ama köle tacirlerinden Kenya’ya kaçan aileyi bulmak kısmet olmamış.

• Heirs to Forgotten Kingdoms: Journeys Into the Disappearing Religions of the Middle East, Gerard Russell - Bir İngiliz diplomatın yazdığı bu kitapta Ortadoğu’daki marjinal dini gruplar anlatılıyor: Dürzüler, Yezidiler, Kıptîler, Zerdüştler, Kalaşalar (Afganistan), Samaritanlar (Filistin). Son ikisini açıkçası kitabı okuyana kadar ben de duymamıştım. Russell, bu konuya merak sarıp Ortadoğu’da görev yaptığı her fırsatta bu grupları ziyaret etmiş. İki tema ilgimi çekti: Biri bu dinler arasındaki yıldızlara verilen önem ve reenkarnasyon gibi ortak hususlar. Sanırım bunların kökeni çoğunlukla Babil’den geliyor. İkincisi, küçük grupların kaybolmamak için buldukları yollar. Özellikle modernleşme ve mesela ABD’ye göç karşısında birbirine tutunma çabaları ilginç.

• The Shortest History of Germany: From Roman Frontier to the Heart of Europe - A Retelling for Our Times (Shortest History), James Hawes - Bu kitabın temel tezi Almanya’nın aslında iki parçadan oluştuğu: Birincisi Elbe Nehri’nin batısındaki Roma İmparatoluğu topraklarındaki çoğulcu Almanya. İkincisi Elbe Nehri’nin doğusundaki eski Prusya (bu bölge aslında bugünkü Polonya’nın bir bölümü ve Rusya toprağı olan Kaliningrad’ı da kapsıyormuş). İkinci bölümde esas olan otoriterlik. Birinci bölüm daha Katolik, ikinci bölüm daha Protestan. Ne tesadüf ki Batı ve Doğu Almanya’nın sınırı da Elbe Nehri. Ancak kitabın tezi bu sınırın ta Roma İmparatorluğu tarafından çizilmiş olduğu ve bugün Doğu Almanya’da aşırı sağçı AfD gibi partilerin güçlü olmasının tesadüf olmadığı. Coğrafya kader midir?

• On Antisemitism: A Word in History, Mark Mazower - Mark Mazower’in bu kitabı 2025’teki İsrail Gazze gündemine çok uygun. Kitapta anti-semitizmin nasıl evrildiği anlatılıyor. Avrupa’da Yahudi düşmanlığı olarak başlayan bir akım, nasıl İsrail karşıtlığı olarak çerçeveye oturuldu. Mazover, İsrail’in kurulduğundan beri yürüttüğü “İsrail’e karşı söylenen her şey dünyadaki Yahudilere karşı söylenmiştir”kampanyasının nasıl başarıya ulaştığını anlatıyor. Oysa, İsrail’in kurucusu o zamanlar Ben Gurion, ABD’deki Yahudi toplumunun liderleriyle buluşup yardım istediğinde ABD’liler “Biz ülkemize bağlıyız” demişler ve toplantı kavgayla bitmiş. Arap-İsrail Savaşları’ndan sonra bu durum değişmiş. Bugün ABD’de müesses nizama yakın çevrelerde İsrail aleyhinde bir şey söylemeniz çok zor.

• Jihad and Death: The Global Appeal of Islamic State, Olivier Roy - Bu kısa kitap IŞİD başta olmak üzere son yıllarda ortaya çıkan radikal İslami örgütlerin üyelerini nasıl devşirdiğini anlatıyor. Roy’un tezi şu: Gençler önce radikalleşiyor, sonra İslami örgütlere katılıyor. Aynı gençler 50 yıl önce aşırı sol örgütlere de katılabilirdi! Hayatta aradığını bulamayan, toplumda marjinalleşen, “çakal çukal” tipler bu örgütlerde bir aidiyet duygusu buluyor. Bunların çoğunun göçmenlerden oluşması da İslami örgütlerin elini kuvvetlendiriyor. Mesela Avrupa’daki Türkler arasında IŞİD neden zayıf? Roy bunu Türk kültürünün –mesela Afrika’ya göre—daha insicamlı olmasına ve toplumsal bağların gücüne bağlıyor.

• Land Power: Who Has It, Who Doesn’t, and How That Determines the Fate of Societies, Michael Albertus - Bu kitapta tarih boyunca arazi mülkiyetinin nasıl dağıtıldığı ve bunun getirdiği toplumsal dinamikler örneklerle anlatılmış. Mesela ABD’de ve Kanada’da batı bölgeleri yerleşime açılırken, herkese bedava toprak verilmiş. Ancak sadece ailedeki erkeklere verilmiş. Tabii verilenler de kızılderililerin toprakları. Toprak deyip küçümsememek lazım. Ne kadar teknoloji, borsa morsa desek de insanlığın toplam servetinin üçte ikisi gayrimenkul.

• Apocalypse: How Catastrophe Transformed Our World and Can Forge New Futures, Lizzie Wade - Kitabın konusu bugünkü Pakistan’da kurulan insanlığın ilk medeniyetlerinden olan İndus Vadisi Medeniyeti’nden Antik Mısır’daki kıtlıklara, İspanyolların Aztekleri fethine kadar insan gruplarının başına gelen türlü türlü felaketler. Yazar Meksikalı olduğu için felaket konusunu içselleştirmiş olmalı. Her felaketten sonra insanlığın yeni ortama nasıl adapte olduğunu, hatta bazı felaketlerin köhneyen kurumsal yapıları yıkıp nasıl yeniliğin önünü açtığını görmek ilginç.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 27 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.924 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize 2026 yılına dair tahminlerim ile başlıyoruz. Geçen seneki üç tahminimden sadece biri tuttu.😅 Bakalım, bu sene sonunda nasıl bir fotoğraf ile karşılaşacağız? Tahminlerden sonra 2025 yılında okuduğum kitaplara dair listenin ikinci kısmını paylaşıyorum. Bu hafta listede siyaset, siyasi biyografiler ve Çin, İran, Singapur ve Rusya’ya dair okuduğum kitaplar var.

İyi okumalar!

2026 tahminlerim

🖊 Global İşler Köşesi

Atalarımız ne demiş? Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir. Kılavuzu karga olanın burnu pislikten kurtulmaz. Dilediğiniz yerden bakabilirsiniz ama spekülatif tahminler yapmak beyin kaslarını geliştirmek için güzel bir egzersiz. Gelin vakit kaybetmeden 2026 tahminlerime bakalım:

1. Yapay genel zekâa (Artificial General Ingelligence – AGI) bu sene de icat edilemeyecek. Ancak mevcut yapay zekâ modellerinin gerçek etkilerini de 2026’da görmeye başlayacağız:

   1. Bu sene yapay zekâ ile geliştirilen bir ilaç önemli bir hastalığa deva olacak.

   2. Anglosakson dünyasında hukuk bürolarının yeni avukat işe alımı yarı yarıya düşecek. Ülkemizde ise benzeri etkileri 2030’lara yaklaşırken göreceğiz.

   3. Körfez’de bir şirket yapay zekâyı CEO olarak atayacak.

2. Yapay zekâda balon var mı yok mu tartışmaları sürse de hisse değerlemelerinde %10’dan fazla düşüş olmayacak. Hatta bilgi asimetrisi ve ABD’deki düşük faiz oranları sayesinde “balon” şişmeye devam edecek.

3. Arkadaşlarınızın çoğunun hızla zayıfladığını göreceksiniz. Çünkü mucize GLP-1 ilaçlarının artık tabletleri de çıktı.

4. Türkiye açısından:

   1. ABD, aynı 2025’te Arjantin’e açtığı 20 milyar dolarlık hat gibi, Türkiye’ye de 40 milyar dolarlık ikili dolar swap hattı açacak.

   2. Türkiye Varlık Fonu, Türkiye’ye satın alma ya da birleşme yoluyla giren bir yabancı bir şirketin Türkiye operasyonundan hisse alacak.

Eğer tahminlerimin detaylarını merak ediyorsanız bugünkü Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemi okuyabilirsiniz.

• Top Risks 2026, Eurasia Group. Bir klasik.

• Stanford AI Experts Predict What Will Happen in 2026, Stanford HAI Faculty.

• 2026 Predictions, Scott Galloway.

• Outrageous Predictions 2026, Saxo Bank. Bu raporu fantastik tahminlerinden dolayı özellikle seviyorum.

2025 yılında okuduğum kitaplar - 2

🎄2025’in Kitap Önerileri

Geçen sene okuduğum kitaplara devam… Bu hafta “Siyaset ve Siyasi biyografiler” ve “Ülkeler ve Şehirler” kategorilerinde okuduğum kitaplar var. Haftaya da tarih başta olmak üzere diğer başlıklarda okuduğum kitaplar ile bu listeyi tamamlayacağız.

• Zbig: The Life of Zbigniew Brzezinski, America’s Great Power Prophet, Edward Luce - “Dünyada, Zbigniew Brzezinski gibi bir isimle, ismini değiştirmeden isim yapabildiğin tek yer Amerika’dır.” 1970’lerde Amerikan dış politikasına damga vuran iki isimden biri Zbigniew Brzezinski’ydi. (bir diğeri de onun gibi Avrupa’dan göçmen olarak Amerika’ya gelen Henry Kissenger). Edward Luce, Financial Times’da en sevdiğim yazarlardan. Bu kadar usta kalem az bulunur. Brzezinski’nin hayatı da kitaptaki detaylar da gerçekten inanılmaz. Bu kitapları okudukça, hep eski dönemin devlet adamlarının ne kadar etkileyici olduğunu düşünüyorum. Maalesef nesli tükenen bir tür. İkinci olarak, Türkiye’de bu seviyede kişilerin hayatları yazılırken maalesef çocukluk ve gençlik dönemlerinin üzerinde yeterince durulmuyor. Bilgi, belge eksikliğinden mi, yoksa “koca adamın çocukluğu yazılır mı?” gibi bir oryantal akıldan mı böyle oluyor bilemiyorum.

• A Life in the American Century, Joseph S. Nye - Nye da aynı Brzezinski gibi –maalesef bizde pek görülmeyen türde- hibrit kariyeri olan bir hocaydı. Hocalığın dışında uzun süre Amerikan Dışişleri’nde de çalışmıştı. Son zamanların en önemli uluslararası ilişkiler kavramlarından “soft power”ın (yumuşak güç) mucidiydi. Kendisini en son 2015’te Atina’da Kokkalis bursiyerleri toplandığımızda dinleme şansım olmuştu. Aklımda kalan karşılaşmalarımızdan biri de ben öğrenciyken Cambdridge’deki Charles Otel’in spor salonunun soyunma odasında olmuştu (“soft power” ve “hard power” konularını değerlendirmek için güzel bir ortam!). Bu kuşağın erkekleri çalışmak dışında pek bir şey bilmiyor. Nye, geçen sene kaleme aldığı kitabında artık emekliliğinin tadını çıkaracağını yazmış. Ancak sonrasında eşini kaybetmişti. Pek uzun süre ayrı kalamadılar. Kitabında hem hayatı hem de bu çerçevede ABD’nin son birkaç on senedeki dış siyaseti var.

• On the House: A Washington Memoir, John Boehner - Boehner, nedense benim radarıma çok girmemiş bir Amerikalı siyasetçi. Kendisi Amerikan’ın taşrasından gelip yıllarca Washington’da yasamaya yön vermiş bir isim. Kitabı okuyunca şunu düşündüm: Siyaset adamlığı dünyanın her yerinde öyle ya da böyle aynı! Hem zevkli hem de çok zor bir iş. Boehner, cumhuriyetçi olduğu halde Trump ile taban tabana zıt dünya görüşünde. Kitapta bu konuda birçok esprisi de var.

• Breaking History: A White House Memoir, Jared Kushner - Gelelim Trump ile ilgili kitaplara. Jared Kushner, malumunuz Başkan Trump’ın damadı. Birçok kişi Kushner’i damat olduğu için birinci Trump yönetime burnunu sokmuş biri olarak görüyordu. Kitabı okuyunca anlıyorsunuz ki, aslında adamın ciddi bir becerisi varmış! Mutlaka rolünü abarttığı yerler vardır ama olsun. İş dünyasından, özellikle emlak yatırımcılığından siyasete getirilebilecek birçok beceri var. Kushner ikinci Trump yönetiminde iş dünyasında kalmayı tercih etti. Siyasetten oraya götürebileceği beceriler var mı göreceğiz!

• Trump: The Art of the Deal, Donald J. Trump, Tony Schwartz ve Trump 2.5: A Primer, Taufiq Rahim - Bu iki kitabı sene başında Trump’ı anlayabilmek için okumuştum. İlki zaten Trump’ın 1989’da yazdığı ve dünyada tanınmasını sağlayan başyapıtı “The Art of the Deal.” Belki “yazdırdığı” desek daha doğru olur çünkü kitabı esas kaleme alan Tony Schwartz sonra Trump’ın geldiği yeri görünce dünya kamuoyundan özür dilemişti. Taufiq Rahim benim de Dubai’den arkadaşım ve kitabı basit bir Trump’ı anlama kılavuzu niteliğinde. İki kitabı birleştirince, yeni gibi gelen birçok şeyin Trump’ın hayat felsefesi olduğunu görebiliyorsunuz: “sadakat her şeydir,” “medya manüplasyonu gerçekten önemlidir” vb. Bu konuları podcastimde de anlatmıştım.

• Original Sin: President Biden’s Decline, Its Cover-Up, and His Disastrous Choice to Run Again, Jake Tapper, Alex Thompson - Peki, Trump nasıl seçildi? Birçok yapısal neden var elbet. Ancak bir neden de Başkan Joe Biden’ın seçim sürecinde bunamış olması. Maalesef çok acıklı bir durum. Bu kitapta anlatılan olaylar gösteriyor ki, Biden’ın bunaması yıllar önce başlamış ve başta karısı olmak üzere çevresini saran küçük bir grup tarafından gizlenmiş. Dünyadaki siyasi liderlerin ortalama yaşının 62 olduğunu düşününce, liderin görevdeyken bunaması her ülke için gittikçe önemli bir risk haline gelecek.

• A Different Kind of Power: A Memoir, Jacinda Ardern - Kırk yıl düşünsem Yeni Zelanda’nın eski başbakanı Ardern’in kitabını okuyacağım aklıma gelmezdi! Aynı yaşlarda olduğumuz ilginç bir siyasetçi. Mormon olduğu halde Yeni Zelanda’da bayağı liberal bir siyasi çizgi benimsemişti. Şimdi siyaseti bırakmış gibi görünüyor. Harvard Kennedy School’da ders veriyor. Brzezinski’nin hayatına dair kitap için de söylediğim gibi, bu kişilerin hayatlarında çocukluk ve gençlik dönemlerinin de hakkıyla anlatılması önemli. Bu kitap da güzel bir örnekti.

• The Climate Diplomat: A Personal History of the COP Conferences, Peter Betts - Türkiye’nin seneye COP konferansını organize edeceği açıklanınca bu kitabı alıp okudum. Beets, yıllarca İngiltere’nin ve Avrupa Birliği’nin iklim konularında başmüzakereciliğini yapmış. COP gibi her şeye oybirliği ile karar verilen, neredeyse tüm ülkelerin menfaatlerinin ve ideolojilerinin çatıştığı, siyasetle diplomasinin, aktivizmle lobiciliğin iç içe geçtiği sirk gibi bir ortamda, nasıl manevralar yapıldığını ancak bu işleri yapmış birinden okuyabilirsiniz. Beets de kansere yakalanınca, 2023’te ölmeden anılarını kaleme almış. Kitapta Türkiye ile ilgili tek bahsedilen yer “gelişmiş ülkeler listesi”nden çıkmak için verdiğimiz çaba. Onun dışında iklim müzakerelerinde pek lafımız geçmemiş gibi. Bakalım Antalya COP nasıl olacak?

Malumunuz her sene Çin, Rusya, Hindistan ve Arap ülkeleri gibi dünyaya yön veren bazı coğrafyalarla ilgili birkaç kitap okumaya çalışıyorum. Bakalım bu sene neler okumuşum?

• Breakneck: China’s Quest to Engineer the Future, Dan Wang - Bu kitap birçok ödül aldı. Gerçekten de kompleks bir konunun nasıl basit bir çerçevede incelenebileceğinin güzel bir örneği. Konu Çin ile ABD arasındaki farklar. 30’lu yaşlardaki yazar Wang, Çin’in mühendisler, ABD’nin ise avukatlar tarafından yönetilen bir devlet olduğunu söylüyor. İki ülke arasındaki farkların da bu çerçevede değerlendirilmesi gerektiğini ekliyor. Çin’in mühendisler tarafından yönetilmesinin kalkınma için faydalarını köşemde yazmıştım. Kitapta, mühendisliğin dozunun kaçırıldığı örnekler de var: Mesela tek çocuk politikası, mesela COVID19’daki sokağa çıkma yasakları. Çin’i anlamak için çok güzel bir kaynak.

• The Red Emperor: ‘the most vivid and compelling biography of Xi published to date’ Financial Times, Michael Sheridan - Bu kitap, Çin devlet başkanı Xi Jinping’in hayatını anlatıyor. Çin ile ilgili dışarıdan yazılan kitapların birincil kaynaklara ulaşması çok zor. Yazılanların ne kadar hakikat ne kadarı Çin’i karalamak için çıkarılan hurafeler bilemiyorsunuz. Öte yandan, Çinlilerin yazdığı kitaplarda da Çin Komünist Partisi’nin onayladığı düşünceler dışında pek bir şey olmuyor. Her halükarda bu kitabın Çin Komünist Partisi’nin pek hoşuna gitmediğini tahmin ediyorum.

• Can Singapore Survive?, Kishore Mahbubani & Living the Asian Century: An Undiplomatic Memoir, Kishore Mahbubani - Geçen senenin sonunda üyesi olduğum Global İlişkiler Forumu’nun bir etkinliğine ünlü Singapurlu diplomat Kishore Mahrubani gelmişti. Konuşmasını çok sevince iki tane de kitabını okudum. Biri kendi hayatıyla, diğer Singapur’un avantajları ve çelişkileriyle ilgili. Singapur’a sadece bir kez gittim. Umarım önümüzdeki senelerde daha çok gidip izlenimlerimi aktarma imkanım olur.

  • Bu arada geçen sene Singapur ile ilgili X’te yaptığım şu paylaşımım linçlenmişti:

• Iran’s Grand Strategy: A Political History, Vali Nasr - ABD’nin en önemli dış politika okullarından Johns Hopkins School of Advanced International Studies’in eski dekanı kendi de aslen İranlı olan Vali Nasr bu kitapta İran İslam Cumhuriyeti’nin bürokratik gelişimini analiz etmiş. Diyor ki, “İran aslında bir din devleti değil, bir güvenlik devletidir.” Ruhullah Humeyni, 1979 İslam Devrimi’nden sonra İran’ın mevcut kurumlarını yok edip tamamen dini liderliğe bağlı yeni kurumlar kurdu. Bunların en önemlisi orduya alternatif olarak kurulan Devrim Muhafızları. Bu kurum sadece bir ordu değil, aynı zamanda birçok iktisadi işletmenin sahibi, devlet bürokrasisinin kilit pozisyonlarına eleman yetiştiren bir teşkilat. Ancak Humeyni, Devrim Muhafızları’nı askeri okullardan yetişen eğitimli İranlılar yerine İran-Irak Savaşı’nda kahramanlık gösteren cahil cühela askerlerden kurmuş. Bürokraside de yükselme standardı liyakat değil, rejime sadakat. Esas kaygısı rejimin güvenliği olan İran bürokrasisi ise 45 yıldır ülkeyi yönetiyor. Ambargo nedeniyle kıtlık olunca kime karne verileceğine de bu bürokrasi karar veriyor, hangi silahın alınacağına da. Böyle bir bürokratik yapının nükleer silah gibi büyük bir projeyi ana hedefi yapmasına da şaşırmamak lazım. Bu kitabı İsrail ve İran arasındaki 12 Gün Savaşı sırasında okumuş ve savaşa dair düşüncelerimi de köşemde yazmıştım.

• Motherland: A Feminist History of Modern Russia, from Revolution to Autocracy – A National Book Award Finalist: Women’s Stories of Idealism, War, and Sacrifice, Julia Ioffe - Geçen sene okuduğum en iyi kitaplardan biriydi. Ioffe, Rusya’da doğup 90’larda ABD’ye göçmüş bir Yahudi aileden. Sonra Rusya’ya geri de dönmüş. Kitapta Lenin’in karısından Navaly’nin karısına kadar, kendi ailesinden kadınların hayatını da paralel biçimde anlatarak aslında kadın portreleri üzerinden Rusya’nın tarihine ışık tutmuş. Rusya’da savaşlar nedeniyle kadın sayısı hep erkek sayısından fazla olmuş. Rus kadınları Batı’dan çok daha önce çalışma hayatına girmiş. Bir yandan da evlerinin geçimini üstlenmiş. Kitapta kadınların hayatının siyasetin nasıl doğrudan etkisinde olduğu çok güzel hikâyelerle açıklanıyor. En ilginci de Putin ile gelen “sugar daddy” dönemi. Mutlaka okumanızı öneririm.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 56 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.900 okurumuzla buluşuyoruz.

Koskoca bir yılı acısıyla tatlısıyla geride bıraktık. 2026 yılının tüm okurlarımıza, ülkemize ve dünyamıza iyi gelmesini temenni ediyorum. Bu hafta bültenimizde her yıl olduğu gibi bir yıl boyunca okuduğum kitapların bir listesi var. Ardından 2025’e dair kısa bir değerlendirmem ve bir sene önce yaptığım tahminlerin karnesi var.

İyi okumalar!

2025 yılında okuduğum kitaplar

🎄2025’in Kitap Önerileri

Her sene olduğu gibi bu sene de 2025’te okuduğum kitaplarla ilgili notlarıma sıra geldi. Yeni yılda bu listeyi üç ayrı bültende dikkatinize sunacağım. Bu hafta “Teknolojinin Toplumsal Etkileri ve İktisadi Kalkınma” ile “İş Dünyası Tarihi ve Biyografileri” ile başlıyoruz.

• Kitaplarımı Kindle’dan okuyorum ve Kindle’ın şu ana kadar bulunmuş en faydalı elektronik cihaz olduğunu düşünüyorum. Umarım bu kitapların için beğendikleriniz çıkar…

Teknolojinin toplumsal etkileri ve iktisadi kalkınma:

• The Infinite Alphabet: And the Laws of Knowledge, César A. Hidalgo - ABD’de ilk pamuk dokuma fabrikası nasıl kurulmuş? Bugün pamuk dokumanın harcı alem bir teknoloji olduğunu düşünüyoruz. Halbuki 1789’da 21 yaşında bir girişimci İngiltere’den sıkılıp New York’a gelene kadar ABD’de kimse bu işi beceremiyormuş. Birçok basit görünen iş aslında yazıya dökülemeyen tecrübelerle yayılıyor. Buna da “bilgi” diyoruz. Harvard Üniversitesi’nden değerli dostum Cesar Hidalgo, ürünler arasındaki beceri benzerliği ilişkilerini haritalandırarak “ürün uzayı” denen kavramı geliştirmişti. Cesar’ın aslında fizik doktorası var. Ama bu kitabını yazarken belli ki yazarlık becerilerini de epey geliştirmiş. İktisadi kalkınma, teknoloji geliştirme ve girişimcilikle ilgili çok şey öğrenebileceğiniz bir eser.

• Empire of AI: Dreams and Nightmares in Sam Altman’s OpenAI, Karen Hao - Kitabın yazarı, yapay zekâ ile ilgili goygoy dışında bir şeyler yazabilen az sayıda isimden biri. Karen kitabında ChatGPT’nin teknik özelliklerini, OpenAI içindeki ego savaşlarını, Kenya’da yapay zekâ sistemlerini eğitmek için metin ve görüntü etiketlerken kafayı yiyen çalışanların hikayelerini biraraya getirmiş. Bu sene Türkiye Bilişim Vakfı’nın (TBV) 20. Yılı etkinliğinde İstanbulluların da kendisini dinleme şansı olmuştu. Bu sene yapay zekâ ile ilgili bir kitap okuyacaksınız bu kitabı okuyabilirsiniz.

• Shared Prosperity in a Fractured World: A New Economics for the Middle Class, the Global Poor, and Our Climate, Dani Rodrik & The London Consensus: Economic Principles for the 21st Century, Tim Besley, Irene Bucelli, Andrés Velasco - Harvard Üniversitesi’nden hocam değerli iktisatçı Dani Rodrik’in geliştirdiği yeni bir uluslararası kalkınma paradigması var. Diyor ki, küresel ekonomide aşağıda üç şeyden ancak ikisini başarabiliriz ama üçünü aynı anda yapamayız:

  1. Karbon salınımlarını iklim değişikliğinin faciaya dönmesini önleyecek kadar azaltmak,

  2. Gelişmiş ülkelerde orta sınıfı yeniden canlandırmak,

  3. Gelişmekte olan ülkelerde sürdürülebilir büyüme sağlamak

  Neden böyle? Hangilerini yakalamak için ne yapmak lazım? Dani Hoca yeni kitabı Shared Prosperity in a Fractured World’de bu konuları anlatmış. The London Consensus kitabı ise son 15 yılda ortaya çıkan daha çok kamu müdahalesine dayalı yeni iktisadi kalkınma politikası çerçevesi birçok boyutuyla ele alınıyor. Ekonomi politikalarına ve kalkınmaya ilgiliyseniz bu kitabı okumanızı öneririm. İçinde Türkiye’de ne yapmak lazım sorularına cevap vermek için birçok ipucu var.

İş dünyası tarihi ve biyografileri

• Apple in China: The Capture of the World’s Greatest Company, Patrick McGee -

  Bence yılın iş dünyası kitabı. Financial Times bu ödülü aşağıda bahsettiğim Nvidia ile ilgili kitaba verdi, bu kitap ise ikinci oldu; ama olsun. Apple’ın ne kadar müthiş bir şirket olduğunu ve bu kadar içiçe geçmiş bir tasarım-üretim ilişkisini adeta canlı canlı yaşayabileceğiniz mükemmel bir kitap. Kitapta Apple’ın Çin’deki hem üretim hem de perakende satış işlerini nasıl yaptığı mükemmel hikâyelerle anlatılıyor. Malumunuz, iPhone’ların çoğu Çin’de Foxconn tarafından üretiliyor (ayrıca Vietnam ve Hindistan’da da üretim var). Foxconn’un işi Apple gibi şirketlerin ürünlerini üretmek. Yani çoğu kişinin sandığının aksine üretimi Apple kendisi yapmıyor. Peki bu ilişki nasıl yürüyor? Apple, United Havayolları’na Foxconn fabrikası olan şehirlere uçuş koyması için her gün 50 business koltuk satın alma taahütü veriyormuş. Kitapta, daha başka bir sürü ilginç hikaye var.

• The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant, Tae Kim -

  Dediğim gibi bu kitap FT’nin yılın kitabı ödülünü aldı. Ben biraz gereksiz uzun buldum. Ancak bence esas problem, her ne kadar şu an dünyanın en değerli şirketi olan Nvidia’yı kurup büyüten kişi olsa da Jensen Huang’ın özünde sıkıcı biri olması. Tipik bir zeki ve çalışkan göçmenin (Tayvan’dan) Amerika’da başarılı olma hikayesi. Jensen bir Steve Jobs değil.

• House of Huawei: The Secret History of China’s Most Powerful Company, Eva Dou - Jensen gibi kuruluşundan 30 yıl sonra hâlâ şirketinin başında kalan bir diğer karakter de Huawei’nin kurucusu Ren Zhengfei. Kitap, hem Ren’in hayatını hem de Huawei’nin hikayesini anlatıyor. Zaten ikisini birbirinden ayırmak mümkün değil. Kendi yaşındaki birçok Çinli gibi Ren de ailesinin bir kısmını Kültür Devrimi’nde kaybetmiş ama Çin Komünist Partisi’ne inancını hiç yitirmemiş. 80’lerde Çin ekonomisi dışarı açılınca da en büyük fırsatları yakalayan girişimcilerden biri olmuş. Huawei’nin (ve Çin’in) neden yeni teknolojilerin ticarileşmesi için kaçınılmaz kapı olduğunu, Bilkent Üniversitesi’nde 5G teknolojisine dair en önemli buluşlardan birini yapan Erhan Arıkan örneği üzerinden köşemde yazmıştım. Kitapta hem bu gibi olaylar hem de Huawei’nin Amerikan devletiyle çatışmasına dair çok güzel hikayeler var.

• The Technological Republic: Hard Power, Soft Belief, and the Future of the West, Alexander C. Karp, Nicholas W. Zamiska - Bu kitap, Son yılların en tartışmalı harp teknolojisi şirketlerinden Palantir’in CEO’su Alexander Karp ve yardımcısı Nicholas Zamiska tarafından yazılmış. Karp ise bildiğiniz teknoloji CEO’larından değil. Palantir işine girmeden önce Stanford’da hukuk okumuş, sonra da Frankfurt’ta felsefe doktorası yapmış. Geçen hafta tuhaf hareketler yaptığı konferans videosu olay olmuştu. Kitabın konusu, Amerikan kurumsal iş dünyasında, özellikle de teknoloji alanında “suya sabuna dokunmama” adetinin getirdiği entelektüel kırılganlığın bedeli. Trump’ı destekleyen iki ana kanattan “tech-bro”ların (diğeri MAGA’cı popülistler) ideolojisini anlamak için okumanızı öneririm. İsterseniz kitapla ilgili köşe yazımı da okuyabilirsiniz.

• 1929: Inside the Greatest Crash in Wall Street History--and How It Shattered a Nation, Andrew Ross Sorkin - Sorkin, bu kitap da filme dönüşsün diye yazmış olmalı! İçindeki hikayeler sinematografik bir detayla anlaşılmış. Nitekim yazarın 2008 kriziyle ilgili kitabı Too Big to Fail HBO tarafından aynı isimle filme çevrilmişti. Kitapta en sevdiğim yer Winston Churchill’in İkinci Dünya Savaşı’nda başbakan olmadan önce servetini nasıl Amerikan borsasında kaybettiğine dair kısım. Bir de New York’ta akşam yemeğine gittiği evi ararken bir arabanın altında kalmış! Bugün için alınacak ders ise tüm krizlerin arkasında aşırı borçlanmanın olduğu. Günümüzdeki durumu köşemde yazmıştım.

• Empire of the Elite: Inside Condé Nast, the Media Dynasty That Reshaped America, Michael M. Grynbaum & When the Going Was Good: An Editor’s Adventures During the Last Golden Age of Magazines, Graydon Carter, James Fox - Bu iki kitap, o zamanların kültürel açıdan en önemli medya grubu Condé Nast’ın şaşalı hayatını anlatıyor. Condé Nast, Vogue, Vanity Fair, New Yorker gibi dünyanın önde gelen dergilerini bünyesinde barındıran küresel bir medya kuruluşu. Vogue’daki kıyafetleri alabilmek bir sınıf atlama olarak görülebileceği gibi, ortalama bir makalenin 400 bin dolara mal olduğu rivayet edilen New Yorker’daki yazıları sindirerek okuyacak zaman bulabilmek de tamamen üst sınıf bir hareketti. Bu yayınlar sadece benim gibi dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan okurlara dönük hazırlanmazdı. Daha çok Condé Nast gibi o zamanki ana akım medyanın sınıfsal yayıncılığın bir sonucu olarak, ABD’deki okurlarına da bir gün parçası olabilecekleri seçkin bir hayatın penceresini açardı. Aynı zamanda bu yayınların kültürel eliti şekillendirme güçleri vardı. Kitaptan yola çıkarak da bugünkü medyanın durumunu köşemde yazmıştım. Açıkçası Graydon Carter’ın kitabını biraz zayıf buldum. Herhalde bildiği hikayelerin çoğunu anlatamamış. Yoksa çok daha güçlü bir kalemdir.

• The Bigger Picture: My Blockbuster Life & Lessons Learned Along the Way, Jon Landau - Tarihin en çok gişe yapan 4 filminden 3’ünün (Avatar 1, Avatar 2 ve Titanik) yapımcısı Jon Landau, 2024 yılında hayatını kaybetmeden önce bu kitapta anılarını kaleme almış. Kitaba bakınca Hollywood’dan bekleyeceğiniz çapkın ve ihtiraslı hayatlara sahip bir star yerine, bayağı düz ve bir inek (nerd) profili çiziyor. Zaten aslında film yapımcılığı da böyle tuhaf bir iş. Mesela Titanik filmi için gemiyi tek cepheli olarak aynı boyda inşa edip, Meksika’da çölün ortasında bir havuzda yüzdürmüşler. Film işi kadar emek yoğun bir iş görmedim. Bakalım bu sektör bir gün “disruption” a uğrayacak mı?

• Regret Almost Everything: A Memoir, Keith McNally - Aslında yazarın kişisel buhranları ve birçok konu hakkındaki kuvvetli fikirlerini anlatsa da, özünde restoran işiyle ilgili olduğu için bu kitabı “İş Dünyası” bölümüne aldım. Keith McNally, New York’ta hala açık olan efsane restoran Balthazar’ın ve bir köşe yazımda da bahsettiğim daha birçok restoranın sahibi. Şimdilerde aynı zamanda Instagram fenomeni. Restorancılık işi nasıl dönüşüyor üzerine düşünmek için okuyabilirsiniz. Yanında Vedat Milor’un “Buyurun Ziyafete” kitabını da okuyabilirsiniz. Her iki yazarı okuyunca bir kez daha anlayacaksınız ki, yemek sadece yemek değildir!

2025: Kurallara Dayalı Düzenin Sonu

🖊 Global İşler Köşesi

Bana göre 2025 senesi, 1945’ten sonra inşa edilen kurallara dayalı liberal küresel düzenin sona erdiği sene olarak hatırlanacak. Benden önceki kuşaktan kanaat önderleri yaşananları “bu da geçer” diye okuyor. Fakat ben profesyonel hayatım boyunca eski düzene dönülebileceğini düşünmüyorum. O yüzden mesele nostalji değil, yeni düzenin esaslarını anlamak.

• Bunun için bugün Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde 2025 yılında yaşananlara bu gözle baktım ve yeni dönemde Türkiye olarak ne yapmamız gerektiğine dair görüşlerimi paylaştım.

• Bu hafta 2026 tahminlerimi yazacağımı söylemiştim. Ancak bu tahminleri yazmadan önce okuduğum bazı raporlar henüz çıkmadı. O yüzden tahminleri haftaya bıraktım!

2025 tahminleri değerlendirmesi, skor: 1/3

🖊 Haftanın dosyası

2025’in genel değerlendirmesinden sonra gelin bakalım Ocak 2025 yılında yaptığım tahminler tutmuş mu?

• Türkiye’de ilk savunma teknolojisi alanındaki unicorn da 2025’te çıkacak. - Çıkmadı. Baykar Teknoloji hisse satıp değerlense çoktan unicorn olmuştur, ama belli ki böyle bir planı yok. Bu tahminimi yaparken Türkiye’nin Avrupa’daki savunma sanayii dalgasından faydalanıp, savunma sanayiinde ivmeleneceğini düşünüyordum. Fakat Avrupalıların ne kadar bürokratik ve ön yargılı olduklarını unutmuşum. Hâlâ Avrupa’nın yeniden silahlanması planları içinde Türkiye’nin yeri belirsiz. Bunun nedeni de iktisadi veya stratejik değil, Yunanistan ve Kıbrıs Rum Kesimi’nin itirazı ve bunun körüklediği bürokratik atalet.

  • Satışların aşağı yukarı dörtte biri Avrupa’ya olsa da savunma sanayimiz hızla büyüyor. Dünyada silah satacak çok yer var! Mesela Baykar bu sene Etiyopya, Nijer, Fas, Tunus, Togo,Kazakistan ve Kırgıziastan’a satış yapmış.

  Önümüzdeki yıllarda ülkemizde, Anduril, Helsing veya Palantir gibi Türk savunma sanayii unicornlarının da çıkabileceğine inanıyorum. Bu arada, savunma sanayiinde değeri artırmanın en önemli yollarından biri de aynı teknolojiyle sivil uygulamalar geliştirmek. Ne yazık ki bizim şirketlerimiz daha çok yurt içi talebi karşılamaya dönük çalıştıkları için bunun örnekleri az. Tam tersine, geçenlerde değerli dostum Mete Çakmakçı’nın işaret ettiği gibi savunma sanayii, insan kaynağını vakumlayarak sivil teknoloji işlerinin gelişmesine ket vuran hale gelmiş bile olabilir.

• Çin’den Türkiye’ye doğrudan yatırımları 2025’te ikiye katlanacak. - Olmadı. Hatta yapılmasında mutabık kalınan Manisa’daki BYD fabrikasının inşaatı dahi henüz başlamadı.

  • Ancak Çin’in yurtdışına yatırımları bir miktar arttı. Üstelik Çinliler, eskiden Batı ülkelerinden şirket alırken, artık Batılılar buna izin vermedikleri için gelişmekte olan ülkelerde fabrika kuruyor. Biz ise bu trendden nasibimizi alamadık.

  Peki kimler Çin yatırımlarından nasiplendi?

  • Mesela Macaristan. BYD, fabrikasını Macaristan’a kurma kararı aldı. Biz “AB ile Gümrük Birliği’ndeyiz” diye kendimizi pazarlamaya çalışırken, “sizden daha ucuz maliyetleri olan AB üyesi ülkeler” var dediler. Üstelik Macaristan AB üyesi olduğu için Çin’in isteklerine göre karar mekanizmalarında sesini çıkarması da mümkün. Biz ise AB üyesi olmadığımız için böyle bir avantajımız yok.

  • Fas da Çin’den çok büyük batarya yatırımları aldı. Fas’ın hem AB ile hem ABD ile hem de Afrika’nın neredeyse tamamıyla serbest ticaret anlaşması var. Biz Gümrük Birliği yüzünden, AB dışında makul koşullarla serbest ticaret anlaşması yapamıyoruz. Geçenlerde düzenlenen bir Fas-Türkiye İş Konseyi toplantısında Faslı bir bakan şöyle demişti:

    Bizim ülkemiz monarşidir, bir günden diğerine kurallar değişmez, o yüzden yatırım için caziptir.

• Donald Trump ile Elon Musk’ın kankalığı sona erecek. Bu bir tivitle mi olacak, yoksa birdenbire küsüp birbirilerini ghostlamalarıyla mı olacak bilmiyorum. - Oldu. Elon Musk kendini tutamayıp Haziran başında Trump’ın kamu harcamalarını artırmasını eleştiren bir tivit attı. Trump da başına geçtiği “devleti küçültme kurumu”ndan istifasını istedi. Kurum da bir süre sonra tarihe karıştı.

  “İkili bozuşsa da ABD yönetiminde tekno-bro zihniyetinin egemenliği sürecektir. Bu da Amerikan dijital şirketlerinin dünyadaki güç kaynağı olacak.” demiştim. Bu tahminim de haklı çıktı. Hatta, Aralık ayında Elon Musk’a ceza veren AB Komisyonu yetklilileri, terörist ülke liderleri gibi şahsen yaptırıma tabi tutuldu. Yine aynı Trump yönetimi tarafından. Trump da böyle bir adam. Haftaya, 2025 yılında Trump ile ilgili okuduğum kitapları da yazacağım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 43 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.855 okurumuzla buluşuyoruz.

Kasım ayında Trump yönetiminin yayımladığı Ulusal Güvenlik Stratejisi tüm dünyada büyük ses getirdi. Raporun içeriğine dair en fazla alınganlık gösterenler de Avrupalılar oldu. Zira bu belgede yüksek göç oranları ve düşük doğum oranları nedeniyle Avrupa’nın önümüzdeki yirmi yıl içinde “medeniyetin yok oluşu” ile karşı karşıya kalacağı uyarısı yapılıyor. Bu belgeye bakarak Brüksel ve Vaşington’un arasındaki diyalogda belli sıkıntılar olduğuna dönük yorumlar yapılabilir. Biz de bültenimizde bu iki aktör arasındaki bir başka tartışma alanı ile başladık.

Ardından küresel ölçekte değişen güç paradigmasında orta güçlere ve “koridorlara” bakacağız. Sonrasında Dünya Bankası eski başekonomistinin bazı linçlenen tivitlerimdeki yorumlarımla ilgili yeni bir makalesi ve çip savaşları üzerine bir podcast var.

İyi okumalar!

Keser Döner Sap Döner: X’e ceza Spotify’a yaptırıma sebep olur mu?

🖊 Global İşler Köşesi

Bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde Avrupa Birliği Komisyonu’nun geçen hafta Dİjital Hizmetler Kanunu çerçevesinde X’e kestiği 120 milyon avroluk cezayı tartıştım.

• Ceza sonrası X’in sahibi Elon Musk, Avrupa Birliği’ni Nazi Almanyası’na benzeterek “AB, dağıtılmalı ve egemenlik üye ülkelere geri verilmelidir.” dedi.

• Trump yönetiminden gelen tepkiler de aynı sertlikteydi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio “Ceza, Amerikan teknoloji şirketlerine ve Amerikan milletine saldırıdır.” dedi.

Olayın yapılan açıklamalarla geçiştirilmeyeceği görülüyor. ABD yönetimi X’e kesilen cezaya karşılık vermeye hazılanıyor. Masada bu cezayı kesen kişilere ve Avrupalı şirketlere yaptırım uygulanması gibi formüller var.

• Bu açıdan önümüzdeki günlerde ABD’de Spotify’a karşı bir rekabet hukuku soruşturması başlatılırsa hiç şaşırmam.

• İşin ironisi şu: Brüksel’de Amerikan devlerine karşı kurallar yazılırken en yüksek sesle alkış tutanlardan biri de Spotify’dı. Keser döner sap döner, gün gelir devran döner…

ABD’de ve dünyada paradigma hızla değişiyor. Yeni paradigma, ABD’nin yeni yayımlanan Ulusal Güvenlik Stratejisi’nde açık açık yazıyor: Dış politika artık ticaret demek!

• Trump diyor ki ‘benim için şirketlerim stratejik varlıktır.’ Avrupa ve Ortadoğu ülkeleri şirketlerimin önünü kesmedikleri, hatta bunlara yatırım yaptıkları ölçüde değerlidir. Yani içeride koyduğunuz ticari kurallar da artık dış politikanızın parçasıdır.

Brüksel’in cezacı refleksi sürse de siyasi rüzgâr, aynı Brüksel’i bazı başlıklarda geri adım atmaya zorluyor.

• Örneğin, Kasım ayında kamuoyu ile paylaşılan taslak halindeki “dijital torba kanun” ile veri korumasına (GDPR) dair bazı hükümlerin gevşetilmesi, Yapay Zekâ Kanunu’nda (AI Act) ChatGPT gibi genel amaçlı modellere yönelik uygulamaların bir sene ertelenmesi, OTT diye tabir edilen WhatsApp, Signal gibi mesajlaşma hizmetlerinin şifrelerinin buralardaki konuşmaların taranabilmesi için emniyete verilmesine dair hükümler rafa kaldırılması gündemde.

• Öte yandan İtalya, İspanya, Fransa ve Avusturya Dijital Hizmet Vergisi uygulamasına son verebileceklerini söyledi. Türkiye’de ise ciro üzerinden %7,5 oranında alınan bu vergi hâlâ yürürlükte.

Orta güçler 21. yüzyılda neden yeni koridorlar inşa etmeli?

📤 Haftanın Dosyası

Çağımızın iki büyük gücü, ABD ve Çin, teknoloji, sanayi, enerji ve finans alanlarında iki farklı paradigma sunuyor. Orta ölçekli güçler (middle powers) için bu durum yapısal bir tercih anlamına geliyor: Ya bu paradigmalardan birine uygun bir şekilde hizalanarak bu iki ülkeden birinin yanında yer almak ya da kendi çıkarlarını korumak ve ilerletmek için yeni koalisyonlar oluşturmak.

• Bu yaklaşım, Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb’ın Foreign Affairs’te Aralık ayında yayımlanan makalesinin de temel argümanını oluşturuyor.

Stubb’ın çerçevesinde orta güçlerin “koridorlar” inşa etmesi gerekiyor. Ancak günümüzde koridorlar, 1990’lar ve 2000’lerin enerji ve ulaştırma hatlarının çok ötesine geçiyor. Ben buna üç yeni katman daha ekliyorum:

1️⃣ Veri Koridorları

Farklı kümelenmelerin şekillendiği dijital dünyada veri, en ucuz sağlayıcıya değil; güvenin ve düzenleyici uyumun olduğu yerlere akar. Buna uygun olarak benzer dünya görüşüne sahip ülkeler, bulut sistemleri, YZ standartları, veri yerelleştirme kuralları ve siber güvenlik normları konularında beraber hareket etmekte.

2️⃣ Finansal Koridorlar

Bu alanda son dönemde iki farklı vizyon öne çıkmakta:

• ABD etrafında gelişen, stabilkoin temelli ve piyasa odaklı finansal altyapılar

• Hong Kong, Singapur ve BAE’yi birbirine bağlayan mBridge gibi, devlet koordinasyonlu dijital para ağları

Önümüzdeki dönemde bu altyapılar, sınır ötesi ticaretin kim tarafından, ne kadar ucuz, hızlı ve güvenli yapılabileceğini giderek daha fazla belirleyecek.

3️⃣ Yeşil Koridorlar

Sadece iklim değişikliği alanında şekillenen uluslararası taahhütlerine değil, aynı zamanda iklim teknolojilerini üretme kapasitesine dayalı yapılar:

• temiz enerji bileşenleri

• enerji verimliliği çözümleri

• elektrifikasyon sistemleri

• Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) ve benzeri mekanizmalarla uyumlu tedarik zincirleri

Kritik nokta şu: Bu koridorlar coğrafyadan ziyade kapasitelerle tanımlanıyor.

İşte tam bu noktada Türkiye, gerçek ve stratejik bir önemle sahneye çıkıyor. Ve ister kabul edelim ister etmeyelim, Avrupa Birliği de bu yeni düzende aslında bir orta güç konumunda.

Türkiye’nin sahip olduğu imalat derinliği olmadan, Avrupa’nın Çin’in aşırı kapasitesine ve ABD’nin iklim teknolojilerindeki tek taraflı hamlelerine etkili bir yanıt vermesi zorlaşacaktır. Şimdi asıl soru şu:

• Aşağıdaki diyagramda Türkiye nerede konumlanıyor?

📅 Etkinlikler

8 Aralık’ta MEXT Teknoloji Merkezi’nin İstanbul’da Avrupa Birliği Delegasyonu ile ortaklaşa tertip ettiği “Europe and Asian Countries Synergies in Regional Connectivity and Twin Transition” başlıklı etkinlikte açılış konuşmasını yapmak üzere davetliydim.

• Toplantıda Çin’in aşırı kapasite kullanımının etkileri ve bunun küresel ekonomi üzerindeki etkilerini tartıştım.

Tüm dünya Çin’in üretim kapasitesi ve devlet sübvansiyonları sayesinde yakaladığı düşük fiyat avantajının oluşturduğu baskıyı doğradan hissediyor. Buna ABD ve AB gibi gelişmiş ekonomiler de dahil.

1. Ancak, AB bu konuda politika geliştirmeye çalışırken Türkiye’nin konumunu çoğu zaman göz ardı ediyor.

2. Türkiye hâlâ Batı ekosistemine en yakın işleyen ülke konumunda. Gerek lokasyon gerekse de yenilikçi teknolojiler alanında bölgedeki en rekabetçi ve yüksek potansiyele sahip ülkelerden biri.

Türkiye bölgede Avrupa ile birlikte yeşil sanayi, dijital güven (digital trust) ve dirençli bağlantısallık (resilient connectivity) etrafında şekillenecek yeni bir ortaklık modeli inşa edebilecek önemli bir potansiyele sahip. Bunu gerçekleştirmek için Türkiye ile AB arasında, mevcut Gümrük Birliği’nin ötesine geçen yeni bir ortaklık sayfası açmak gerekiyor. Bu güncellenmiş çerçeve şu temeller üzerine kurulmalı:

1. Çin’in aşırı kapasitesinin yarattığı risklere karşı ortak koruma,

2. Aşırı regülasyonun azaltılması ve inovasyonun teşvikine yönelik karşılıklı taahhüt

MEXT’te yaptığım sunumu aşağıda bulabilirsiniz:

Ussal Mext December2025 V4 1

1010KB ∙ PDF file

Download

Download

Kalkınmanın anahtarı: Devlet kapasitesi ve eğitim politikaları

🤔 Fikri Takip

Dünya Bankası’nın eski başekonomisti Nancy Birdsall, kendi döneminde 1993 yılında Japonya’nın sponsorluğunda yazılan Doğu Asya Mucizesi raporunun (The East Asian Miracle: Economic Growth and Public Policy) 32 yıl sonra değerlendirmesini yapmış.

• Birdsall diyor ki, Dünya Bankası raporunda, Japonya, Kore, Tayvan, Singapur, Hong Kong, Malezya ve Endonezya’da uygulanan ihracatı artırmaya yönelik sanayi politikaları, o zaman diğer ülkeler beceremez diye yeterince önce çıkarılmadı.

Oysa bu ülkelerin başarısının en az iki sırrı vardı:

1. Devlet kapasitesi sayesinde sanayi politikalarının iyi uygulanabilmesi

2. Eğitim yatırımlarının popülist bir şekilde üniversitelere değil, ilk ve orta öğretime yapılması sayesinde üretimde çalışabilecek nitelikli işgücü yetiştirilmesi.

Bu iki konuyu son haftalarda bültenimizde ve köşe yazılarımda, hatta linçlenen tivitlerimde ele almaya çalışıyorum:

• Kamudaki maaşlar ve üniversitelerimiz, 5 Aralık 2025.

• Bir Türk’ün icadı Çin’i nasıl şampiyon yaptı?, 28 Kasım 2025.

• Liyakat ve devlet kapasitesi: Kalkınmanın anahtarı, 14 Kasım 2025.

• Singapur ve BAE’nin başarı sırrı: Kamu görevlilerine yüksek maaş, 31 Mayıs 2024.

Çip Savaşları: Yapay Zeka Mücadelesini Kim Kazanacak?

🎙️Haftanın Podcastı

Geçtiğimiz hafta değerli dostum Ceyhun Emre Doğru’nun hazırladığı Tedarik Masası programının konuğuydum. Bu programda yapay zekâ çağının görünmeyen rekabetini, çip savaşlarını, konuştuk.

Bitirirken…

Haftaya bir hafta müsaade rica ediyoruz. Yeni yılın ilk Cuma günü 2 Ocak’ta 2026 tahminlerimle yeniden beraber olacağız.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 87 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.813 okurumuzla buluşuyoruz.

Bildiğiniz gibi ChatGPT başta olmak üzere büyük dil modellerinin hayatımıza girmesinin üzerinden üç sene geçti. Bu hafta bültenimizde üç senenin ardından başlayan yapay zekâ işinin sürdürülebilirliği tartışmaları ile başlıyoruz. Ardından Avustralya’nın 16 yaş altı için getirdiği sosyal medya yasaklarına bakacağız. Son olarak, yönetim kurullarında yapay zekâ kullanılır mı sorusunu tartışacağız.

İyi okumalar!

ChatGPT üç yaşında: Balon ne zaman patlayacak?

🖊 Global İşler Köşesi

Geçen hafta Türkiye’de konuşulan haberlerden biri Google ile Turkcell’in ortak veri merkezi için 1 milyar dolarlık yatırım kararı almasıydı.

• Dünyadaysa aynı anda yapay zekâ peşinde oluşan ekonominin aslında balon olup olmadığı ve patlayıp patlamayacağı konuşuluyor. Biz de daha önce bültenimizde bu konuyu ele aldık.

• Malumunuz bu hafta aynı zamanda ChatGPT’nin hayatımıza girişinin üçüncü sene-i devriyesi. Bu vesile ile, bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde yapay zekâ balonu tartışmalarında farklı görüşlere yer verdim.

📚Haftanın Kitabı

• Carlotaa Perez, Technological Revolutions and Financial Capital: The Dynamics of Bubbles and Golden Ages, 2025.

Bu kitaba göre, balon olmadan inovasyon olmaz. Balon patlayınca da o inovasyonu yapmaya yarayan altyapı ve insan kaynağı ayakta kalan şirketlerle, hem de ucuza devam eder.

• Mesela 1800’lerin sonunda ABD ve İngiltere’de özel şirketlerin yaptığı demiryolu yatırımları ya da 1990’larda yapılan fiber kablo yatırımları bu perspektiften incelenebilir.

• Bugün inşa edilen veri merkezleri de kendinden beklenen getiriyi kısa vadede sağlamasa bile uzun vadede yapay zekâ ekonomisinin altyapısını oluşturabilir. Üstelik daha ucuz olacağı için bu kaynaklar, daha çok kullanılır (Jevons paradoksu).

Peki, ülke olarak biz ne yapmalıyız. Bu konuyu Benedict Evans’ın Kasım ayında paylaştığı sunumundan iki görsel yer vererek değerlendirmek istiyorum:

• Aşağıdaki birinci görsel 10-15 yılda bir teknoloji alanındaki paradigma değişikliğine işararet ediyor. Buna göre bilgisayar 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bilgisayar teknolojisi ile başlayan dönüşüm 21. yüzyılda akıllı telefonlar ve şimdi de yaratıcı yapay zekâ teknolojisi ile devam ediyor.

• Her bir platform hayatımızı kolaylaştıran yenilikler getirdi. Otomasyon, bilgisayarlarda ve akıllı telefonlarda kullandığımız uygulamalar bu teknolojilerin hayatımızı kolaylaştıran çıktılarıydı. Şimdi büyük dil modelleri ile öne çıkan yapay zekâ ile ne yapacağımıza karar vermeye çalışıyoruz.

• Bu açıdan kısa ve orta vadede yapay zekâ modellerinin ne kadar para kazandıracağı şüpheli. Buradaki rekabet de oldukça sert. (bkz. Halkın ChatGPT’si DeepSeek)

• İkinci grafik ise ne yapmamız gerektiğine dair önemli ölçüde yol gösterici. Buna göre özellikle pandemi sonrası ABD’de veri merkezi yatırımlarına ciddi kaynak akarken depolama, perakende satış merkezleri ve ofis yatırımlarının ise aşağı yönlü hareket ettiği görülüyor.

• Sonuç olarak modellerde şansımız yok,

• Sağlık, otomotiv ve endüstri gibi bazı alanlarda uygulamalarda şansımız olabilir,

• En büyük şans ise en iyi bildiğimiz iş olan veri merkezi inşaatında! Kaliforniya’da altına hücumda en çok parayı kazma kürek satanlar kazanmış!

Avustralya 16 yaş altına sosyal medya kullanımını yasakladı

🗞️ Haftanın Haberi

10 Aralık itibariyle Avustralya 16 yaş altındaki çocukların sosyal medya platformlarına erişimini yasakladı. eSafety olarak adlandırılan düzenlemeden etkilenen platformlar şöyle: Facebook, Instagram, Kick, Reddit, Snapchat, Threads, TikTok, Twitch, X ve YouTube.

• Discord, Messenger, Pinterest, Roblox, WhatsApp ve YouTube Kids ise bu düzenlemenin dışında tutuldu.

Mevcut düzenleme ile sosyal medya platformlarının 16 yaş altındaki kullanıcıları tespit etmesi ve bu hesapları askıya alması veya kapatması bekleniyor. Gerekli tedbirleri almayan sosyal medya platformlarının mahkemeler tarafından 33 milyon dolara kadar (~49.5 milyon Avustralya Doları) ceza verilmesini öngörüyor. Peki, sosyal medya platformları yaş tespitini neye göre ve nasıl yapacak?

• Başlangıçta şunu not edelim Avustralya hükümeti uygulanacak yasak için ne gibi yöntemler kullanılacağına dair net bir çerçeve sunmuyor. Ama sosyal medya platformlarına bu tespiti yapma sorumluluğunu yüklüyor.

• Ayrıca platformların 16 yaş altındaki kullanıcıların şikayet edilmesini sağlayacak mekanizmaları da devreye almaları bekleniyor. Buna ek olarak alacağı tedbirlerin etrafından dolanan yöntemlere karşı da hazırlıklı olması bekleniyor. Yani platformlar bir tür İsviçre çakısı niteliğinde tedbirler almak durumunda.

Zaten işin nirengi noktası da burası. Sosyal medya üzerinden yaş belirlemek için alınacak yöntemlerin ne kadar etkili olacağı tartışmalı.

• Bu yöntemlerden biri kimlik kartlarının kullanılması. Ancak bu da kişisel verilerin korunması ile ilgili başka sorunlar ortaya çıkaracağı için çok da tercih edilmiyor. Zaten Avustralyalılar da bu yönteme sıcak bakmıyor.

• Bir diğer yöntem yüz tanıma. Ancak, bu yöntemi farklı yollarla aşmak mümkün. Örneğin, Avustralya’dan 13 yaşındaki Isobel’in Snapchat’in yüz tanıma yöntemini aşması sadece 5 dakikasını almış. Isobel’in bulduğu yöntem ise kendi yüzü yerine annesinin fotoğrafını kameraya göstermek.

• Öte yandan Meta ve Snapchat’in yüz tanıma teknolojisinin 16 yaşından birkaç yaş büyük olan kullanıcıları da ayırt etmekte zorlandığını da belirtelim. Bu da çocukların biyolojik gelişim süreçlerini düşününce oldukça normal. Herkesin gelişim hızı aynı değil.

Öte yandan,

• Bu arada 15 yaşında iki genç bu düzenlemenin siyasal tartışmalara katılmalarını ve özgürlüklerini kısıtladığı gerekçesiyle Avustralya Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuş. 15 yaşındaki kaykay sporcusu Chloe Cov­ell ise 321 bin takipçili Instagram hesabını 16 yaşına gireceği Şubat ayına kadar kullanamayacak olmaktan şikayetçi.

• Casey Newton, bu hafta blogunda, Avustralya hükümetinin yasak sonrası bağımsız araştırmacılarla yapılacak bir çalışma ile bu yasakların çocuklar üzerindeki etkisini ölçmeyi planladığını belirtiyor.

Avustralya’daki uygulama, dünyada ulusal seviyede bu alanda atılmış adımların ilk olsa da Malezya, Danimarka, Avrupa Birliği ve Türkiye de çocuklara yönelik sosyal medya düzenlemeleri üzerinde çalışıyor.

• Kasım ayında TBMM Çocuk Hakları Alt Komisyon Heyeti ile bir araya gelen Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdülkadir Uraloğlu, Türkiye’deki düzenlemenin de 16 yaşı bir eşik olarak kabul edeceğine işaret ediyor. Ancak, basında çıkan haberlere göre Türkiye’deki düzenleme 13 yaşa kadar engelleme, 13-16 yaş arasındaki çocuklar için ebeveyn kontrolünü öngörüyor.

• Kasım ayında Avrupa Parlamentosu da bağlayıcı olmayan ancak tavsiye niteliğinde bir kararı oyladı. Bu karara bakınca Avrupa Birliği yaş tespiti konusunda daha sofistike modeller üzerinde çalışmakta. Buna göre yaş tespiti için ayrı bir uygulama ve dijital kimlik kartı geliştirilmesi gündemde.

Yönetim kurullarında yapay zekâya da bir koltuk ayırmalı mı?

🗞 Haftanın Haberi

500 CEO ile yapılan bir ankete göre yöneticilerin %94’ü yapay zekânın yönetim kurullarında bulunan kişilerin en az birinden daha iyi danışmanlık yapacağını düşünüyor.

• Hatta Kazakistan Varlık Fonu Samruk-Kazyna, Ekim ayında bu yönde bir adım atarak yapay zekâyı kurula oy kullanacak şekilde yetkilendirerek dahil etmiş.

Harvard Business Review’da yayımlanan bir makale bu konuda yapılan bir deneye de yer verdikten sonra şu çıkarımları yapmış:

• Bugünkü koşullarda yapay zekânın kurulda insan üyeleri ikame etmek yerine yerine, başkan ve üyeler için bir planlama ve simülasyon aracı (toplantı provasına, argümanların önden görülmesine, seçeneklerin stres testine ve gözden kaçan noktaların ortaya çıkarılmasına yarayacak şekilde) olarak kullanılmasını öneriyor.

• Zira yapay zekânın kurumların değerlerini nasıl içselleştirdiği, kurul gibi bir yapı içerisinde kuracağı ilişkerin sosyal normlar ve kodlar açısından ne kadar kabul edilebilir olabileceği henüz tartışmalı.

Aslında yapay zekânın insanın sahip olduğu öğrenme ve bilgiyi işleme şeklinden farklı hareket etmesi de bu teknolojinin bugün gelinen noktada sınırlılıklarını ortaya koyuyor.

• Bazılarına göre şirketlerin bu teknolojiyi kullanma oranının düşük kalma nedeni de kurumsal taassup değil.

• Büyük dil modellerinin aksine, insan zekâsı aslında belli kuralları öğrenip, sonra bu kuralları uygun gördüğü durumlara uyguluyor: Mesela “Topa vurunca top ileri gider” gibi fizik kuralları ile “yalan söylemek kötüdür” gibi ahlaki kurallar… Büyük dil modelleri bu tip kurallardan yola çıkmadığı için bu modellerin insan zekâsına yetişecek ölçüde ileri gitmesi de mümkün değil.

Yapay zekâ her gün yeni bir sürprizle gelen Donald Trump’ın kabinesinde danışman olarak kullanılsa nasıl olur? 😜

Çin’in dış ticaret fazlası 1 trilyon doları geçti

🤔 Fikri Takip

Türkiye İtalya’dan Çin’e kadarki coğrafyanın en büyük imalat sanayii ülkesiydi. Yakında bu durum değişecek. Çünkü artık Çin’e karşı imalat sanayiini korumak mümkün değil. Bildiğiniz gibi son bir kaç haftadadır da gerek bültenimizde gerekse de köşe yazılarımda bu konu üzerinde durmaya çalışıyorum. Sosyal medya hesabımda da bunları kısaca özetledim.

• Bu hafta Çin’den gelen haberler de bu durumu destekler nitelikte. Trump’ın başlattığı tarife savaşlarına rağmen Çin’in yıllık ticaret fazlası 1 trilyon dolar eşiğini 2025’te aştı. Yani ülkenin ihracatı ile ithalatı arasındaki fark neredeyse orta büyüklükteki bir ülkenin gayri safi milli hasılasına eşit.

• Bu Çin’in üretiminin fiyat ve kalite avantajı ile piyasadaki pazar genişlemesinin önemli bir işareti.

Fudan Üniversitesi’nden Wu Xinbo bu gelişmenin paralelinde bazı korumacı tedbirlerin ortaya çıkmasının şaşırtıcı olmayacağını söylemiş. Ancak, AB bu yönde adım atarsa Çin’in de Avrupa’dan Airbus uçakları almak yerine son dönemde ilişkilerinde daha olumlu bir hava yakaladığı için ABD’nin Boeing uçaklarını tercih edebileceğini belirtmiş.

• Daha önce Boeing ve Airbus tercihlerinin siyasi olduğunu köşemde yazmıştım.(bkz. Uçak almak çamaşır makinesi almaya benzemez)

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 36 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.754 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize Çin ile devam ediyoruz. İlk olarak Avrupa’daki çevreci politikaların nasıl Çin’in işine yaradığını sonra da elektrikli araç piyasasında Çin’in Hindistan ve ABD’de niçin pazarını genişletemediğini inceleyeceğiz. Ardından kamudaki maaş tartışmalarına ve üniversitelerimize bakacağız. Son olarak da Yaprak Özer Hanımefendi ile Türkiye ekonomisi ve merkezsiz yapılar üzerine yaptığımız sohbetimiz var.

İyi okumalar!

Avrupa yeşillenirken, Çin zenginleşiyor

🖊 Global İşler Köşesi

2011’de Fukuşima’daki nükleer santralde Çernobil’den sonra tarihin en büyük nükleer faciası yaşandı. Kazadan sonra Japonya ve Almanya nükleer konusunu masaya yatırdı:

• Japonya tedbirleri artırıp nükleer enerji üretimine devam etmeye, Almanya ise nükleer santrallerini kapatmaya karar verdi.

• Almanlar son nükleer santrallerini bu sene yıktılar.

Almanya nükleerden uzaklaşınca oluşan enerji açığını doğal gaz ile kapama yoluna gitti. Bu nedenle Rusya ile daha yakın ilişkiler tesis etti. Almanya’nın bu siyaseti enerji politikalarında AB siyasetini de etkiledi:

• 2011-2022 arasında Avrupa Birliği, Rusya’dan ithal ettiği doğalgaz için Almanya başta olmak üzere yüz milyarlarca avro ödedi. Savaş başlamadan önce Almanya’nın doğal gaz ihtiyacının yaklaşık %55’ini Rusya karşılıyordu. Yani, Ukrayna’daki savaştan önce Rusya’nın ekonomik olarak toparlanmasına doğal gaz ticareti üzerinden önemli katkı sağladı.

Daha yeşil enerji politikalarını önceleyen Avrupa’nın bugün temel sorunlarından biri artan enerji maliyetleri ile rekabet gücünü koruyabilmek. Peki, iklim hedefleri kime yarıyor?

• Daha önce bültenimizde tartıştığım üzere bugün güneş panelleri, rüzgâr enerjisi, hidroelektrik veya batarya gibi yeşil teknolojilerin üretiminde dünyanın kapasitesinin neredeyse tamamı Çin’de. Hatta bazı ürünlerde Çin’in kapasitesi dünyanın toplam talebinden daha fazla.

• Yani eskiden Avrupa’yı Rusya’ya bağımlı yapmak için çalışan çevreciler bugün de Avrupa’yı Çin’e bağımlı yapmak için çalışıyor.

Wolfgang Münchau’nun Kaput kitabında anlattığı gibi, Almanya, demokratik sistemin kısa vadeli gündemlere odaklanan lobilerin elinde nasıl esir olduğunun en somut örneği. Ufak tefek grupların taassup veya menfaatlerine göre karar verirseniz, bir gün Rusya’ya başka bir gün de Çin’e bağımlı hale gelirsiniz.

• Avrupa’daki çevreci düzenlemelerin Çin’in iklim teknolojileri alanında faaliyet gösteren şirketleri başta olmak üzere elektrikli araç sektöründeki şirketlerine doğrudan avantaj sağladığı ortada.

Peki, Gümrük Birliği üyesi olan ve Avrupa ile yakın ticari ilişkileri olan Türkiye için bu politikaların etkisi ne? Bu konuları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Chinese regulations and competition are panicking European manufacturers, The Economist, 20 Kasım 2025.

Elektrikli araç piyasasında Çin ile rekabet etmek mümkün mü?

📊 Haftanın Grafiği

Çin elektrikli araç piyasasında yüksek donanımlı ve ucuz otomobilleri ile rakiplerine karşı büyük avantaj yakalamış durumda.

• ABD, elektrikli araçlarda ve daha birçok yeşil teknoloji ürününde Çin’e karşı %100 civarında gümrük vergisi koyarak net tavır aldı.

• AB’de ise üye ülkeler mevcut %10 ithal araç vergisi üstüne Çin’den gelen elektrikli araçlara %35 oranında vergi koyabilmek için birbirinin gözünü oydu.

ABD’nin önde gelen düşünce kuruluşlarından CSIS’in yeni raporunda gelişmekte olan ülkelerde elektrikli araç piyasası dinamikleri incelenmiş. Rapor şu soruyu soruyor:

• Çin’e karşı ne yapmalı?

Yukarıdaki grafikte gelişmekte olan diğer ülkelerle karşılaştırıldığında Hindistan’da Çinli elektrikli araçların pazarı domine edemediğini görüyorsunuz. Grafiklerde en alttaki mavi blok Hindistan için Tata, diğer ülkeler için BYD… Neden böyle?

• Çünkü Hindistan da Çin’e %100 gümrük vergisi uyguluyor.

Galiba başka bir çare de yok.

Kamudaki maaşlar ve üniversitelerimiz

🥊 Haftanın Linci

Bu hafta en fazla tartışılan konulardan biri de kamuda çalışan bazı üst düzey yöneticilere ve uzman kadrolarına yapılacak olan 30 bin TL’lik seyyanen zamdı.

• X hesabımdan bu konu ile ilgili yaptığım bir paylaşım oldukça tepki çekti.

Özellikle bu zammın neden akademisyenlere de yapılmadığına dair görüşlerimi paylaşırken ekonominin arz-talep dengesi üzerinden nasıl çalıştığını açıkladım.

• BDDK, SPK gibi düzenleyici kurumların 10 senelik uzmanı özel sektöre geçtiğinde maaşı --şimdiki duruma göre-- ikiye katlanır.

• Öte yandan YÖK’ün akademisyen dünyasındaki maaş eşitsizliğini düzenlemek adına özel üniversitelerde devletten az maaş verilemez kuralı koyduğunu da not edelim.

Demek ki, piyasada hoca arzı ile talebi eşleşmiyor. Ama iyi yetişmiş kamu personelini de mevcut maaş skalası ile kamu görevlerinde tutmak giderek daha zorlaşıyor. Bu da uzun vadede kamunun verdiği hizmetlerin kalitesi ve o ülkenin küresel anlamdaki devlet kapasitesi için bir sorun teşkil ediyor.

• Kamu hizmeti, üniversite için de başka kurumlar için de işe alımda eşitlikçi, işe girdikten sonra elitist olmalıdır. Yani nitelikli işlerin yapılmasına ihtiyaç duyulan makamlarda nitelikli (liyakat sahibi) personel istihdam etmeli. Bunun literatürdeki karşılığı meritokrasi. Bu sistemi iyi yürütebilen Çin, Kore, Singapur ve BAE gibi ülkeler ileri gidiyor.

Peki, mesele sadece maaşlarda mı? Bence insan kaynağımızı nasıl kullandığımıza dair bir değerlendirme yapmamız da gerekiyor.

• Öncelikle Türkiye’de gereğinden fazla üniversite var. Bunu da uluslararası istatistiklerden görebiliyoruz: Avrupa ülkeleri arasında üniversite mezunlarının ortalama işsizliğinin genel işsizlik oranlarından daha yüksek olduğu başka bir ülke yok!

• Öte yandan OECD ülkeleri arasında da Türkiye, yükseköğretim görmüş çalışanlar açısından en büyük beceri uyumsuzluğuna sahip ülke konumunda. Yani, üniversitede alınan eğitim piyasada talep edilen beceri setini karşılayamıyor.

Öyleyse sormamız gerek sorular şunlar:

• Üniversite eğitiminde daha çok üniversiteye mi sahip olmalı, yoksa kaliteli eğitim veren üniversiteleri mi önceliklendirmeli?

• Eğer üniversite mezunlarımıza iş bulamıyorsak bu kadar akademisyen yetiştirmeye ihtiyacımız var mı?

• Bu arada şunu da not edelim: Meşhur teknoloji şirketi Palantir lise mezunlarını işe almaya başlamış. Ben hala üniversite diplomasının değerine inanıyorum. Yine de ilginç bir deney!

Yıllarca yanlış politikalarla herkes doktora yapmaya teşvik edilip bu alanda gereksiz arz oluşturulduysa, bu tabii ki o duruma düşen kişilerin kabahati değil. Ancak çözüm de yanlışta ısrar etmek değil. Bu açıdan sosyal medyada son dönemde dolaşan bir Japon atasözünü de burada paylaşmak isterim: “Yanlış trene binerseniz, bir sonraki istasyonda inin; Ne kadar uzun kalırsanız, dönüş yolculuğu o kadar pahalıya mal olur.”

• Singapur ve BAE’nin başarı sırrı: Kamu görevlilerine yüksek maaş, 31 Mayıs 2024.

• Akademisyenlerimiz neden yurtdışında daha verimli?, 14 Nisan 2023.

• Üniversiteleri popülizm ve memuriyet virüslerinden kurtarmalıyız, 2 Eylül 2020

🎥 Haftanın Videosu

Türkiye’de kural çok; kapasite az. Regülasyonlar, kısıtlar, yönetmelikler, yönergeler, istisnalar, yasaklar… Saymakla bitmez. Fakat bu kuralların uygulanması, denetlenmesi, sürdürülebilir hale gelmesi ve özellikle yenilikçi alanlara uyarlanması söz konusu olduğunda görünmez bir duvar çıkıyor karşımıza: insan kaynağı eksikliği, kurumsal kapasite geriliği ve kısa vadeli refleksler.

Bu hafta Fikir Buluşmaları’ndaki sobetimizi Yaprak Özer Hanımefendi böyle özetlemiş.

Videoda (35 dk) şu konulara değindik:

• Yeni dönemde para kimin elinde olacak?

• Regülasyonlar ne yönde ilerliyor?

• Merkez bankaları mı yoksa merkezsiz yapılar mı kazanacak?

• Türkiye bu dönüşümün neresinde duruyor?

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 43 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.725 okurumuzla buluşuyoruz.

Geçtiğimiz iki hafta boyunca Çin konusunu bültenimizde yakından ele aldık. Bu hafta da bir Türk bilim insanının Çin’in teknoloji devi Huawei firmasını 5G teknolojisinde nasıl ileri taşıdığını inceleyeceğiz. Ardından ABD’nin Kaliforniya eyaletinde sosyal medya platformlarının çocuklarda bağımlılık oluşturduğuna dair başlayan tartışmanın nasıl basın ve fikir özgürlüğü ile ilişkilendirildiğine bakacağız. Son olarak bültenimizde teknoloji ile birlikte hızla artan bilgi birikiminin inovasyon ve ekonomik büyüme trendleri üzerindeki etkisi var. Neden daha genç araştırmacılar ve daha küçük gruplar daha özgün buluşlar yapıyor?

İyi okumalar!

Bir Türk’ün icadı Çin’i nasıl şampiyon yaptı?

🖊 Global İşler Köşesi

Bilkent Üniversitesi elektronik profesörü Erdal Arıkan’ın, Çin’de Huawei kampüsünde ödül alırken çekilmiş videosunu sosyal medyada görmüş olabilirsiniz. Video aslında 2018’de çekilmiş ama ara ara yeniden akışa düşüyor.

• Erdal Arıkan’ın Huawei tarafından en üst seviyede ağırlanmasının ve ödüle layık görülmesinin sebebi ise 2009’da yazdığı makalesinde geliştirdiği ve 5G telekom teknolojisinin en önemli unsurlarından biri olan “kutupsal kodlar” teknolojisi.

İnsan Erdal Hoca’nın başarısıyla gurur duyarken, bir yandan da kaçınılmaz olarak aklına şu soru geliyor: Bu teknoloji neden Türkiye’de değil de Çin’de ticarileşti? Gelin önce bunun için Huawei’ye bakalım:

• 1996 yılında Çin Komünist Partisi Huawei’yi telekom ekipmanı alanında “ulusal şampiyon” seçmiş.

• Şirketin dünya çapında 16 araştırma kampüsü var ve yaklaşık 80 bin personeli ARGE alanında çalışıyor.

• Huawei’nin büyümek için Çin bankalarından düşük faizli 46 milyar dolar kredi kullandığı tahmin ediliyor. Bir de Huawei ekipmanı alan ülkelere Çin exim bankalarının verdiği 30 milyar dolar kredi var.

Peki, mesele sadece kaynak mı? Aslında böyle bir teknolojiyi geliştirmek için sadece kaynak yetmiyor. Geliştirilen 5G teknolojisinin dünyada standart olarak kabul edilmesi için belli kurumların onayından geçmesi gerekiyor.

• Bunlardan biri de 3GGP. 3. Nesil Ortaklık Projesi olarak bilinen 3GPP, mobil ağlar için teknik özellikleri oluşturmak ve sürdürmek üzere Avrupa, ABD, Çin, Kore, Japonya’daki telekomünikasyon standardı geliştirme kuruluşlarını bir araya getiren, kökleri 1998’e kadar geri giden, bir iş birliği.

• 3GPP’de Huawei’nin yanında Lenovo, ZTE gibi tüm Çinli şirketler bir olup, Erdal Hoca’nın kutupsal kodlamasını bir şekilde küresel standart haline getirmeyi başarıyor.

• Öte yanda telokom endüstrisinin standartlarını belirleyen Birleşmiş Milletler bünyesindeki 15 kurumun 4’ünün başkanı, 9’unun ise başkan yardımcısı Çinli. Uluslararası Telekom Birliği çalışma gruplarına 2021’de verilen katkıların %54’ü Çin’den gelmiş.

Yukarıdaki fotoğrafa bakınca bazı şeylerin tesadüfen olmadığını, uzun zamanlı bir planlama ile birlikte geliştirilen büyük bir kapasite ve ilişkiler ağı ile bazı şeylerin mümkün olabildiğini görmek mümkün.

Eğer siz de Huawei’nin ve Erdal Arıkan Hoca’nın hikâyesini merak ediyorsanız bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki “Bir Türk’ün icadı Çin’i nasıl şampiyon yaptı?” başlıklı yazımı okumalısınız.

Böylece son üç haftadır Çin’in imalat sanayiindeki hakimiyetiyle ilgili yazılarımın sonuna geldik:

• Çin Sanayide gazı köklüyor, biz nefes kredisi bekliyoruz, 21 Kasım 2025.

• Amazon ormanlarındaki fil: Çin, 14 Kasım 2025.

📚Haftanın kitabı

Yazıyı yazarken de faydalandığım House of Huawei: The Secret History of China’s Most Powerful Company (Eva Dou, 2025) kitabını öneririm.

• Kitabın odak noktası Huawei’nin gerçekten Batı dünyası için güvenlik riski oluşturup oluşturmadığı. Malum, Huawei telekom ekipmanları birçok Batı ülkesinde artık kullanılmıyor. ABD Başkanı Donald Trump ilk döneminde Huawei’nin Amerikan tedarikçilerle çalışmasını yasaklayınca Huawei marka telefonlar Google Android işletim sisteminden mahrum kalmıştı.

• Benim kitapta en sevdiğim bölüm ise Huawei’nin kurucusu Ren Zhengfei’nin gençliğini anlattığı bölüm. Ren’in ailesi de kendi neslindeki birçok Çinli gibi Kültür Devrimi’nden çok çekmiş ama Çin Komünist Partisi’ne bağlılıklarını asla kaybetmemiş.

Sosyal medya platformları, algoritmalar ve düşünce özgürlükler

🤯Dijital Kodamanlar

13 Kasım’da Meta, Google ve TikTok, açtıkları dava ile geçen sene Kaliforniya Valisi Gavin Newsom’ın imzasıyla yasalaşan Çocuklarımızı Sosyal Medya Bağımlılığından Koruma Yasası’na (The Protecting Our Kids from Social Media Addiction Act) itiraz etti.

• Benzer bir başvuruda bulunan teknoloji şirketlerinin lobi kuruluşu olarak hareket eden NetChoice ise mevcut yasanın Etsy veya Yelp gibi diğer hizmet sağlayan platformlara karşı bir düzenleme getirmezken sadece sosyal medya platformlarını hedef almasının doğrudan ifade özgürlüğüne karşı yasadışı bir uygulama oluduğunu savunuyor.

• Yasanın normal şartlarda 2027 yılında yürürlüğe girmesi bekleniyor. Yasa, 13 ile 17 yaşları arasındaki çocuklarda sosyal medya bağımlılığını engellemek adına platformlardaki kişiselleştirilmiş içerik akışı için ebeveyn onayını zorunlu kılıyor.

Şirketler, Kaliforniya’daki düzenlemenin içeriklere dönük bu tarz engellemenin ABD Anayasası’nda yer alan ifade ve basın özgürlüğü ile çeliştiğine dair bir gerekçeyi öne sürerek bu kanuna karşı çıkıyor. Diyorlar ki,

Etkileşimi artırmaya dönük tasarlanan algoritmaların medyadaki editoryal sistemden farkı yoktur, bunlara müdahale edilmesi de Amerikan Anayası’nda yer alan ifade hürriyetine aykırıdır.

Benim de severek takip ettiğim Platformer editörü Casey Newton’un bu konuya dair görüşleri ise farklı bir yerden meseleye yaklaşıyor:

• Sosyal medya platformları içerik modeasyonu konusunda topluluk kuralları çıkararak veya bazı içerikleri öne çıkararak editöryal karar alabilmeli.

• Bazı ABD eyaletleri (hatta ülkeler) çocukların sosyal medya kullanımını tamamen yasaklarken, Kaliforniya’nın bu konuya dair getirdiği düzenlemenin aslında daha makul bir yaklaşım.

Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, 2028 yılındaki başkanlık seçimlerinde Demokrat Parti’nin adaylığı için yarışmaya hazırlanıyor. Hem parti içi yarışta hem de nihai kertede başkanlık seçimlerinde, ‘sosyal medyanın kötücül etkilerine karşı aile değerlerini koruduğu’ propagandası için bu mücadelesini kampanyasının gündemine taşıyabilir.

• Son dönemde New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani’nin de oluşturduğu rüzgâr da düşünüldüğünde parti tabanın müesses nizam-karşıtı duruşuna paralel olarak bu mücadeleyi Demokrat Parti’nin de sahiplenmesi şaşırtıcı olmayacaktır.

• Bu açıdan ticari saiklerle belirlenen algoritmaların ifade hürriyeti ilkesinin koruması altında devam etmesi özellkle Trump döneminin sonuna doğru gidilirken daha da zorlaşabilir.

Bilgi birikiminin yükü ve Rönesans insanın sonu: İnovasyon yapmak giderek daha mı zorlaşıyor?

📤 Haftanın Dosyası

Yukarıdaki başlık, 2008 yılında Benjamin F. Jones’un Reviw of Economic Studies’te yayımlanan makalesinin kaba bir tercümesi. Makalenin ana çıktısı inovasyonun doğası değişirken bu durumun ekonomik büyüme üzerinde uzun dönemli negatif etkisi olduğu yönünde:

• Teknoloji geliştikçe bilgi birikimi hızla artıyor. Ama bu bilgiyi öğrenmek için gereken eğitim süreleri de uzuyor ve uzmanlık alanları gittikçe daha da özelleşiyor/spesifik hale geliyor.

• Bunu aşmanın bir yolu da başka araştırmacılarla iş birliği yapabilmek. Ancak, bu da organizasyon kabiliyeti ve kaynak gerektiren bir şey.

Bu iki olgunun bir sonucu olarak son dönemde daha az sayıda araştırmacı daha özgün buluşlar yapıyor. Jones bu duruma “bilgi birikiminin yükü” demiş (burden of knowledge).

Öte yandan,

• Daha genç araştırmacılar ve daha küçük gruplar daha özgün buluşlar yapıyor.

Oysa daha çok kişi daha çok çeşitlilik, daha yaşlı araştırmacı daha çok tecrübe demek. Ama gerçek dünya öyle çalışmıyor.

• Jones’un çalışmasından alınan yukarıdaki grafik, 1985 sonrasında ilk inovasyonun yapıldığı ortalama yaş verisinde önce bir yükselmeye, 1997 sonrasında ise kısmi bir düşüşe işaret ediyor. Kaltenberg, Jaffe & Lachman tarafından 2019 yılında yayımlanan bir çalışma da bu trendin 21. yüzyılda da devam ettiğini ve inovasyon yapma yaşının giderek daha da aşağılara geldiğini ortaya koyuyor. (Bu grafikteki çizgini aşağı dönmesinde 1990’ların ortasından itibaren hızlanan internet devriminin etkisi de araştırılmalı!)

• Wu, Wang & Evans tarafından 2019’da yapılan bir çalışma ise büyük araştırma ekiplerinin var olan bilgiyi geliştirdiğini (develop), daha küçük ekiplerin ise var olan teknolojiyi dönüştürdüğünü (disrupt) söylüyor.

  

• Yukarıdaki grafik, son altmış yılda 45 milyon makale ve 3.9 milyon patenti inceleyen Nature Dergisi’nde yayımlanan bir araştırmaya ait (Park, Leahey & Funk, 2023). Buna göre bilimsel çalışmaların giderek daha fazla geçmişteki bulgulara dair argümanları desteklediğini, yeni fikirlerin ise daha az görüldüğünü ortaya koyuyor.

Bu durumun bir nedeni belki de finansal kaynaklara erişim ile ilgili:

• Yine bu makaleye göre araştırma fonları, bilinen paradigmalara verildiği ve genç araştırmacılar başarısızlık riski alamadığı için akademik araştırma hep aynı şeylerin tekrarı haline gelmiş durumda. Bu nedenle de paradigma değiştirecek araştırmalar çıkmıyor.

• Mesela sosyal bilimlerde hala “demokratikleşme” (democratization) diye bir literatür var. Dünyada sahada maalesef böyle bir konu kalmadı. Fakat, bu konu halihazırda popülerliğini yine bu fonlar sayesinde korumaya devam ediyor.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 37 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.702 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimizde Çin’e ayrı bir yer ayırdık, üç başlıkta Çin ekonomisini ve küresel ekonomiye etkilerini tartışacağız. İlk olarak Çin’in izlediği agresif ticaret politikaları küresel ticaret dengelerini ve Türkiye’yi nasıl etkilediğine bakacağız. Ardından Çin’deki kârlılık oranları düşen şirketler ve küresel ölçekte operasyonlarını genişleten Çinli robotaksi şirketleri var. Son olarak Ortadoğu konularını analitik bir bakış açısıyla alan Riyalpolitik’e verdiğim mülakat var. Mülakatta değişen Ortadoğu’da Türkiye’nin yeni rolüne dair düşüncelerimi açıkladım.

İyi okumalar…

Çin sanayide gazı köklüyor, biz nefes kredisi bekliyoruz

🖊 Global İşler Köşesi

“Türkiye, Malezya, Meksika gibi, orta boyutlu, gelişmekte olan, açık ekonomiler için önümüzdeki on senenin en önemli kalkınma meselesi nedir?”, diye sorarsanız cevabım, “Çin” olur.

• Çin’in agresif ticaret politikaları hem dış ticaret dengemiz hem de Türkiye’nin dış pazarlardaki rekabet gücü açısından önemli riskler taşıyor. TEPAV’ın Eylül ayında yayımladığı çalışma bu konuda oldukça ilginç veriler ortaya koyuyor.

2018’den bu yana Türkiye’nin Çin’den yaptığı ithalat %100’ün üzerinde artmış. Dünyanın diğer ülkelerinde aynı dönemdeki artışa bakınca, TEPAV’ın verilerine göre, Ortadoğu’da da bizimkine paralel bir artış olduğu görülüyor.

• ABD’de bu dönemde Çin’den yapılan ithalat aynı seviyede kalmış. Avrupa Birliği’nde ve dünyanın diğer yerlerinde de Türkiye’deki veya Ortadoğu’daki kadar bir artış olmamış.

Dış pazarlardaki durum da Türkiye açısından iç pazarda olduğu gibi olumsuz. TEPAV’ın analizine göre AB ve Ortadoğu’ya ihracatımızın yaklaşık %21’inde Çin’in sıkı rekabetiyle karşı karşıyayız. Bu durum bazı müşterilerimizi her an Çin’e kaptırabileceğimiz anlamına geliyor. Bu riskin toplam maliyeti ise 42 milyar dolara kadar çıkıyor. Ayrıca bu müşteriler bir kez gidince geri getirmek kolay olmuyor.

• Peki rakibimizin sırrı ne? Çin’deki sanayicilerin en önemli avantajlarından biri ucuz finansmana erişimi.

Çinliler rekabet avantajı gördükleri tüm sektörlerdeki sanayi şirketlerine ucuz kredi ve yüklü miktarlarda hibe veriyor. Sonuç olarak da bu şirketlerin küresel ölçekte pazar payı artıyor. Türk sanayicileri de “nefes kredisi” bekleyedursun, Çin’de kredi gerçekten hava gibi her yerde, sürekli ve bedava! Nasıl mı? Detayları bu haftaki Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• McKinsey: Dünya ekonomisinde göbek var, kas yok, 24 Ekim 2025.

• Far From Normal: An Augmented Assessment of China’s State Support, Rhodium Group, Mart 2025.

Çin’de kârlılık oranları düşüşte

📊 Haftanın Grafiği

Çin’de 2010’dan sonra üretim artış hızı ile kârlılık oranları arasındaki makas hızla açılmakta. Zarar eden sanayi şirketlerinin oranı ise %23’lere ulaşmış durumda.

• Çin’in en büyük sıkıntılarından biri de yurtiçi talep artışının düşük olması. Çin’deki hanehalkının eğilimi daha fazla tasarruf yapmak.

Yüksek tasarruf oranları ucuz krediye erişim açısından avantaj sağlasa da bu kaynaklar daha çok kamu kurumları tarafından kullanılıyor. 2021 sonrası özel sektrörün sabit varlık yatırımlarının GSYİH’ye oranı %1 iken kamu kurumları açısından bu oran %8.

• İçeride tüketimi hızlandırmakta güçlük çeken Çin, fazla kapasite ile ürettiği ürünleri ihraç etmek için daha agresif bir şekilde hareket etmekte.

• Bu durumda uluslararası rekabette ayakta kalmaya çalışan Çinli şirketler daha düşük kârlarla çalışmak zorunda kalmakta.

• Trump’ın tarife siyasetinin Çinli firmaların ABD pazarına erişimde oluşturduğu engeller de cabası.

Kâr etmeden büyüyüp, yeni bir teknolojiyle oluşan pazarı domine etmek yıllarca Amerikan şirketlerinin uyguladığı bir yöntemdi. Amazon, Facebook, Uber gibi şirketler önce büyük girişim sermayesi fonlarının sonra da ABD’deki derin sermaye piyasalarının finansmanıyla yıllarca zarar edip sonunda yeni kurulan dijital pazarları ele geçirdiler.

• Çin devletini de devasa bir girişim sermayesi fonu gibi düşünebilirsiniz. Bugün ucuz finansmanla zararına çalışan Çin sanayi şirketlerinin belki sadece birkaç tanesi ayakta kalacak ama onlar da kendi alanlarında dünyayı domine edecek.

Çinli robotaksi şirketler operasyonlarını küresel ölçekte genişletiyor

🤔 Fikri Takip

Gerek Türkiye’de gerekse dünyada son on yılın en büyük kavgalarından biri Uber ile taksiciler arasında yaşandı.

• Uygulamalarla mücadele etmek nispeten daha kolay. Peki, otomasyon ile mücadele etmek ne kadar kolay olacak?

• Özellikle şoförsüz robotaksiler dünyada giderek farklı coğrafyalara yayılırken, bu teknoloji bir kaç şirketin elinde yoğunlaşmakta. Bir süre sonra ülkemizde de bu dönüşümün etkilerini yaşayabiliriz.

• Böyle bir durumda artık taksi taşımacılığında sektörde sadece sermaye ve yazılım gücü ile rekabet edecek başka firmalar da olacaktır.

Daha önce bültenimizde ABD’li Lyft firmasının Çinli araçlarla Avrupa piyasasına girme stratejisini paylaşmıştık.

• Ancak, araç teknolojisinde önde olan Çin, aynı zamanda robotaksi şirketleri ile de küresel anlamda daha geniş coğrafyalara yayılıyor.

Bu hafta WSJ’de yayımlanan bir haber Çinli robotaksi şirketleri Baidu, Pony AI ve WeRide, ucuz donanım maliyetleri ve Çin’de hızla büyüyen elektrikli araç sektörünün sağladığı düşük maliyet avantajını kullanarak Avrupa, Ortadoğu ve Güneydoğu Asya’da hızla operasyonlarını genişlettiğine dikkat çekiyor.

• Ayrıca bu üç şirket Nasdaq’ta işlem görüyor.

• ABD’de ise sektörü domine eden iki firma Tesla ve Alphabet’in Waymo’su.

Önümüzdeki yıl, Çinli şirketlerin araç sayısının 10 bin bandını geçmesi bekleniyor. Bu şirketler halihazırda Çin dışında İsviçre, Güney Kore, Lüksemburg, BAE, ABD ve Fransa’da hizmet vermekte veya test sürüşleri yapmakta.

• Podcast: İstanbul’un taksi sorunu, 19 Mart 2023.

• Taksi kıtlığını diğer ülkeler nasıl çözdü?, 3 Eylül 2021.

• Waymo to roll out driverless taxis on highways in three US cities, FT.com, 12 Kasım 2025.

Değişen Ortadoğu’da Türkiye’nin yeni rolü

🎤Haftanın mülakatı

2010’da Tunus’ta patlak veren Arap halk hareketleri ile başlayan Ortadoğu’daki hareketlilik farklı katmanlarda devam ediyor. Körfezdeki teknoloji hamlelerinden Gazze’de yakın zamanda varılan ateşkes anlaşmasına, Suriye’de devam eden geçiş sürecinden Mısır’ın ekonomik alanda önemli bir çekim alanına dönüşmesine kadar devam eden çok boyutlu bir dönüşüm söz konusu.

• Türkiye de bu dönüşümün önemli bir parçası. Gazze’deki ateşkes sürecinde Katar ve Mısır ile beraber önemli bir rol oynayan Türkiye, Suriye’de Esad sonrası kurulmaya çalışılan dengede yapıcı bir rol oynamaya çalışıyor. Öte yandan Türk iş insanları 1970’lerden beri Ortadoğu’da önemli müteahitlik projelerine imza atmayı başarırken bugün daha geniş bir yelpazede ekonomik aktörler olarak öne çıkıyorlar.

• Türkiye, jeopolitik konumunun ötesinde sahip olduğu devlet ve özel sektör kapasitesi ile bölgede en etkili aktörler arasında yer alıyor. Türkiye’nin bu konumunu ve önümüzdeki süreçte nasıl bir patika izleyebileceğini, Amerikan Ticaret Odası’nın eski Ortadoğu direktörü değerli dostum Josh Kram’ın Substack bülten Riyalpolitik’te konuştuk. Josh’un bana sorduğu ilginç sorulardan biri de şuydu:

“Önümüzdeki on yıl içinde Türkiye ekonomik olarak nasıl bir kimlik kazanacak — sanayi gücü, lojistik merkezi ve/veya teknoloji alanında inovasyon yapan bir aktör mü?” Bu soruya şöyle cevap verdim:

— Bence Türkiye gibi büyük bir ekonomi – 85 milyon nüfusu ile dünyanın 17. büyük ekonomisi – bu alanlardan sadece birine bel bağlayamaz. Hepsine birden sahip olması gerekir.

Bana göre böyle bir toptan kalkınma için Türkiye’nin ayrıca bazı küresel eğilimlerin farkında olması gerekiyor:

• Birincisi, orta gelirli ülkelerde devam eden bir sanayisizleşme (deindustrialization) süreci var ve Türkiye de bu durumdan muaf değil. Toplam istihdam içinde imalat sanayinin payı giderek azalıyor. Bunun bir nedeni Çin’in dünya fabrikası hâline gelmesi, diğer nedeni ise imalatın daha otomasyon ağırlıklı ve emek yoğunluğunun düşük bir hale gelmesi. Bu rekabet ortamında, bazı Türk imalat firmalarının değer zincirlerinin bazı bölümlerini Mısır, Suriye veya Bangladeş gibi daha düşük maliyetli ülkelere taşıması kaçınılmaz.

• İkinci olarak, değer zincirlerinin çeşitlenmesiyle birlikte Türkiye, son otuz yılda enerji, ulaşım ve iletişim altyapısına yaptığı yatırımların da avantajını kullanarak lojistik merkezi konumunu pekiştirecektir. Aynı zamanda, sanayi şirketlerinin yönetim, finans ve pazarlama gibi fonksiyonları da – tıpkı Japonya ve Kore örneklerinde olduğu gibi – Türkiye’de kalmaya devam edecektir.

• Teknoloji alanına gelince: Türkiye, İsrail veya Estonya gibi küresel bir teknoloji merkezi olmayabilir ama belirli niş alanlarda başarı hikâyeleri yazacaktır. Zaten Türkiye, hâlihazırda İngiltere’den sonra Avrupa’nın en büyük ikinci oyun geliştirme merkezi konumunda. Savunma sanayiindeki inovasyon ise oldukça güçlü bir ivme yakaladı. Önümüzdeki yıllarda sağlık teknolojileri ve iklim teknolojileri gibi alanlarda da Türkiye’nin atılım yapma potansiyeli oldukça yüksek.

Mülakatın tam metni için burayı tıklayınız.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 8 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.668 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize bu yıl Brezilya’da gerçekleştirilen 30. İklim Zirvesi ile başlıyoruz. Ardından İklim teknolojileri alanında Türkiye’ye ve ekonomik kompleksite kavramına bakacağız. Son olarak da geçen hafta sosyal medyada yaptığım ve linçlendiğim Singapur Cumhurbaşkanı Lee Yew Kuan ve Ahmet Necdet karşılaştırması var.

İyi okumalar!

Amazon ormanlarındaki fil: Çin

🖊 Global İşler Köşesi

Otuzuncu COP toplantısı (COP30) 10 Kasım’da Brezilya’da Amazon ormanlarının ortasında bir kasabada başladı. 21 Kasım’a kadar devam edecek. Yine dünyadaki tüm devletlerin temsilcileri, uluslararası kuruluşlar, şirketler, düşünce kuruluşları, sivil toplum örgütleri, iklim değişikliğine karşı alınacak tedbirleri tartışacaklar. İklim değişikliği malumunuz “goygoya” çok açık bir konu.

• Bu seneki bazı ana başlıklar şöyle: Fosil yakıtlardan aşamalı çıkış, Amazon ormanlarının korunması ve restorasyonu, iklim finansmanı ve adil geçiş, yerli halkların hakları ve katılım, güncellenmiş ulusal iklim hedefleri ve hesap verebilirlik.

• Ama size bu seneki COP toplantısında kimsenin açıktan söylemediği, fakat herkesin esas derdi olan konuyu söyleyeyim: Çin!

İklim değişikliğiyle mücadelede dünyanın önündeki seçenekler şöyle:

1. Kısa dönemde iklim hedeflerini yakalayıp Çin’i zengin etmek

2. İklim hedeflerini uzun vadeye yayıp başka ülkelerin de bu dönüşümden para kazanmasını sağlamak.

Çin yeşil enerji alanında maliyet etkin bir noktada duruyor. Bu alanda yaptığı yatırımlar öyle bir seviyeye gelmiş durumda ki Dünyada güneş paneli üretiminin %80’ini, büyük kapasiteli lityum pil üretiminin %75’ini zaten Çin yapıyor.

• Çin’deki güneş paneli kapasitesi dünyanın 2032’ye kadar yatırım talebini bir senede karşılayabilecek kadar fazla.

Peki, bu yolu Çin ile yürümenin sıkıntısı ne? İşin aslı Çin’in rüzgâr ve güneş enerjisi, elektrikli araçlar ve enerji depolama alanlarında yaptığı yatırımların olumlu anlamda küresel ve bölgesel etkileri malum. Ancak, Çin zaten çok hızlı bir büyüme patikasına girerek dünyanın en büyük ikinci ekonomisi haline geldi. Bunun uluslarası iktisadi ve siyasi dengeleri yerinden oynatan bir gelişme olduğu ortada.

• Daha önce bültenimizde tartıştığımız üzere Donald Trump’ın tarife politikalarının arkadasındaki en büyük neden de Çin.

• Bu süreçte yeşil enerjiye yapılacak yatırımlar Çin’i daha da büyütecek ve ticaret açıklarını daha da artıracak.

Şu anda tercih yapılması gereken husus da Çin ile mi yoksa iklim değişikliği ile mi mücadeleyi öncelemek gerekir?

• Joe Biden yönetimi bu iki alanda da aynı anda mücadele etmeyi tercih edip Paris İklim Değşikliği Anlaşması’na katıldı ve Enflasyonla Mücadele Yasası’nı çıkardı.

• ABD Başkanı Donald Trump ise açıkça ikincisini seçti. Göreve geldikten sonra Çin ürünlerine ABD pazarını kapadı ve Paris Anlaşması’ndan çekildi.

Avrupa ise henüz ne yapacağını bilmiyor. Bizim gelir seviyemizdeki sanayileşmiş ülkelerde de durum pek farklı değil. Ancak Trump’ın tercih ettiği politika iklim değişikliği ile mücadelede başka ülkelerin de bu dönüşümden para kazanmasını sağlayabilir. Türkiye de bu işten bir şekilde kârlı çıkabilir. Nasıl mı? Bu konuyu bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Nedir bu ürün uzayı?, 19 Mart 2021.

• Pakistan güneş enerjisinde Türkiye’yi nasıl geçti?, 18 Temmuz 2025.

İklim teknolojileri ve Türkiye

📊 Haftanın Grafiği

Geçen sene bültenimizde Dünya Bankası’nın “orta gelir tuzağı” konulu Dünya Kalkınma Raporu’nu incelemiştik. Bu raporun Türkiye açısından öne çıkan başlıklarından biri de iklim teknolojilerinde Türkiye’nin potansiyeline dair değerlendirmelerdi.

• Dünya Bankası, iklim teknolojisine dayanan ürünlere dünyada olacak talep artışından en çok faydalanabilecek orta gelirli ülkelerden biri olarak Türkiye’yi gösteriyordu.

Bu sene Harvard Üniversitesi Uluslararası Kalkınma Merkezi, COP’a istinaden “Yeşil Teknolojilerin Kompleksitesi Endeksi” (Greenplexity Index) isimli bir çalışma yayımladı.

• Bu çalışmada yarı iletkenler, elektrik şebekesi, büyük kapasiteli piller, ısı pompaları, elektrolizörler, yakıt hücreleri, güneş gibi 14 değer zinciri incelenmiş ve 2012-2023 arasına dair ülke bazlı iyi bir veri tabanı ortaya çıkmış.

• Sonuç: Daha kompleks ürünler üreten ülkeler aynı zamanda daha çok çeşit ürün üretiyor.

Bu durum hem tüm sanayi ürünleri hem de iklim teknolojileri alanında üretilen ürünler için geçerli. Ancak iklim teknolojilerinde bu ilişki daha güçlü. Zira bu teknolojilerin değer zincirlerindeki ürünleri üretmek için benzer beceriler gerekiyor.

Uygulamayı biraz karışıtırınca Türkiye’nin iklim teknolojileri alanında avantajlı olduğu alt sektörlere dair de bir grafik ortaya çıkıyor.

• Buna göre rüzgar türbinleri, elektrik tesisatı ve kontrol sistemleri, endüstriyel mekanik sistemler ve bileşenleri, kompozit fiberler, elektrik üretim ekipmanları alanında Türkiye rekabetçi avantajı ile öne çıkarken bu alanlarda büyümesi daha kolay gözüküyor.

• Peki bu rekabetçi avantajı somut işlere çevirebilecek miyiz? Son bir sene içinde İzmir’de rüzgar santralleri için parça yapan üç fabrika kapandı. Haftaya bu konuda Çin ile ilişkili olarak yazmaya devam edeceğim.

📚Haftanın kitabı

• César A. Hidalgo, The Infinite Alphabet: And the Laws of Knowledge, Kasım 2025

Harvard Üniversitesi’nin Greenplexity çalışmasının ardında yatan ekonomik kompleksite kavramını Ricardo Hausman’ın doktora öğrencisi olan César A. Hidalgo’nun bu ay yayımlanan kitabını kalkınma ekonomisi çalışan herkese öneririm.

• Hidalgo ve Hausmann, 2009 yılında yaptıkları çalışma ile ekonomik kompleksiteyi ülkelerin ürün ihracat ağları üzerinden analiz ederek, bir ülkenin zenginleşmesinin veya kalkınmasının ardında yatan en önemli unsurun farklı ve ileri düzeyde üretim kapasitelerine sahip olmak olduğunu ileri sürdüler.

• Bu kitapta da ekonomik kompleksiteyle ilgili araştırmaların sonuçları güzel hikayelerle anlatılmış.

  • Mesela, tekstilin İngiltere’den ABD’ye nasıl gitti? 1700’lerde ABD’ye göç eden bir İskoç girişimci tekstil sektörünün altyapısını da taşımış.

  • İtalyanlar Vespa motorda neden başarılı oldu? Daha önce uzmanlaştıkları uçak sanayii İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Amerikalılar tarafından yasaklandığı için.

• César’ın 2015’te yazdığı “Why Information Grows: The Evolution of Order, from Atoms to Economies” kitabını da almıştım. Ancak fizikle ilgili ilk bölümünü geçemedim. Son 10 yılda César da yazma becerisini geliştirmiş. Kendisi aslında fizik doktoralı ve ekonomik kalkınma literatürünü geliştiren kavramların arkasındaki isim. Bu açıdan César da kendi başına “kompleksite” kavramının güzel bir örneği diyebiliriz.

Liyakat ve devlet kapasitesi: Kalkınmanın anahtarı

🥊 Haftanın linci

Bu hafta X platformu üzerinden yaptığım aşağaki paylaşım çok fazla tepki çekti.

Bana göre kalkınma sadece özel sektörün sahip olduğu kabiliyetlerle sınırlı bir mesele değil. Aynı zamanda güçlü devlet kurumlarının varlığı bu süreçte belirleyici bir role sahip.

• Güçlü devlet kurumları için de liyakatlı, özel sektörün ihtiyaçlarını doğru anlayıp ona göre perspektif geliştiren bürokratik kadroların varlığı önemli. Türkiye’de de Osmanlı İmparatorluğu’ndan bugüne kadar güçlü bir devlet kültürümüz olduğu ortada.

• Öte yandan sistemin doğru çalışması için sadece doğru kadroları işe almak yeterli değil. Aynı zamanda bu kadroları sistem içinde tutabilmek de önemli.

Singapur Cumhurbaşkanı Lee’nin vurguladığı klima konusu basit bir başlık gibi gelebilir ancak üretkenlik ve verimlilik açısından önemli. Bu tarz konularda yapılacak tasarrufların uzun vadede daha fazla kayıplara yol açması muhtemel.

• Singapur ve BAE’nin başarı sırrı: Kamu görevlilerine yüksek maaş, 31 Mayıs 2025.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify