Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 16 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.947 okurumuzla buluşuyoruz.

Önümüzdeki hafta YKS sonuçları açıklanacak ve üniversite tercihleri için yaklaşık üç haftalık süreç başlayacak. Bu nedenle bültenimize yapay zekânın birçok meslek grubunu yeniden şekillendirdiği bu süreçte nasıl bir tercih yapmak gerektiğine dair bazı görüşlerimi paylaşarak başlamak istedim. Ardından Ankara’daki NATO zirvesinden sonra bize kalanları ele alacağız. Son olarak Avrupa’nın sıcaklarla sınavını ve regülasyonlarda topuzun dengesi kaçırıldığında ne olduğunu Avrupa’dan ve Türkiye’den örneklerle inceleceğiz.

İyi okumalar!

Yapay zekâ çağında üniversite tercih rehberi

🖊 Global İşler Köşesi - 1

2020’den itibaren her üniversite tercih döneminde, tercih yapacak öğrencilere ve ailelerine fikir vermek için bir yazı yazmaya çalışıyorum. O zamanlar GPT-3 diye bir yapay zekâ modeli daha yeni çıkmıştı.

• 2022’de bu model ChatGPT adıyla halka açıldı; şimdilerde GPT-5 ve muadilleri kodlamadan araştırmaya kadar üniversite mezunlarının yapacağı birçok işi yapıyor.

• O günden beri ne değişmedi? ÖSYM’nin tercih rehberi değişmedi. Hep aynı bölümler var. Oysa Çin’de üniversite programlarının %30’u kapatılıp yeni programlar açılmış.

Bu hızlı teknolojik dönüşüm üniversiteden alınan eğitimle 20-30 sene boyunca ekmek parası kazanma garantisini de ortadan kaldırıyor.

• World Economic Forum ve PwC’nin yaptığı yeni araştırmanın sonuçlarına göre, gelişmiş ülkelerde üniversiteyi bitirip işe yeni giren gençlerin %28’i üç sene içinde becerilerinin yarısının işlevsiz kalacağına inanıyor

• Yani üniversiteye bir meslek edinmek için gidiyorsanız, beyhude bir çaba içinde olabilirsiniz.

• Bunun en güzel göstergelerinden biri de ABD. Burada son yılda en hızlı büyüyen meslek, öyle yazılımcılık, uzay bilimciliği filan değil; manikürcülük! Anlayacağınız, üniversite mezunlarının iş bulmasının giderek zorlaştığı bir döneme giriyoruz.

PwC’nin geçen ay yayımladığı raporda önümüzdeki dönemde meslekler iki ayrı grupta incelenmiş: Demokratikleşen ve profesyonelleşen:

• Demokratikleşen işlerde uzmanlık gerektiren görevleri yapay zekâya bırakmak ve daha az uzmanlık gerektiren sorumluluklara odaklanmak mümkün hale geliyor. Örneğin, ambar memurları için kutuları yerleştirmek envanter programını kullanmaktan daha önemli hale geldiği için bu meslek demokratikleşecek işler grubunda yer alıyor. Yani daha az uzmanlık gerektirecek.

• Bazı işlerde ise otomasyon sayesinde basit ama zaman alan işleri yapay zekâya bırakmak ve daha fazla sorumluluk/uzmanlık gerektiren görevlere yoğunlaşmak kolaylaşıyor. Yetenek avcıları bunun için iyi bir örnek. CV’leri taramak artık yapay zekâya havale edilebilirken, işe alımlarda sözleşme görüşmelerini birilerinin yapmaya devam etmesi gerekiyor. Bu da daha çok yumuşak becerilerin (soft skills) öne çıkması anlamına geliyor.

PwC, önümüzdeki dönemde ilanlarda yer alan işlerin %52’sinin demokratikleşeceğini ve yalnızca %22’sinin yapay zekâ teknolojisiyle daha fazla uzmanlık gerektiren işlere dönüşeceğini belirtiyor.

• Kendisini kurtaracak işler arasında cam siliciler gösterilmiş! Türkiye’de bu işi yapanların profilini düşününce acaba yerine robot yapmak cazip olur mu?

Konumuza geri dönelim…

Üniversite tercihinde nelere dikkat etmeli?

• Hangi üniversiteye girdiğiniz, hangi bölüme girdiğinizden daha önemlidir.

• Yapay zekâya karşı dayanıklılığı artırmak için olabildiğince geniş alanı olan programları seçmekte fayda var.

• Mezunların iş hayatındaki başarılarını daha ilk günlerden ilişki kurma, iletişim, strese karşı dayanıklılık ve değişikliğe açık olmak gibi yumuşak beceriler belirleyecek. Bunun için eğitim sürecinde staj imkânı sunan programlar tercih edilmeli. Zira bu beceriler iş hayatında kazanılıyor.

• Üniversitelerde program isimlerine veya ders isimlerine konan “yapay zekâ” laflarına aldanmayın!

Eğer bu önerilerimin detaylarını merak ediyorsanız, tercihlerden önce Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemi okumalısınız.

NATO Ankara Zirvesi’nde hedef savunma sanayii kapasitesini güçlendirmek, ölçeklenebilir inovasyon ve dijtalleşme

📅 Etkinlikler

Ankara’da düzenlenen NATO Zirvesi geride kaldı. Zirve deklarasyonu önceki yıllara kıyasla daha kısa. Ama esas önemli olan Zirvede doğrudan teknoloji ile ilgili imzalanan 3 belge, medyamızdaki magazin içinde duyulmadı:

• Sanayi ve NATO İşbirliği Stratejisi

• NATO İnovasyon Ölçeklendirme Paketi

• NATO’nun İHA Kapasitesi

Bu belgeler, artacak savunma harcamalarının nasıl yönlendirileceğine dair önemli ipuçları sunuyor. NATO artık yalnızca en ileri teknolojiye sahip olmayı değil, bu teknolojileri hızlı biçimde tedarik edebilmeyi, KOBİ’lerden büyük savunma sanayii şirketlerine kadar geniş bir ekosistemi sürece dahil etmeyi ve güvenlik kurumlarının ihtiyaç duyduğu sistemleri daha kısa sürede sahaya sürebilmeyi hedefliyor.

• Başka bir ifadeyle, mesele artık sadece teknolojik üstünlük değil; aynı zamanda tedarik hızı, sanayi kapasitesi ve ölçeklenebilir inovasyon.

Bunları yaparken NATO aynı zamanda dijital dönüşümü de öncelemekte. Bunun için Mayıs ayında ittifak, Dijital Dönüşümünün Uygulama Strateji Belgesi’ni (DTIS) de kamuoyuyla paylaştı. Buna göre NATO, dijital dönüşümünü sekiz temel stratejik çıktı üzerinden kurgulamakta. Bunlar arasında bazı öne çıkan çıktılar şöyle:

• Dijital Omurga: Ağları, bulut ve uç bilişim hizmetlerini birleştiren; sensörler, karar vericiler ve operasyonel unsurlar arasında güvenli, dayanıklı ve ölçeklenebilir bağlantı sağlayan teknik altyapı.

• İttifak Veri Paylaşım Ekosistemi: NATO, müttefikler ve güvenilir aktörler arasında birlikte çalışabilir verilerin paylaşılmasını ve kullanılmasını sağlayan; veri egemenliği ile ulusal düzenlemelere saygılı ortak yönetişim sistemi.

• Dijital Operasyonlara Hazır Muharip Güçler: İleri teknolojilerle donatılmış, dijital savaş ortamında ve çok alanlı operasyonlarda etkin görev yapabilecek eğitimli NATO kuvvetleri.

• Siber Güvenlik: Sıfır Güven yaklaşımı, kimlik ve erişim yönetimi, veri güvenliği, sürekli izleme ve hızlı müdahale yoluyla güvenilir ve dayanıklı dijital kabiliyetler oluşturulması.

Klimanın politik ekonomisi

🖊 Global İşler Köşesi - 2

Avrupa, sıcak havaların ardından ölülerini sayıyor. Özellikle yaşlılar, Avrupa’nın ortasında klimaya ulaşamadıkları için hayatlarını kaybediyor. Klima artık modern hayatın bir gereği haline geldi. Peki, Kuzey Avrupa’da klima neden yaygın değil?

• Bunun bir nedeni de son dönemde üretim yerine hizmetlerin öne çıkması.

Zira Çin sayesinde klima fiyatları, 2017’den önceki 20 senede küresel ölçekte reel olarak yüzde 50 oranında düşmüş.

• Bugün dünyada yeni takılan her 100 klimanın 84’ü Çin’de üretiliyor. Çin, birçok üründe olduğu gibi klimayı da bir meta haline getirmeyi başardı.

• Yani mesele klima arzının yetmemesi değil. Avrupa’da depolar ağzına kadar klima ile dolu.

Ama Avrupa, bu konuda attığı adımlarla klima takma işini oldukça zorlaştırmış durumda. Bunun bir nedeni Avrupa’daki eski binalar. Avrupalılar da vatandaşlarından çok tarihi binalarını korumayı tercih ettikleri için bu binalara klima takmak çok zor. Yeni binalarda klima taktırabilmek için bina sakinlerinden izin almak gerekiyor.

• Ama iş izin almakla da bitmiyor. Asıl mesele klimayı takacak ustayı bulmakta. Avrupa ise bu alandaki hizmet sektörünün önünü açmak yerine kadük bırakacak adımlar attığı için bugünlerde bu çok da kolay değil.

Bize “medeniyet” kurallara ve kurumlara bağlı olmak diye öğretilmişti. Avrupa’nın klima ile imtihanını izleyince düşünüyorum da, galiba medeniyet aslında “adapte olabilme gücü”ymüş.

• Dünya hızla değişiyor. Eğer güçlü kurallarınız ve kurumlarınız olsa da bunlar değişime adapte olamazsa, bir müddet sonra geri kalırsınız.

Avrupa ise birçok konuda olduğu gibi bu konuda da kural koymayı sorun çözmenin önüne koyduğu için bugün sıcaklıklarla mücadelede zorluk yaşıyor. Konunun detaylarını merak edenler geçen hafta Ekonomi Gazetesi’nde “Klimanın politik ekonomisi” başlığıyla yayımlanan köşe yazımı okuyabilir.

Emlak sektöründe portal fiyatları yasaklarla fırladı

🗞️ Haftanın Haberi

Fazla düzenleme fiyatların artmasına nasıl sebep olur? Türkiye'de gerçek hayattan bir örnek:

• Emlakçılar, yetki belgesi olmayan kişilerin internete emlak ilanı verememesi için Ticaret Bakanlığı'na baskı yaptı.

• Ticaret Bakanlığı, dünyada sadece bizde olan bir uygulamayla, emlak ilan sitelerine giriş için e-Devlet'ten kimlik tespiti zorunluluğu getirdi.

• Buna Türkiye'de mukim emlak ilan siteleri uydu. Türkiye'de olmayan sosyal medya platformları uymayacakları için, sosyal medyada emlak ilanı vermek yasaklandı.

• Sosyal medyaya emlak ilanı vermek yasaklanınca, emlak ilan sitelerinde ilan fiyatları roket gibi yükselmiş.

Şimdi aynı emlakçılar maliyetlerimiz arttı diye dert yanıyor! Hizmet sektörlerinde aşırı düzenleme rekabet gücünün önündeki en büyük engeldir.

Bitirirken…

Malumunuz, yaz geldi. Her sene olduğu gibi bu sene de yaz döneminde sizlerle iki haftada bir buluşacağız. O nedenle 31 Temmuz’da tekrar buluşmak dileğiyle…

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 8 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.948 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize ABD’deki yapay zekâ alanında yaşanan son gelişmelerle başlıyoruz. Amerikan hükümeti, güvenlik endişeleriyle Anthropic’e getirdiği kısıtlamaları kaldırdı. Ama cin de bir kere şişeden çıktı. ABD’nin getirdiği yasaklar, teknoloji alanında belli altyapılara erişimin nasıl bir gecede askıya alınabileceğini gösterdi. Ardından Türkiye’deki hizmet sektörünün yapısını inceleyeceğiz. Ülkemizde hizmet ihracatı artıyor, ama bu ihracatın ne kadar nitelikli olduğunu sorma zamanımız geldi de geçiyor. Sonrasında Çin’de yapay zekânın yükseköğretim programlarını nasıl şekillendirdiğine ve SpaceX’in Çinli rakibi Spacesail’e bakacağız.

İyi okumalar!

ABD, Anthropic’in Fable ve Mythos modelleri üzerindeki yasakları kaldırdı

🤔Fikri Takip

Daha önce bültenimizde ABD Ticaret Bakanlığı’nın Anthropic’in yeni yapay zekâ modelleri olan Claude Fable 5 ve Mythos 5’in yabancılar tarafından kullanımını yasakladığını not etmiştik.

• Haberimizde Amazon’un, Anthropic’in geliştirdiği Fable 5 ve Mythos 5 modellerinde güvenlik bariyerlerini aşan bir açık (jailbreak) tespit ettiğini ve bunun siber güvenlik alanında önemli riskler taşıdığını söylemiştik.

• Ulusal Güvenlik Ajansı Başkanı General Joshua Rudd, Kongre’de yaptığı konuşmada Mythos 5 modelinin zararlı yazılım ve siber saldırı kodları üretmesine olanak tanıyan bu açık sayesinde ABD’nin yüksek gizlilik seviyesine sahip sistemlerine yalnızca saatler içinde penetre olabildiğini belirtmişti.

Bu hafta ABD hükümeti tarafından başlatılan erişim kısıtlamaları, Anthropic’in geliştirdiği yeni koruma önlemleri ve hükümetle yürütülen çalışmalar sonucunda kaldırıldı. Modeller dünya genelindeki kullanıcılar için yeniden erişime açıldı.

• Bu konuda Anthropic CEO’su Amodei’nin tatilde olmasından dolayı bir iletişim kazası yaşanmış olabileceğini ve meselenin toparlanma ihtimalinin yüksek olduğunu yazmıştım. Öyle de oldu.

Bu örnek yapay zekâ teknolojisinde sadece bir modele veya bir ülkeye bağımlı olmanın uzun vadede oluşturabileceği riskleri de gösterir nitelikte. Özellikle Türkiye gibi orta ölçekli güçlerin (middle powers) bu konuda izleyeceği politikalarda bu riski göz önünde bulundurarak hareket etmesinde fayda var.

• Bu konuya dair görüşlerimi bu hafta Türkiye Today gazetesi için yazdım. Bundan sonra iki haftada bir teknoloji, toplum ve politika kesişimindeki konuları İngilizce olarak da yazacağım. İlgililerine duyurulur!

Türkiye’de kurun denge değerini tartışmakla meleklerin cinsiyetini tartışmak arasında fark yok!

🖊 Global İşler Köşesi

Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethederken, Bizanslıların meleklerin cinsiyetini tartışmakla meşgul oldukları söylenir.

• Biz de aylardır kurun denge değerini tartışıyoruz. Bence artık düşük katma değerli sanayiyi korumanın yollarını değil, yüksek katma değerli hizmetlere nasıl geçebileceğimizi tartışmalıyız.

Hizmet ihracatında rekor kırmaya devam ediyoruz. Yıllık hizmet ihracatımız 122 milyar dolar oldu. Toplam ihracatımızın yaklaşık üçte biri.

• Ama bu rakamlar yeterli değil. Çünkü “tırt” hizmetler ihraç ediyoruz!

• Bunu ben söylemiyorum; Dünya Bankası, 2023’te yayımladığı hizmet sektörünün kalkınmaya katkısını tartışan raporunda böyle diyor!

Dünya Bankası bu raporda hizmetleri dört kategoriye ayırmış: (1) küresel yenilikçi (inovatör) profesyonel hizmetler (yazılım, bilişim, finans, mühendislik, danışmanlık, Ar-Ge), (2) nitelikli sosyal hizmetler (eğitim, sağlık), (3) niteliksiz yerel hizmetler (perakende, berberlik gibi kişisel hizmetler, eğlence), (4) niteliksiz ticarete konu hizmetler (turizm, taşımacılık, lojistik).

• Bizim hizmet ihracatı rekorumuz daha çok bu son kategoriden geliyor. “Niteliksiz” kelimesi burada “düşük beceriyle de yapılabilen” anlamında kullanılmış.

Demek ki sanayide düşük ve orta teknolojiye hapsolduk diye tartışırken bir yandan da neden “niteliksiz” hizmetlere hapsolduk diye düşünmekte fayda var. Oxford Üniversitesi öğretim üyesi değerli dostum Banu Demir’in de aralarında olduğu araştırmacıların 2023’te yaptığı bir çalışma bu konuya ilginç bir yaklaşım getiriyor:

• Bu analize göre, son yıllarda ülkemizde yapılan duble yolların, ülkemizin ekonomik kalkınmasına ilginç bir etkisi olmuş. Bu yollar sayesinde imalat sanayisi şirketlerimizin pazar erişimi gelişmiş.

• Zira çalışmanın bulgularından biri de uzak pazarlara erişimde ulaşım maliyetlerinin artmasının ikame arayışlarını güçlendirdiği. Öyleyse, daha kolay erişim, pazardaki rekabet gücünü de olumlu yönde etkiliyor.

• İşin asıl çarpıcı yanı ise şu: imalat sanayisinin canlandığı yerlerde, buna bağlı olarak bilişim, mühendislik, profesyonel ve idari destek hizmetleri gibi yerel iş hizmetlerine olan talepte ve bu hizmetlerin satışlarında net bir artış olmuş.

Öyleyse, imalattaki büyüme yakınındaki nitelikli hizmet sektörünü de sürüklüyor. Diğer bir ifadeyle, hizmet sektörüne talebin oluşması için sanayinin varlığı önemli. Bu da Türkiye’nin avantajı.

• Mesela birçok Afrika ülkesine giderseniz, imalat sanayii gelişmediği için oralarda nitelikli hizmet talebinin oluşması da zor.

Hizmet sektörü ile imalat sanayii aslında birbirinin ikamesi değil. Aksine, birbirini tamamlayan iki ana sütun. Sanayi hizmetle paketlendikten sonra, bazı üretim faaliyetleri düşük maliyetlerle taşınabilirse, ülkenin rekabet gücü artar.

Peki, Türkiye sanayisizleşme patikasına girmişken bu durum Türkiye’deki hizmet sektörünün ve imalat sanayisinin geleceği için ne anlama geliyor? Hizmet sektörümüzün kalitesini artırmak için neler yapmalı? Bu soruları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil, 24 Nisan 2026.

• Structural Change Within versus Across Firms: Evidence from the United States, NBER, 2022.

• Raghuram Rajan & Rohit Lamba, Breaking the Mould: Reimagining India’s Economic Future, 2023

Çin’de üniversitelerde müfredat değişiyor

🗞️ Haftanın Haberi - 1

Çin, 2026-2030 dönemi için hazırladığı 5. Kalkınma Planı’nda politikalarını yapay zekâ teknolojisi ile uyumlu hale getirme hedefine paralel olarak yükseköğretim programlarını yeniden şekillendiriyor. Buna göre Çin’de

• 2021-2025 yılları arasında 12.200 lisans programı kapatılmış ve yerine 10.200 yeni program açılmış.

• Bu değişiklikler, Çin’deki lisans programlarının üçte birinin ya yeniden düzenlendiği ya da tamamen kapatıldığı anlamına geliyor.

Peki, Çin’de yükseköğretim programları nasıl şekilleniyor? Le Monde’un haberine göre en fazla etkilenen bölümler tasarım ve güzel sanatlar, beşerî bilimler, yabancı diller ve işletmeymiş.

• Buna karşılık üniversiteler robotik, yarı iletkenler ve tarımsal dronlar alanlarında yeni programlar açıyormuş.

2025 yılında, Çin’in medya ve sanat alanındaki önde gelen kurumlarından biri olan Çin İletişim Üniversitesi’nde fotoğrafçılık, çizgi roman, görsel iletişim tasarımı ve moda tasarımı bölümleri kapatılmış.

• İletişim Üniversitesi’nde ayrıca ekonomi ve işletme alanlarında altı, fen ve mühendislik alanlarında iki ve beşerî bilimler alanında mütercim-tercümanlık bölümü de dahil olmak üzere üç bölüm kapanmış.

Benzer bir trend ABD’de de söz konusu. 2022-2026 yılları arasında ABD’de yapay zekâ alanında yüksek lisans programlarının sayısı iki katına çıkarken, 304 Amerikan kurumunda yapay zekâ alanında yükseköğretim programı bulunuyor.

• Daha önce birçok defa yazdığım gibi yapay zekâ ile birçok meslek giriş seviyesinde yeni çalışana ihtiyaç duymayacak. Şirketler, yeni mezun alıp yetiştirmek yerine yapay zekâ teknolojisini operasyonlarına entegre etmeye çalışacak. Bu da üniversite tercihleri yapacak gençlerimizin yeni dönemin ihtiyaçlarına göre beceri sahibi olmasını gerekli kılıyor.

Bu arada Koç Üniversitesi Mezuniyet Töreni’nde Nobel Ödüllü Ekonomist Daron Acemoğlu da konuşmasında yapay zekâ teknolojisini merkezileşme ve otomasyon bağlamları çerçevesinde ele aldı. Konuşmayı bu linkten dinleyebilirsiniz.

SpaceX’e Çin’den rakip Spacesail

🗞️ Haftanın Haberi - 2

Başrollerinde Steve Carell ve John Malkovich’in oynadığı Space Force adlı sitcomu izlediyseniz, ABD’nin uzay yarışında Çin ile nasıl bir rekabete girdiğini ve bu konudaki özgüvensizliğin Hollywood tarafından nasıl müstehzi bir şekilde ele alındığını hatırlayacaksınız.

• Şimdilerde 2018 yılında kurulan Çinli Spacesail firması, SpaceX ile benzer bir uzay yarışına girmiş durumda.

Spacesail de SpaceX gibi alçak yörüngeye yerleştirdiği uydularla dünyanın farklı bölgelerinde internet hizmeti vermeye başlamış. Ancak, SpaceX’in 7.000 uydusuna rağmen, Spacesail’in henüz yörüngede 200 uydusu bulunuyor.

• Şirket, 2030 yılına kadar yörüngeye 15.000 uydu yerleştirmeyi planlıyor.

• Şimdiden sahip olduğu kapasite ile açık denizlerdeki gemi trafiğini takip etme kapasitesine ulaşmış.

SpaceX, özellikle Afrika gibi internet altyapısının çok zayıf olduğu bölgelerde sağladığı hizmet ile bugüne kadar tekel konumundayken, Spacesail’in bu yarışa dahil olması ile önemli bir rekabete girmek zorunda kalacak.

• Ancak, SpaceX’in Falcon 9 modeline benzer çok kullanımlı roket teknolojisine sahip olmayan Spacesail, bu rekabette birkaç adım geriden geliyor. Fakat bir noktada SpaceX’e rakip olabileceğini söylemek mümkün. O nedenle Elon’un halka arz konusunda attığı adımın zamanlaması da önemliydi.

• Spacesail’in önümüzdeki dönemde Çin’in özellikle az gelişmiş ülkelerde kuracağı ilişkiler açısından önemli bir avantaja dönüşmesi mümkün.

Bu arada şunu da not etmeden geçemeyeceğim: Elon trendleri okuyup doğru yatırımları yapma konusunda ne kadar mahirse, Çin de çalışan iş modellerini kopyalama konusunda o kadar başarılı.

• Ne demişler: ABD icat eder, Çin kopyalar, AB düzenler! 😁

SpaceX konusunu daha önce bültenimizde ele almıştık.

Bitirirken…

Malumunuz, yaz geldi. Her sene olduğu gibi bu sene de yaz döneminde sizlerle iki haftada bir buluşacağız. O nedenle 17 Temmuz’da tekrar buluşmak dileğiyle…

Yarın 4 Temmuz… ABD’nin 250. yaşgününü kutluyorum. Bir sonraki bültende bu konuda içerikler de olacak.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 6 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.947 okurumuzla buluşuyoruz.

Son aylarda, gelişmiş ülkelerin hepsinde en çok konuşulan konu neden doğum oranlarının düştüğü. Ekonomik sıkıntılardan, kadınların veya erkeklerin değişen cinsiyet rollerine kadar türlü türlü sebep ileri sürülüyor. Oysa sebep iPhone’muş! Çok ilginç bir ekonometrik çalışma ilk içeriğimiz.

Bu hafta Brüksel’deydim. O yüzden Avrupa ile ilgili iki içeriğimiz var: Birincisi, sibergüvelik standartlarıyla ilgili. İkincisi, ülkemizin geleceğini en çok ilgilendiren konulardan biri olduğuna inandığım Made in Europe tasarısıyla ilgili yeni bilgiler içeren köşe yazım.

Sonda da sürpriz bir içerik var! İyi okumalar!

ABD’de doğum oranlarındaki düşüşün faili bulundu: iPhone!

🔬 Haftanın Araştırması

Son aylarda herkesin dilinden düşmeyen konu: doğum oranındaki düşüş! Bu durum sadece Türkiye'ye has bir olgu değil, dünyada da böyle.

• Türkiye’de sosyal medya platformlarında süregiden tartışmalara bakarsanız, doğum oranlarındaki düşüşün başlıca nedeni ailelerin çocuk büyütmek için yeterli ekonomik refaha/güvenliğe sahip olmaması.

• Fakat bu görüşün arkasında bir bilimsel bulgu yok. Eğer çocuk sahibi olmakla zenginlik arasında pozitif bir ilişki olsaydı, dünyada doğum oranının en yüksek olduğu ülkeler, insanların kulübede yaşadığı Mali ve Çad gibi yerler olmazdı.

Daha önce köşemde yazdığım gibi, doğum oranının düşmesinin ardındaki nedenler epey karmaşık. Ancak geçen gün ABD’nin en prestijli ekonomik araştırma kuruluşlarından biri olan NBER’de yayımlanan bir araştırma, bu konuda yeni bir sorumluya daha işaret ediyor.

• ABD’de doğum oranlarının 2007’den itibaren birden düşmeye başlamasını inceleyen araştırmaya göre, 2007-2011 arasındaki düşüşün %20-35’inin müsebbibi iPhone!

• Aşağıdaki görselde siyahla verilen doğru ABD’deki doğum oranlarındaki düşüşü gösterirken, mavi renkli grafik, karşı olgusal bir biçimde (counterfactual), iPhone olmasaydı nüfus artışının nasıl olacağını modelliyor.

Ekonometri literatüründe bu araştırmalarda nedensellik tespit etmek hep zordur. Çünkü, acaba iPhone kullanımı artınca mı doğum oranları düşüyor, yoksa belki çocuğu olmayan kişiler daha çok iPhone mu kullanıyor? Yoksa ikisini de etkileyen ortak bir neden mi var?

• Bu problemi çözmek için araştırmacılar güzel bir yol bulmuş. ABD’de iPhone 2007’de piyasaya sürüldüğünde yalnızca AT&T sim kartlarıyla çalışıyordu. AT&T’nin 3G altyapısı da her yerde yoktu. Aşağıdaki haritada ABD’de AT&T altyapısının ilçe bazında gelişimi görülüyor.

Araştırmacılar da tamamen dışsal bir değişken olan AT&T altyapısını iPhone sahipliği yerine ölçümlerde kullanmışlar. Bakın neler çıkıyor:

• Buna göre, 3G altyapısının yer aldığı bölgelerde nüfus artış hızındaki yavaşlama, olmayan bölgelere göre daha yüksek çıkmış.

• Bazı okurlarımız bu iki veri arasında korelasyonun bir nedensellik ilişkisi oluşturmayacağını da söyleyebilir. Ama yine de ortaya çıkan korelasyon oldukça dikkat çekici.

Avrupa’nın kafa karışıklığı ve siber güvenlik ekosisteminin geleceği

📅 Etkinlikler

24 Haziran’da Brüksel’de Avrupa Siber Güvenlik Kurumu’nun 10. Yıl etkinliği vardı. Bu kurum, Avrupa’nın siber güvenlik dayanıklılığını ve stratejik özerkliğini geliştirmek amacıyla 2016 yılında kurulmuş. Kâr amacı gütmeyen, kamu-özel sektör ortaklığının iyi bir örneği. 30 farklı ülkeden 300’den fazla üyeye sahip bir konfederasyon.

• Avrupa Komisyonu da kurumun sözleşmeli ortaklarından biri.

• Kurumun üç temel amacı var: siber güvenlik alanında özel sektör ve kamu arasında bir platform vazifesi görmek; siber güvenlik alanında Avrupa pazarının büyümesini desteklemek ve bu alanda politika geliştirmek.

Toplantıya katılan değerli dostum Yaşar Tekdemir’in paylaştığı notlar, benim de yaptığım bazı ufak eklemelerle, Avrupa’nın içinde bulunduğu duruma dair oldukça iyi bir çerçeve çiziyor:

AB bugün önemli bir stratejik açmazla karşı karşıya; bir yandan güvenliği (security), dijital dayanıklılığı (digital resilience) ve ekonomik rekabet gücünü (competitiveness) artırmak istiyor; diğer yandan da tüm bunları yaparken demokratik değerleri, açık piyasa düzenini ve kamu maliyesi üzerindeki yükü korumaya çalışıyor.

• Çin’in merkezi karar alma kapasitesi ve ABD’nin ölçek, sermaye ve teknoloji yatırımı alanındaki avantajları karşısında Avrupa’nın işi kolay görünmüyor.

• Arzu edilen siber güvenlik ekosisteminin ciddi bir maliyeti var. Üstelik Avrupa’daki parçalı pazar yapısı, farklı ulusal öncelikler ve ölçek sorunu bu maliyeti daha da artırıyor.

Bu noktada temel soru şu: Siber güvenlik ekosistemi yalnızca piyasa koşullarına bırakılarak mı gelişecek, yoksa kamu desteği ve stratejik sanayi politikasıyla mı belirli bir eşiğe taşınacak? Tabii, her iki yolun da maliyeti ve riski var:

• Piyasa koşulları yüksek maliyet ve yavaş ölçeklenme anlamına gelebilir.

• Kamu desteği doğru tasarlanmadığında verimsizlik, parçalanma ve başarı garantisi olmayan projeler ortaya çıkabilir.

Bu iki yaklaşımın sahip olduğu avantaj ve riskler, Avrupa’da devam eden bir kafa karışıklığına neden olurken, güçlü bir siyasi iradenin eksikliği Birlik’in sürekli patinaj çekmesine yol açıyor.

Bu durumda Avrupa’nın sadece siber güvenlik ekosistemini değil; sanayi politikalarını, rekabet politikasını, dijital egemenlik tartışmalarını ve genel teknoloji ekosistemine yaklaşımını da doğrudan etkiliyor.

• Brüksel’in bu çıkmaza bulduğu çözüm ise daha fazla düzenleme yapmak. Ancak, bu durum rekabetçilik anlamında Avrupa’nın lehine bir durum inşa etmek yerine son dönemde uyum maliyetlerini artırarak oldukça karmaşık bir yapı ortaya çıkarıyor.

COP31 ve Avrupa’nın yeni vatandaşlık tanımı Made in Europe

🖊 Global İşler Köşesi

Bu hafta Kuzeybatı Avrupa’da görülmemiş bir sıcak hava dalgası yaşandı. Ben de Brüksel’deydim. Aslında 35 derece bizim için aşırı sıcak sayılmaz, ama altyapı bu sıcağa göre olmadığından pek çekilmiyor.

• Neredeyse hiçbir yerde klima yok. Eskiden buralar serin diye klima taktırmıyorlar sanırdım. “Artık iklim değişti, klima taktırmayı düşünmüyor musunuz?” diye sorunca, “Enerji tüketimini azaltarak çevreyi koruyoruz” cevabını aldım.

Brüksel’den önce de Londra’daydım. Burada, COP Başkanı Sayın Murat Kurum ve TOBB Başkanı Sayın Rifat Hisarcıklıoğlu’nun katılımlarıyla Kasım ayında Antalya’da yapılacak COP31 zirvesinin iş dünyası ayağının açılışı yapıldı. Londra’daki yuvarlak masa toplantısında küresel iş dünyası liderleriyle, iklim değişikliğiyle mücadele sürecinde iş dünyasının karşı karşıya kaldığı riskleri tartıştık.

• En önemli risklerden biri, Avrupa Birliği’nin (AB) iklim politikası adı altında sınırda karbon vergisinden ürün yerelleştirmesine kadar pek çok korumacı politika icat etmesi.

• AB, çevre, teknoloji ve güvenlik söylemleri üzerinden yeni bir “ekonomik vatandaşlık tanımı” yapıyor. “Made in Europe” ise bunun son halkası. Türkiye açısından da bu önemli bir risk.

Made in Europe hakkında birçok belirsizlik var: Mesela, çevreye dair korumacı düzenlemelerle Made in Europe’un kesişiminde ne olacak? Diyelim ki elektrikli araç Türkiye’de üretilince Avrupa malı olarak kabul gördü, peki üretimde kullanılan çeliğin karbon emisyonu yüksekse ne olacak? Şirket filoları veya askeri araçlar farklı menşe kurallarına tâbi olabilir mi?

• Parlamento ve Konsey daha detaylı bir kanun hazırlamak isterse, uzlaşma 2027’ye sarkabilir. Bu belirsizlikler doğrudan Türkiye’yi de ilgilendiriyor:

• Made in Europe konusundaki müzakerelerde bir virgül farklı yere konulursa otomotiv yan sanayi, rüzgâr türbini gibi kritik sanayilerimiz Avrupa pazarının dışında kalabileceğini daha önce yazmıştım.

Avrupa siyaseti içinde bulunduğu çıkmazı aşmak için artık sadece kimin değil, hangi ürünün de Avrupalı olduğunun sınırını yeniden çizerken pek bir şey yapmıyoruz. Acilen, Türkiye’den tek bir kişinin bile adının geçmeyeceği, bir gerilla kampanya yapmalıyız.

• Ne yazık ki böyle bir kampanyayı örgütleyecek kapasitemiz yok. Şirketlerimiz elini cebine atmaya hazır değil. Bu bize mahsus bir durum değil, bir Akdenizli alışkanlığı.

• Yukarıdaki tablo bunun en güzel göstergesi. Avrupa’nın üçüncü ve dördüncü büyük ekonomileri İtalya ve İspanya, Avrupa’da iş lobi yapmaya gelince ne yazık ki oldukça gerilerde.

Ama bu konuda Türkiye, İspanya ve İtalya’nın sahip olduğu lükse sahip değil. AB üyesi olmadığımız için ve en büyük ihracat pazarımız da Avrupa olduğundan şimdi gerekli adımları atmazsak bunun maliyeti çok daha büyük olacak.

• Avrupa’nın içinde bulunduğu çıkmazı, Made in Europe konusunu ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde değerlendirdim.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

Elon 55 yaşında

🗞️ Haftanın Haberi

28 Haziran, dünyanın en zengin insanı ve asrımızın en önemli dahilerinden Elon Musk’ın doğum günü! Bu vesileyle Elon’ın doğum gününü kutlarken, meraklıları için kendisi hakkında yazdığım bazı yazıları bir kez daha paylaşmak isterim:

• Elon Musk dâhi mi, soytarı mı? (5) Hükmümü açıklıyorum, 19 Haziran 2026

• Elon Musk, Amerikan bürokrasisine el mi koyuyor?, 10 Şubat 2025.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (4), 17 Mayıs 2024.

• Elon Musk: Dahi mi soytarı mı? (3), 4 Ağustos 2024.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (2), 29 Nisan 2022.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı?, 16 Nisan 2021.

Ama Elon Musk’la ilgili iyi bir kitap okumak isterseniz, Walter Isaacson’ın yazdığı biyografi çok iyi. Türkçesi de yayımlanmış.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 15 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.956 okurumuzla buluşuyoruz.

Beş yıldır, “Elon Musk dahi mi, soytarı mı?” başlıklı yazılar yazıyorum. Geçen hafta SpaceX’in rekor halka arzından sonra hükmümü verdim: Elon Musk asrımızın en büyük dâhilerinden biri! Aşağıda Elon Musk’ın neden dahi olduğunu anlatıyorum.

Cumartesi günü Türkiye’nin yapay zekâ eylem planı açıklandı. Ben planı beğendim ve neden beğendiğimi de aşağıda anlatacağım. Son olarak, ABD’nin Anthropic’in çıkardığı iki yeni modele ihracat sınırı koyması ve modellerin kullanıma kapatılması bu hafta ortalığı karıştırmıştı. Analizim bu olayın görüldüğünden daha basit bir sebebi olabileceğini gösterdi. Buyurun, iyi okumalar!

Elon Musk dâhi mi, soytarı mı? (5) Hükmümü açıklıyorum

🖊 Global İşler Köşesi

Geçen hafta SpaceX tüm zamanların en büyük halka arzını gerçekleştirdi!

• Bildiğiniz gibi, son beş yıldır “Elon Musk dahi mi, soytarı mı?” başlıklı yazılar yazıyorum. Geçen haftaki halka arzın ardından ben de bu konuda nihai hükmümü verdim: Elon Musk asrımızın en büyük dâhilerinden biri!

Bana göre Elon Musk’ın dehası sadece yeniden kullanılabilir roketler gibi teknolojileri uygulamaya koymasından gelmiyor.

• Elon, aynı zamanda jeoekonomik trendleri, devlet-şirket ilişkilerini ve siyasetin seyrini –muhtemelen içgüdüsel olarak- emsali olan diğer iş insanlarından çok daha iyi okuyor.

• Teknik becerisi, sosyal trendleri okuma kabiliyeti ve tükenmek bilmeyen icra hevesiyle birleşince, Elon Musk dünyanın ilk dolar trilyoneri oldu.

SpaceX’in borsadaki değeri şu an 2,5 trilyon doların üzerinde. Peki, yatırımcılar SpaceX’e neden bu kadar değer atfediyor?

• Şu an dünyaya internet hizmeti veren uyduların çoğu SpaceX’e ait. Yörüngeye sınırsız sayıda uydu atılamadığı için bu önemli bir unsur. Ayrıca bu uyduları uygun maliyetle atabilecek teknoloji de sadece SpaceX’te.

• SpaceX’in geliştirdiği Starship ile ABD ve Rusya’nın yönetmekte zorlandığı uluslararası uzay istasyonunun ikmal işlerini de yakında alması bekleniyor.

• ABD’nin birkaç önemli yapay zekâ büyük dil modeli arasında yer alan ve X sayesinde insanlığın en canlı metinlerinden beslenen Grok da SpaceX’e ait.

Yukarıdaki örneklere bakınca SpaceX’in hiçbir devletin egemen olmadığı iki yerde herkesten önce güçlü bir aktör olmayı başardığı ortada: uzay ve yapay zekâ alemi.

• SpaceX’e rekor değerlemeden yatırım yapanlar, şirketin bilançosuna değil, egemenlik kurma iddiasında olduğu bu alemlere yatırım yapıyor.

2022’de Elon Musk Twitter’ı 44 milyar dolar verip satın aldığında, bu işin başına çorap öreceğini ve diğer işlerini sekteye uğratacağını söylemiştim. Görünen o ki, Elon o zamanlardan beri büyük bir oyun kuruyormuş. Nasıl mı? Bu sorunun cevabını ve teknoloji dünyasındaki gelişmeleri Türkiye’nin nasıl değerlendirmesi gerektiğini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (4), 17 Mayıs 2024.

• Brezilya’da Twitter kapandı: Yargı darbesi mi?, 6 Eylül 2024.

• Türkiye’den Lockheed çıkar mı?, 9 Şubat 2024.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı? (2), 29 Nisan 2022 Cuma.

• Elon Musk: Dâhi mi, soytarı mı?, 16 Nisan 2021.

Son olarak, Elon Musk'ın nasıl Elon Musk olduğunu görmek ve belki de kendi işlerinizde uygulamak için, şu tivitte kendisinin de uyguladığı 5 adımlık algoritmayı açıkladığı videoyu izleyebilirsiniz.

Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı’nı açıkladı

🗞️ Haftanın Haberi - 2

13 Haziran’da Yapay Zekâ Eylem Planı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından açıklandı. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nda Milli Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü’nün liderliğinde hazırlanan planı süreç içinde Genel Müdür Sadullah Uzun ile farklı platformlarda konuşma fırsatımız olmuştu:

• Yapay Zekayı Kim Yönetecek? Düzenleme, Etik ve Güven | Webrazzi AI 2026

• Egemen Yapay Zekâ, Kamu Politikaları ve Regülasyon | Generation Next Summit 2026, Cerebrum

Bu haliyle, eylem planını beğendim. Neden?

• Bir kere çok fazla eylem yok! Zira bu işleri yazmak kolay, yapmak zor. Zor çünkü hem mali hem de siyasi kaynak gerekiyor. O yüzden eylem sayısının az tutulması daha isabetli (bence daha da az olabilirdi!)

  • En çok beğendiğim şey ise az sayıda eylemin uygulamalara odaklanması. “Türkiye kendi büyük dil modelini yapsın” gibi romantik hedefler yok. Uygulamalar için de özellikle kamu kurumlarının uygulamaları öne çıkarılmış. Eğer yapay zekâ teknolojisi sağlık ve eğitim gibi alanlarda sıradan vatandaşın hayatına dokunamazsa, demokratik bir sistemde yapay zekâ yatırımlarını sürdürülebilir kılmak mümkün değil. (İnanmayanlar Stanford’ın mezuniyet töreninde Google CEO’su Sundar Pichai’in nasıl protesto edildiğini izleyebilir)

  • Eğer eylem planında tasarlandığı gibi güvenli veri alanları ve açık veri projeleriyle kamu elindeki veri setleri yapay zekâ girişimlerinin kullanımına açılır ve bu konuda gerekli hizmet altyapısı geliştirilebilirse, hem birçok uygulama şirketi çıkarmak hem de vatandaşa fayda sağlamak mümkün olacaktır.

• İkincisi, hep söylediğim gibi, Türkiye ölçeğinde ülkelerin bu işleri tek başına yapması mümkün değil. Bu çerçevede, Türk Devletleri Teşkilatı ve İslam İşbirliği Örgütü gibi kuruluşlarla işbirlikleri başlıca adımlar arasında yer alıyor. Böyle bir vizyonun ve gerekli kapasitenin bu teşkilatların diğer üyelerinin planlarında olduğunu zannetmiyorum. Dolayısıyla gündemi belirleme fırsatımız var. Gündemi belirlemek işbirliklerinden kazançlı çıkmak demek.

Planda “yerli ve milli” yapay zekâ gibi hamasi ifadeler yerine gerçekçi ve uygulanabilir bir yaklaşım var. Bu nedenle planı beğendim. Hayırlı olsun!

Anthropic’in modelleri kritik eşiğe ulaştı mı?

🗞️ Haftanın Haberi - 3

Geçtiğimiz hafta ABD Ticaret Bakanlığı, Anthropic’in yeni yapay zekâ modelleri olan Claude Fable 5 ve Mythos 5’in yabancılar tarafından kullanımını yasakladı. Bunun üzerine Anthropic de bu modellere erişimi tüm müşterileri için kapatma kararı aldığını duyurdu.

• Görünen o ki, ABD hükümetini muhtemel riskler hakkında uyaran Amazon CEO’su Andy Jassy olmuş. Jassy, Trump yönetimini Fable’ın neden olabileceği siber güvenlik riskleri konusunda bilgilendirmiş.

• Öte yandan Dario Amodei, Mythos’u kullanıma açtıkları şirketlerin “Resmen bu bir süper silah, bunu kullanmak için silah ruhsatınız olmalı. O nedenle bu modeli lütfen yayımlamayın!” dediklerini söylüyor.

• Amodei, Mythos’un Firefox'ta 571, diğer birçok da ise binlerce açık bulduğunu berlirtiyor.

Medyaya yansıyan haberlere göre Cuma günü Beyaz Saray’da Trump’ın Özel Kalem Müdürü, Hazine Bakanı ve Ticaret Bakanı’nın katıldığı bir toplantıda, Anthropic’in yeni modellerindeki güvenlik tedbirlerinin bypass edilebileceğine dair tespitler tartışılmış.

• Sonrasında Hazine Bakanı Bessent, Anthropic CEO’su Amodei’yi telefonla aramış. Amodei bir “sağlıklı yaşam inzivası”nda olduğu için telefona çıkmamış. Konuşabildikleri zaman da —anlaşılan o ki— “arkadaşlar ilgilenir” filan deyip Bakan’ı sallamış (Antrophic böyle olmadığını iddia ediyor).

• Bunun üzerine Amerikan yönetimi akşam saatlerinde ambargo kararını açıklamış.

Bu olayı, ABD’nin SWIFT sistemi gibi yapay zekâ modellerini de ambargo aracı hâline getirdiği şeklinde yorumlamak mümkün. Ancak ben şu anda bu yorumun çok felsefi olduğunu düşünüyorum. Sanki iletişim kötü yönetilmiş ve taraflar anlaşabilirmiş gibi geliyor.

İşin bir de “gıcık olma” boyutu var. Daha önce de yazdığım gibi, Trump yönetiminde iki kanat var:

• Biri, Elon Musk’ın göreviyle nüfuz sağlayan ve bu nüfuzunu sürdüren Silikon Vadisi kökenli “tekno-cumhuriyetçiler.”

• İkincisi, popülist MAGA tabanı. Steve Bannon gibi “halkın adamları.”

Bu grubun ikisi de “woke” olmakla suçladıkları Silikon Vadisi’ndeki şirketlerin yöneticilerini sevmiyor. Hele hele bunların en “woke”u Anthropic’i hiç sevmiyorlar ki, daha önce Anthropic ile ABD Savaş Bakanlığı arasında da tartışmalar çıkmıştı.

• Ancak MAGA tabanı Antrophic’ten nefret ediyor. Tekno-cumhuriyetçiler en azından kendi işlerine yakın gördükleri ve kendi işlerinin de fazla regüle edilmesini istemedikleri için Anthropic’i biraz savunacaktır. Nitekim bu grubun lideri David Sacks orta yolu bulmaya çalışan bir tweet attı.

Hangi kanadın galip geleceğini göreceğiz.

• Öte yandan, aşağıdaki fotoğraf da teknolojinin küresel jeopolitiğin bir parçası haline geldiğini göstermesi açısından oldukça ilginç. Bu hafta Fransa’da gerçekleştirilen G7 zirvesine davet edilenler arasında OpenAI CEO’su Sam Altman (Donald Trump’ın sağında) ve Anthropic CEO’su Dario Amodei de vardı (Emmanuel Macron’un solunda).

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 17 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.950 okurumuzla buluşuyoruz.

Önce bir rica: Hala 11 bin okura ulaşamadık. Belki bu bülteni okuyacağını düşündüğünüz bir arkadaşınıza ileterek el verebilirsiniz.

Bu hafta bültenimize BYD’nin kuracağı elektrikli araba fabrikası için neden Türkiye’yi değil de Macaristan’ı tercih ettiğine bakarak başlıyoruz. 1 milyar dolarlık büyük bir yatırım iptal edilince Türkiye’de herkes bu konuda birilerini suçlamaya çalışıyor. Ama bana göre mesele jeopolitik kırılmalarla ve değişen politik ekonomi dengeleriyle ilişkili.

New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani otonom taksi şirketi Waymo’yu yasaklamış. Küresel üçüncü dünyacılığın yeni lideri Mamdani’den ne beklenir ki? Waymo’nun performansını inceliyoruz. Gerçekten yasaklanmalı mı yoksa Mamdani Osmanlı İmparatorluğu’na matbaanın gelmesini engelleyen hattatların izinden mi gidiyor?

Geçen hafta Brüksel’in yeni çıkardığı teknoloji egemenliği paketini incelemiştik. Bu hafta en büyük eleştiri, Avrupa’nın çip teknolojisindeki lider şirketi ASML’den geldi. Bir paket düşünün, ilk eleştiri egemen kılmak istediği şirketlerden gelsin. Brüksel etkisi…

Son olarak, Nasıl Bir Ekonomi köşemde Ortadoğu’da değişen dengelerin iş dünyamız için ne gibi fırsatlar ve riskler taşıdığını inceleyeceğiz.

İyi okumalar!

BYD’nin Manisa’daki fabrikası ve jeopolitik dinamikler

🗞️ Haftanın Haberi - 1

BYD, elektrikli otomobil fabrikası için Türkiye yerine Macaristan’ı tercih etti. Bundan dolayı da herkes birini suçlamanın peşinde. Bana göre konuyu biraz rasyonel ve soğukkanlı şekilde analiz etmek gerekiyor:

• Sistemi kişilere indirgerseniz, her krizde aynı filmi tekrar izlersiniz. Bana göre konu daha çok jeopolitik gelişmelerle ilişkili. Bu konuda bakanlıkları ya da kurumları tek tek suçlamak pek de anlamlı değil.

• Ben bunun bu noktaya varacağını daha önce yazmıştım. Ama basitçe ifade etmek gerekirse, bu tercihin bir sebebi de Çinlilerin AB üyesi Macaristan’ın Brüksel’deki tercihlerini manipüle edebiliyor olması.

Zira küresel üretim sistemleri ve arz zincirleri yeniden şekilleniyor. Dünya bir yandan parçalara ayrılıyor, bir yandan da bazı bölgeler kendi içlerinde daha entegre olmaya çalışıyor.

• Bu süreçte yeni entegre olan bölgelere girebilmek ve buralarda kalıcı olmak, yukarıda da belirttiğim gibi, artık yalnızca fiyat rekabetiyle ilgili değil. Bu konu stratejik bir mesele ve jeopolitik dengelerden doğrudan etkileniyor.

Mesela son dönemde farklı perspektiflerden ele almaya çalıştığım AB’de devam eden “Made in Europe” konusundaki düzenlemeler bu trendin bir tezahürü.

• Avrupa bir yandan kendi değer zincirlerini güçlendirmek isterken, bir yandan da Çin ile ilişkilerini nasıl düzenleyeceğini bilemiyor. Çünkü hem müttefiki ABD’ye güvenmiyor (nasıl güvensin?) hem de 27 ülke arasında birlik ve beraberlik yok.

• Avrupa yıllarca güvenliğini ABD’ye, enerjisini Rusya’ya, imalatını da Çin’e outsource edip keyfine baktığı için şimdi yumurta kapıya dayandı.

Türkiye’nin bugüne kadar en önemli varsayımı Gümrük Birliği vasıtasıyla Avrupa içinde olduğumuzdu. Ancak Made in Europe tartışmalarında bir bakıyoruz, pek de öyle değilmiş.

• Bu ortamda Türkiye tam olarak ne yapması gerektiğini bilemedi.

• Ha, biz bilemiyoruz ama Suudi Arabistan da Vietnam da bilemiyor. Suudiler, uzun yıllar ABD’ye sırtını dayamış olmanın bedelini öderken, Vietnam’da şu sıralar en hararetli tartışılan konu son dönemde Çin’in yaptığı yatırımlardaki hızlı yükseliş.

Bazı hadiseler yerçekimi gibi kurallara tabidir. Kendiliğinden olur. BYD olayında da suçlu aramak doğru değil. Buradan ne ders alacağımızı tespit edip önümüzdeki maçlara bakmalıyız.

• Derya Göçer & Ceren Ergenç, “Digital Infrastructure and Growth Coalitions: Huawei’s Trade and Investments in Turkey”, Asian Perspective, Bahar 2026.

New York Belediye Başkanı Mamdani Waymon’nun lisansını iptal etti

🗞️ Haftanın Haberi - 2

Geçtiğimiz Kasım ayında Hint kökenli ve Uganda doğumlu bir sosyalist olan Zohran Mamdani’nin New York Belediye Başkanlığı seçimlerini nasıl kazandığını köşemde tartışmıştım.

• Yazıda ayrıca “her şeyin sorumluluğunu dış güçlerde, tarihi adaletsizliklerde, ‘dünyayı yöneten 5 ailede’ arayan; gelir adaletsizliği sonucu oluşan marjinalleşmeyi somut bir politikaya dayandırmadan siyasi erdeme dönüştürmeye çalışan üçüncü dünyacı siyaset” anlayışının ABD’de etkili olmaya başladığı tespitini yapmıştım.

Şimdilerde New York’tan gelen haberler aslında bu tespitin geçerliliğini koruduğunu ortaya koyuyor. Zira Mamdani, bir zamanlar Osmanlı İmparatorluğu’nda hattatların matbaaya karşı çıkması gibi, bugün robotaksi teknolojisine karşı çıkıyor. Bu nedenle de robotaksi firması Waymo’nun lisansını iptal etme kararı aldı.

• Waymo, 8 araçla son bir senedir pilot denemeler yapmaktaydı ve bu araçlar şimdiye kadar herhangi bir kazaya karışmamıştı.

• İstatistikler, her sene 36 bin kişinin trafik kazalarında hayatını kaybettiği ABD’de Waymo’nun araçlarının %92 oranında daha az ve yalnızca hafif kazalara karıştığını ortaya koyuyor.

Peki, güvenlik açısından bu kadar avantajlı olan bu yeni nesil ulaşım teknolojisine Mamdani neden karşı çıkıyor? Aslında gerekçesi basit: robotaksiler ekmeğini taksicilikten kazanan New Yorkluların işlerini tehdit ediyor.

• Teknolojik yenilikler konusunda daha ilerici olan Demokrat Partili bir belediye başkanının böyle bir karar alması bir yönüyle ilginç. Ancak, sosyalist bir geçmişten gelen Mamdani’nin böyle bir karar alması çok da şaşırtıcı değil.

ABD’de 4,6 milyon kişi ekmeğini lojistik, kargo, taksi hizmeti gibi taşımacılık sektöründen kazanıyor. Bunun bir sonucu olarak da Teamsters Sendikası şemsiyesi altında birleşen 1,3 milyonluk bir grup da otonom araç teknolojisindeki gelişmelere karşı neredeyse son on senedir Washington D.C.’de sert bir şekilde lobi yapıyor.

• Buna paralel, Waymo da lobi harcamalarını son altı yılda dörde katlamış.

Peki, teknolojiye karşı direnmek ne kadar mümkün? 2024 yılında bu konuda şöyle yazmıştım:

Otonom araçlardaki bu hızlı dönüşüm şoförlük mesleği için de bir tehdit. Ama yine de çok aceleci olmaya gerek yok. Eskiden asansör operatörlüğü diye bir iş varmış. 1950’de dünyada 100 bin asansör operatörü olduğu tahmin ediliyor. Sonra Otis, otomatik asansör sistemini geliştirince bu meslek bitmiş. Yine de Hindistan’da lüks bir otele giderseniz hâlâ asansörde düğmeye basan bir çalışan olduğunu görürsünüz.

ASML CEO’su Avrupa’nın çip politikasını sert eleştirdi

🤔Fikri Takip

Geçtiğimiz hafta bültenimizde AB Komisyonu’nun kamuoyu ile paylaştığı Avrupa Teknolojik Egemenliği Paketi’nden bahsetmiş ve pakette iki önemli düzenleme olduğunu not etmiştik: Çip Yasası 2.0 ve Bulut ve YZ Kapasitesini Güçlendirme Yasası.

• Bu pakete en sert tepkilerden biri de Hollandalı litografi makinesi üreticisi ASML’in CEO’su Christophe Fouquet’ten geldi.

Fouquet, “Eğer bir arz zinciriniz yoksa mevcut yapıya nasıl müdahele edeceksiniz?” diye sorduktan sonra şunları ekledi:

Herkes son dönemde Avrupa’da üretilen ürünleri almamızı söylüyor. Bu çok güzel bir niyet. Ancak bir şeyi satın alabilmeniz için o ürünün üretilmiş olması gerekir. ASML açısından Avrupa pazarının payı sadece %1, Asya’nın ise %80. Öyleyse yapılması gereken, Avrupalı şirketlerin yurt dışına yönelmesine yol açan regülasyonlar değil, daha fazla şampiyon çıkarabilmek ve çip üretiminde Avrupa’nın %18’lik GDP’si nispetinde küresel ölçekte yarı iletken üretiminde söz sahibi olmaktır.

Burada Komisyon’un kafa karışıklığının temelinde ise bu işin sırasının ne olacağı. Avrupa Komisyonu, son dönemde bu konuda elindeki en önemli enstrümanın regülasyonlar olduğunu düşünüyor.

• Ancak, AB’nin dünya ekonomisinden aldığı paya bakıldığından 2000’lerin ortalarından itibaren payının gerilemeye devam ettiği ve regülasyonların ise bu süreci tersine çevirmeye yardımcı olmadığı görülüyor.

• Bu konuda 2024 yılında AB için kapsamlı bir rapor hazırlayan eski İtalyan Başbakanı Mario Draghi’nin AB içindeki üretkenliğin düşüşüne ve aşırı regülasyonlara dikkat çektiğini bültenimizde tartışmıştık.

ASML’in litografi makineleri üretiminde dünyada tekel pozisyonunda olduğunu ve yakın zamanda Hindistanlı TATA Electronics ile bir anlaşma imzaladığını bültenimizde tartışmıştık.

Yeni Ortadoğu’da iyi teklif ucuz teklif değildir!

🖊 Global İşler Köşesi

Üçüncü Körfez Savaşı başlayalı üç buçuk ay oldu. Savaş, Ortadoğu’da bazı dengeleri ve iş yapış biçimlerini değiştirecek. Ortadoğu, en büyük ihracat pazarlarımızdan ve başlıca yatırım alanlarımızdan biri olduğundan, yeni mimarinin nasıl şekilleneceği şirketlerimiz açısından önemli.

• Ancak bu yeni mimarinin nasıl olacağına dair elimizde henüz net sonuçlara varmak için yeterli veri yok. Ama yeni Ortadoğu’da iş yapmanın daha siyasi, daha bürokratik ve daha pahalı hale geleceğini şimdiden söyleyebiliriz.

Bu da Ortadoğu’da Türkiye, Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan gibi “hakiki devletleri” öne çıkaracak.

• Ortadoğu’da iş yapmak her zamankinden daha siyasi hâle gelince “Ben filanca hegemonun peşine takılıp iş yapayım veya filanca Körfez ülkesindeki istikrardan istifade edeyim” demek mümkün olmayacak.

• Önemli işler yapanlar, birçok devlet arasındaki kompleks siyasi denklemleri yönetebilenler.

Bu jeopolitik tablo iş dünyası için üç tür fırsat doğuracak:

• Enerji, liman, veri merkezi gibi kritik altyapı unsurlarının inşaatı hızlanacak.

• Hürmüz Boğazı’ndaki darboğazı giderecek, en azından sıkışıldığında imdada yetişecek yeni lojistik rotalara yönelik yatırım işleri şekillenecek.

• İktisadi açıdan çeşitlenmenin önemini anlayan bölge ekonomilerinde imalat sanayi, savunma, gıda güvenliği ve bunların çevresindeki teknoloji, finansman ve sigorta işleri büyüyecek.

Bu fırsatların ortak özelliği şu: Hiçbirini yalnızca ürünle, fiyatla ve satış ekibiyle yakalamak mümkün değil. Enerji tesisi de, lojistik koridoru da, savunma işi de, veri merkezi de karşı ülkenin devlet önceliğine, finansman kapasitesine ve siyasi risk haritasına oturmak zorunda.

• Ortadoğu’da siyasi icazet olmadan iş yapmak eskiden de mümkün değildi. Bu yeni dönemde siyasi desteğin yönetimi işin ana unsurlarından biri olacak.

Öyleyse Ortadoğu’da iyi teklif, ucuz olan değil; karşı tarafın devlet aklına, finansman kapasitesine ve siyasi hikâyesine oturan teklif olacak.

• Teklifleri böyle bir şablona oturtabilmek için de kendi iç meseleleri ve kendi bürokratik gelenekleri olan “hakiki devletler”in iş yapma modellerini iyi anlamak gerekecek.

Bu konuyu ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde yazdım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 21 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.956 okurumuzla buluşuyoruz.

Uzun süredir kafamı yoran bir konuya Papa açıklık getirdi. ChatGPT’nin en büyülk tehlikesi ne? Tehlike düşünce süreçlerimizin ChatGPT tarafından ele geçirilmesi. Bu haftaki köşe yazımda diyorum ki: İlk taslağını kendi yazamayan kişi düşünme becerisini; çırağı olmayan şirket ustasını; kurumsal muhakemesini kaybeden devlet ise egemenliğini kaybeder.

Bayramdan önceki hafta tartıştığımız Pax Silica’nın ilk somut çıktısı geldi: Hollandalı ASML Hindistan’a yatırım yapıyor!

Avrupa Birliği bir süredir beklenen Teknoloji Egemenliği Paketi’ni açıkladı. Bu paket daha çok konuşulur ve ülkemizde de birkaç sene boyunca mevzuat gündemini şekillendirir. İlk öğrenenlerden biri olmak istiyorsanız, detayları aşağıda.

Son olarak, geçen hafta Ankara’daki GMF etkinliğinde dünyada benzer konulara bakan Hintli, Afrikalı, Latin Amerikalı liderlerle yaptığımız sohbetlerden izlenimler var. Teknomilliyetçilik sadece ekonomiyi değil, toplumları ve küresel siyaseti de etkiliyor. Nasıl mı? Teknolojinin jeopolitiğin nasıl bir parçası haline geldiğine dair gözlemler en sonda.

İyi okumalar!

Papa’nın Yapay Zekâ hakkında görüşlerinin Türkiye için önemi

🖊 Global İşler Köşesi

Papa 14. Leo, geçtiğimiz ay “Magnifica Humanitas” (Muhteşem İnsanlık) adlı bir genelge yayımladı. Papalar bu uzun genelgeleri nadiren yayımlayıp, asrın önemli konularına dikkat çeker.

• Mesela 1891’de Rerum Novarum isimli bir genelgede sanayi devriminin getirdiği sorunlar dini zeminde tartışılmış.

• “Magnifica Humanitas” ise yapay zekâyı tartışıyor. Dikkat çektiği birçok husus arasında vardığı sonuç şu: Yapay zekâdan gelen esas risk, yapay zekânın gelişmesi ve çok kullanılması değil; doğal zekânın yapay zekâlaşması ve insanların bir yapay zekâ modeli gibi davranmaya başlaması.

Son dönemde bu husus farklı boyutlarıyla benim de dikkatimi çekiyor. Bilmem farkında mısınız, son zamanlarda özellikle internette okuduğumuz metinlerde “sadece.... değil, aynı zamanda...” kalıbının kullanımı çok arttı.

• Oysa “not only... but also” kalıbı İngilizce’de yaygın olsa da dilimizde bu kadar yaygın bir kullanıma sahip değil. Herhalde bu kalıp, İngilizce’de dahi Shakespeare dönemine öykünerek yazanlar tarafından daha çok tercih ediliyordu; ta ki ChatGPT çıkana kadar.

Fakat bana göre “sadece.... değil, aynı zamanda...” diye yazılan tüm metinler ChatGPT’nin eseri değil. Bunların bazılarını artık insanlar yazıyor. Zira bu durum sadece metinlerin ChatGPT’ye yazdırılmasından değil, aynı zamanda insanların giderek ChatGPT’leşmesinden de kaynaklanıyor.

• ChatGPTleşme meselesine ülkemiz özelinde bakalım: ChatGPT’leşme problemi hızla ödevlerden fabrikanızdaki kalite raporuna, şirketinizin teklif dosyasından bankaların kredi analizine, yönetim kuruluna yapılan sunumdan kamu kurumlarının hazırladığı raporlara ve hatta mahkeme iddianamelerine kadar yayılıyor.

• ChatGPT’leşmek, vasatlığın hızlı ve prezantabl hâle gelmesidir. Peki, Türkiye’nin yine bir başka Vasatistan olarak adlandırılmasının önüne geçmek için ne yapmalı? ChatGPT kullanımını yasaklayalım mı? En azından 16 yaşından küçükler için yasaklayıp sakıncalı etkilerini sınırlasak olmaz mı?

Hayır! Marifet, yapay zekâyı doğru kullanmak. Peki, bunu bireyler ve Türkiye olarak nasıl başaracağız? Bu konudaki görüşlerimi Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde paylaştım.

• Yapay zekâya karşı insan zekâsına dair Fareed Zakaria’nın ABD’deki Bard Üniversitesi’nin mezuniyet töreninde yaptığı konuşma da oldukça dikkat çekici.

• Türkiye’deki insan sermayesi, yapay zekâ dönüşümüne ayak uydurabilecek mi? Bu konuda Dünya Bankası Nisan ayında bir çalışma yayımlamış.

• Türkiye kalfa robotlar ve ustasız şirketlerle ayakta kalır mı?, 16 Mayıs 2025.

• Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?, 27 Şubat 2026.

Hindistan çip işinde ölçek büyütüyor

🗞️ Haftanın Haberi - 1

Daha önce bültenimizde Pax Silica’dan bahsederken, dünyada çip üreticisi olarak Tayvan ile birlikte üç ülkeden bahsetmiştik: Japonya, Kore ve Singapur. Bu ülkelere Çin ve ABD’yi de eklediğimizde, yarı iletken üretim ekosistemini domine eden 6 aktör olduğunu söylemek mümkün.

• Ancak son dönemde çip konusu giderek daha da stratejik bir boyut kazanırken, yarı iletkenlerde dışa bağımlılığı azaltmak bazı ülkelerin öncelikli başlıkları arasına girmeye başladı.

Bu ülkelerden biri de Hindistan. AB ile Hindistan arasında imzalanan serbest ticaret anlaşmasının ardından Hollanda’da mevkidaşı Rob Jetten ile bir araya gelen Narendra Modi, dev bir anlaşmaya imza attı:

• Hindistanlı Tata Electronics, Hollanda’nın ASML firmasından alacağı litografi makineleri ile Gujarat eyaletinde 11 milyar dolarlık bir tesis inşa etmeyi planlıyor.

• Hindistan bu tesiste üretilen çipleri yapay zekâ, otomobil ve cep telefonu teknolojilerinde kullanmayı planlıyor.

• Modi hükümeti, Hindistan Yarı İletken Misyonu (ISM) çerçevesinde önümüzdeki dönemde ülkede çip üretimi için yapılan yatırımları sübvanse edecek. Bu oranın her bir yatırımın %50’sine kadar çıkması öngörülüyor.

Hindistan, önemli bir otomobil üreticisi ve dünyanın ikinci büyük cep telefonu üreticisi. 2020’deki pandemi krizinin ardından Çin’e alternatif arz zincirleri kurmayı ve böylelikle Çin’e olan bağımlılığı azaltmayı hedefleyen Batı için önemli bir partner olarak öne çıkıyor.

• ASML litografi makinelerinin üretiminde tekel pozisyonunda ve Hindistan’ın bu alanda bir yatırım yapması, ülkedeki teknoloji ekosisteminde ölçek büyütme hedefinin bir sinyali.

Avrupa Komisyonu dijital egemenlik alanında el yükseltiyor

🗞️ Haftanın Haberi - 2

AB Komisyonu bu hafta “Avrupa Teknolojik Egemenliği Paketi”ni (European Technological Sovereignty Package) kamuoyu ile paylaştı. Paketin içinde iki yasal düzenleme iki de stratejik döküman var:

• Chips Act 2.0 - Çip Yasası 2.0

• Cloud and AI Development Act - Bulut ve YZ Kapasitesini Güçlendirme Yasası

• Open Source Strategy - Açık Kaynak Stratejisi

• Strategic Roadmap for Digitalisation and AI in Energy - Enerji ve YZ Dijitalleşme için Stratejik Yol Haritası

Paketin içeriğine bakıldığında, AB’nin dijital alanda otonomi inşa etmek adına ciddi bir kavşakta olduğunu söylemek mümkün. Bu düzenlemeler, iş dünyasından kamu sektörüne, AB dış politikasından bireylerin AB içindeki hak ve özgürlüklerine kadar geniş bir alanı etkileyecek.

• AB üyelik süreci donmuş olsa da teknik konularda AB uyum sürecinde önemli adımlar atan Türkiye bu başlıkları yakından takip etmeli.

Peki, AB Yapay Zekâ Yasası (AI Act), Dijital Pazarlar Yasası (DMA) ve Dijital Hizmetler Yasası gibi konularda ABD’deki Donald Trump yönetimi ile önemli sürtüşmeler yaşayan AB neden böyle bir adım atma gereği duydu? AB Komisyon Başkanı Ursula von der Leyen’in bu konudaki değerlendirmeleri şöyle:

Hastanelerimizi işler durumda tutan, enerji şebekelerimizin istikrarını sağlayan ve hizmetlerimizin güvenliğini temin eden teknolojiler konusunda başkalarına bağımlı olmayı göze alamayız. Bu, vatandaşlarımızı korumak, çıkarlarımızı savunmak ve kendi tercihlerimizi yapabilmekle ilgilidir. Avrupa; yetenek, araştırma mükemmeliyeti, sanayi altyapısı ve Tek Pazar’a sahiptir. Bu güçlü yönleri birlikte teknolojik egemenliğe dönüştürmeliyiz.”

Görünen o ki, teknomilliyetçilik küresel ölçekte yükselişte. Komisyon’un üzerinde çalıştığı teknolojik egemenlik meselesinin AB’de sanayi, teknoloji, rekabet ve sibergüvenlik gibi birçok politika alanı üzerinde dönüştürücü etkisi olacak.

• Tüm bunların yanı sıra, önümüzdeki dönemde Aleph Alpha ve Mistral AI gibi Avrupalı YZ şirketlerini yakından takip etmeli.

21. yüzyılda teknoloji ve jeopolitik

📅 Etkinlikler

Mayıs ayında Ankara’da GMF ve Stiftung Mercator tarafından ortaklaşa düzenlenen Brave New World? Technology and Geopolitics in the 21st Century” başlıklı çalıştaya bültenimizin editörü Hasan Selim Özertem ile birlikte katıldık.

• Sadece Batılı ülkelerden değil, Hindistan, Meksika, BAE, Kazakistan ve Gana gibi birçok farklı ülkeden katılmcı ile yeni dönemde teknoloji başlığı ile jeopolitiğin nasıl iç içe geçtiğini tartıştık.

Tartışmalardan biri de teknolojideki gelişmelerin getirdiği üç temel riske odaklandı: tekno otokrasi, dijital kodamanların giderek güçlenmesi ve dijital anarşi. Bu üç risk devletlerin dijital alanı nasıl regüle edeceği tartışmalarını da beraberinde getiriyor.

• Bu tartışmalar ise bireyin ve ulus-devletin egemenliğinin korunması başlıkları ile birlikte ele alınmak zorunda.

• Büyük güçler bu tartışmalarda biraz daha avantajlı. Ancak orta ölçekli güçler (middle powers) ve Küresel Güney, bu tartışmalarda reaksiyoner mi kalacak, proaktif mi hareket edecek? Bu sorunun cevabı henüz tam belli değil.

Bu soruya tartışmacılardan birinin çizdiği çerçeve oldukça dikkat çekiciydi:

• Türkiye gibi orta ölçekli ülkeler teknolojiye agresif bir şekilde yatırım yapmalı

• Ulus devleti demokratik bir yaklaşımla korumalı

• Dijital konularda yükselen tehditleri ve fırsatları yönetebilmek adına gönüllüler koalisyonu kurmalı

Mesele koalisyona gelince, tartışmanın kilitlendiği noktalardan biri de güven konusu oldu. Dijital kodamanların kâr endişesi ile devletlerin egemenlik sorunsalı çerçevesinde güven inşa etmenin ise iki anahtar boyutu söz konusu: çıkarlar ve değerler.

• Önümüzdeki dönemde bu kavramlar güvenlik, kalkınma ve sosyal dinamikler çerçevesinde daha fazla tartışılacak.

• Ankara’da konunun uzmanlarını bir araya getiren böyle bir çalışma yaptıkları için GMF Ankara Ofisi’nden Ceylan Akmanbilek ile Özgür Ünlühisarcıklı’ya ve Stiftung Mercator’dan da Jannes Tessman’a teşekkürler.

• Toplantıya dair daha detaylı bir gözlem için Hindistan’ın önde gelen araştırma kuruluşlarından Asia Society uzmanlarından değerli dostum Arun Polcumpally’nin değerlendirmesine göz atabilirsiniz.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 18 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.950 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta Singapur’daydım. Singapur izlenimlerimi yazacağım. Singapur, daha önce yazılarımda da anlattığım karmaşık bölgelerde istikrarlı kurallarıyla ve İngilizce konuşan vatandaşlarıyla öne çıkabilen uluslararası merkezlerden biri. Bir şehir devleti olduğu halde, dünyadaki diplomatik konumu ve gücü yüksek.

Ama Singapur’da aklıma başka bir yazı konusu daha geldi. Hepimizin yeni bir şehre gidince ilk yaptığı şeylerden biri araç çağırmak için bir uygulama açmak. Singapur’da Uber açarsanız karşınıza Grab çıkıyor. Grab, bugün Endonezya’nın milli süper uygulaması Gojek ile birleşmeye çalışıyor. Acaba Endonezya cumhurbaşkanı bu birleşmeye ne dedi? Köşe yazımda.

Grab ve Gojek’in tek işi araç çağırmak değil. Bunlar süper uygulamalar. Bu uygulamaların e-ticaretten ödemeye kadar birçok hayat fonksiyonunu dijitalleştiren özellikleri var. Oradan yola çıkarak, sonra Türkiye’nin 2025 yılındaki e-ticaret performansına bakıyoruz. Artık e-ticaret büyümüyor. Zaten büyümesini yasaklamıştık.

Ardından, Kayseri Sanayi Odası’ndaki sunumumdan yola çıkarak Türkiye’deki sanayi sektörünün hangi meydan okumalarla karşı karşıya kaldığını inceleyeceğiz. En sondaysa Dört Dörtlük Muhabbet’te bu hafta yapay zekâ ekosistemindeki son gelişmelerden jeopolitik çalkantıların piyasalara yansımasına kadar birçok farklı konuyu ele aldığımız podcastımız var.

İyi okumalar!

Dijital platformlar büyüyünce devlet geri döner

🖊 Global İşler Köşesi

Bugün Filipinler’den Tayland’a, Vietnam’dan Endonezya’ya kadar 600 milyon nüfusun yaşadığı bu büyük pazarda Singapurlu Grab ile beraber bir de Endonezyalı Gojek diye bir süper uygulama var.

• Bu iki uygulama; taksiden yemeğe, ödemelerden e-ticarete ve hatta mikrokrediye kadar birçok hizmetin altyapısını sağlıyor.

• Grab ve Gojek, birleşmeyi planlıyor ve bu nedenle de ortalık karışık.

Her iki uygulamanın da hissedarı Softbank. SoftBank birleşme ile hisselerinin değerine değer katmak istiyor.

• Ancak bu birleşme olursa, yeni kurulacak şirket Endonezya başta olmak üzere birçok ülkede tekel haline gelecek.

Bu nedenle süreç biraz sorunlu ilerliyor. Zira, bu iki süper uygulama da bulundukları ülkelerde alelade birer tüketici uygulaması olmaktan çıkıp, tüm şoförlerin “işvereni” veya esnafın en önemli satış kanalı haline gelmiş durumda. Endonezya’nın milli gelirinin %2’si bir şekilde Gojek üzerinden geçiyormuş.

• Nereden baktığınıza bağlı olarak, “kritik altyapı” ya da “siyasi problem” de diyebilirsiniz.

• Bu nedenle Endonezya Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto süreci yakından takip ediyor.

Cumhurbaşkanı Prabowo’nun rol modeli Çin’de devlet kapitalizmini kuran Deng Xiaoping. Deng’in öğretilerinden oldukça etkilenmiş olacak ki birleşmenin ardından kurulacak şirketinin %10’unun altın hisse olarak Endonezya varlık fonu Danantara’ya verilmesini istiyor.

• Böylelikle Endonezya, yeni şirketin komisyon oranlarından, verisini nerede tutacağına ve ileride bir gün kime satılabileceğine kadar birçok konuda karar yetkisine sahip olacak

Görünen o ki, devlet erkinin regülatör rolünün dışında sıfırdan büyüyüp ulusal şampiyon haline gelen şirketlerin yönetiminde de söz sahibi olacağı bir döneme giriyoruz. Güneydoğu Asya’daki süper uygulamaları ve Türkiye’deki e-ticaret sektörüne dair görüşlerimi bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Dünyanın en büyük Müslüman teknoloji şirketi neden bizden değil Endonezya’dan çıktı?, 16 Eylül 2020.

E-ticaret sektörü dolar bazında büyüyor ama ekonomiden aldığı pay yerinde sayıyor

📊 Haftanın Grafiği

Geçtiğimiz hafta Ticaret Bakanlığı, 2025’e dair e-ticaret sektörüne ilişkin verileri analiz eden kapsamlı bir raporu kamuoyuyla paylaştı. Rapor, Türkiye’de e-ticaret sektöründeki trendlere dair yıllar arası karşılaştırma yapma imkânı veren oldukça ilginç verilere sahip.

Dolar bazında e-ticaret Türkiye’de büyüyor. 2025 yılında e-ticaret tarihinde ilk defa 100 milyar dolar eşiğini geride bırakarak 115,43 milyar dolara ulaşmış.

Ama e-ticaret sektörü nominal olarak büyürken ekonomi içindeki payı yerinde saymış.

• 1.6 trilyon dolara ulaşan ekonomiden aldığı pay %7 eşiğini bir türlü geçemiyor.

Buradaki atalet e-ihracat verilerine de yansımış. 2025 yılında e-ihracattan elde edilen gelir, Türkiye’nin ihracatındaki artışa rağmen bir önceki yıla kıyasla gerilemiş. 2024’te 6,7 milyar dolar olan e-ihracat 2025’te 5,1 milyar dolarda kalmış.

• Peki, dünyada süper uygulamalar dönemi ekonominin dinamiklerini şekillendirirken biz de 2022 yılında değiştirdiğimiz e-ticaret kanununu gözden geçirmeli miyiz?

Türk sanaycisi Sırat Köprüsü’nden geçerken: Made in Europe ve yeni meydan okumalar

📅 Etkinlikler - 1

Bu ay iki farklı etkinlikte Türkiye’deki sanayi sektörünü ve dünyadaki son trendlere dair düşüncelerimi paylaşma fırsatım oldu.

Bana göre Türk sanayisi şu sıralar Sırat Köprüsü’nden geçiyor. Sanayicimiz çok farklı meydan okumalarla karşı karşıya:

• Üretim baskısı - Çin’deki fazla kapasite ve sıfıra yakın finansman maliyeti ile rekabet etmek mümkün değil.

• Ucuz maliyet baskısı - Ucuz maliyetle rekabet etmeye alışık olduğumuz işleri artık yarı maliyete, hatta beşte bir maliyete yapabilen Mısır ve Bangladeş gibi coğrafyalar var.

• Regülasyon baskısı - Avrupa Birliği koyduğu kurallarla Gümrük Birliği’ni anlamsızlaştırıp Türkiye’deki değer zinciri yatırımlarını değersiz hale getirmeye çalışıyor.

Tüm bunların üzerine, dünyada sanayinin yapısı değişiyor. Sanayi gittikçe daha sermaye yoğun hale geliyor. Sanayinin eskisi gibi niteliksiz işgücü istihdamının kolay kapısı olması mümkün değil.

• Harvard’dan değerli Hocam Dani Rodrik bu ay Project Syndicate’te yayımlanan makalesinde şöyle demiş:

Dünya pazarlarında ve ülke içinde Çin ile başarılı bir şekilde rekabet etmek, tam da fakir oldukları için, fakir ülkelerde yetersiz olan beceriler, teknolojiler ve diğer yetenekler gerektirir.

Türkiye fakir bir sanayi modeliyle devam edemez. Sanayimizi eski ezberlerle ayakta tutamayız. Yukarıda bahsettiğim baskıların hepsini fırsata çevirmemiz lazım.

• Bu konudaki fikirlerimi Meclis üyeleri ile paylaşma fırsatı verdikleri için Kayseri Sanayi Odası’na ve kıymetli başkanları Mehmet Büyüksimitci’ye teşekkür ederim.

📅 Etkinlikler - 2

Geçtiğimiz hafta Ankara’da düzenlenen 15. Türkiye Rüzgar Enerjisi Kongresi’nde (TÜREK) konuşmacıydım. Hasan Hilmi Akın, Alfredo Parres, Bora Şekip Güray ve Gürcan Koman ile beraber konuştuğumuz ve Samet Güldoğan’ın yönettiği panelde Türk sanayisine dair görüşlerimi paylaştım. Bu panelde de Türk sanayisinin geleceğini konuştuk.

• 1996’dan beri sanayimizin gelişmesinin ana motoru Avrupa ile Gümrük Birliği oldu.

Ancak şimdilerde “Made in Europe” düzenlemeleri ile sanayimizin üzerine oturduğu kaide, “Avrupa pazarına pürüzsüz erişim” ortadan kalkmak üzere.

• Avrupa’ya ihracat deyince Türkiye’de hemen herkesin aklına otomotiv gelse de daha birçok önemli sektör var. Mesela rüzgâr enerjisi ekipmanları: kule, kanat, jeneratör gibi birçok parça ve aksamda Türkiye, dünyanın önde gelen üreticilerinden biri. Öyle ki, Dünya Bankası 2024 Dünya Kalkınma Raporu’nda Türkiye’yi yeşil teknolojilerde Çin’den sonra ikinci sırada göstermişti.

Made in Europe ile ilgili şubat ayında ilk taslak ortaya çıktığında “tamam, bu iş oldu!” dendi. Oysa tartışma henüz bitmiş değil; aksine, daha yeni başlıyor. Henüz Türkiye’nin konumuyla ilgili verilmiş bir karar yok. Taslak Türkiye’yi dışlamıyor gibi görünse de, asıl mesele yeni taslağın çok geniş yazılmış olması.

• Örneğin, rüzgâr enerjisi ekipmanları gibi sektörler sonradan konacak bir virgülle dışarıda kalabilir.

Buna rağmen, özel sektörümüz Brüksel’de derdini anlatmak konusunda çok zayıf.
Şunu anlamamız lazım: Türkiye’nin üretim kapasitesinin Avrupa için önemini biz Türklerin söylemesinin hiçbir değeri yok. Bunu Avrupalılara söyletmemiz lazım.

• Türkiye’den parça alan Avrupalı üreticilere, bu ürünlerle üretilen enerjiye daha çok para ödemek istemeyen Avrupalı tüketicilere söyletmemiz lazım.

Bunu ne kadar becerebileceğimizi hep beraber göreceğiz.

Yapay zekâ, jeopolitik ve K-shaped ekonomi: Dünya nereye gidiyor?

🎥 Haftanın Videosu

Dört erkek gündeme dair meseleleri tartıştığımız 4x4’ün muhabbetinde, bu bölümde yapay zekâ ekosistemindeki son gelişmelerden jeopolitik çalkantıların piyasalara yansımasına, Türkiye'nin yeni vergi düzenlemesinden K-shaped ekonomiye kadar pek çok kritik konuyu masaya yatırdık.

Bitirirken…

Önümüzdeki hafta mübarek Kurban Bayramı nedeniyle bültenimize bir hafta ara vereceğiz. 5 Haziran’da tekrar görüşmek dileğiyle…

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 9 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.942 okurumuzla buluşuyoruz.

Öncelikle, geçen haftaki okur anketimizi 100’den fazla okurumuz doldurdu. Önemli geri bildirimleri haftaya yazacağım. Hafta sonuna kadar anket açık, eğer hâlâ doldurmadıysanız, bekleriz: [Ankete gidin → 2 dakika].

Bu hafta köşe yazımda, ABD’nin NATO dışında geliştirdiği iki ittifak sisteminden bahsediyorum. Biri Amerikan Merkez Bankası FED’in swap hatları. Diğeri Pax Silica. Bu iki ittifakta da yokuz. Özellikle Pax Silica teknoloji jeopolitiği açısından önemli. Aşağıda daha çok bilgi var.

Sonra iki kritik teknolojiden, nükleer enerji inşaatının hızını ve yapay zekânın gelişim hızını tartışacağız. Aradaki fark manidar!

Epeydir fintek yazmıyorduk; bültenimizin sonunda Almanya fintek ekosistemine bakarken fintek işlerindeki yavaşlama ve yeni ortamda kurallara uyumun bir rekabet avantajı olup olmadığını tartışıyoruz.

İyi okumalar!

NATO’da varız, dolar ve silikon ittifaklarında yokuz

🖊 Global İşler Köşesi

7-8 Temmuz’da Ankara’da NATO zirvesi var. Türkiye, ABD’nin liderliğini üstlendiği bu transatlantik savunma paktına 1952 yılında katıldı. 70 yıl önce milletlerarası stratejik ilişkilerin ana unsuru savunmaydı. Son yıllarda ise jeopolitik dengelere etki eden teknolojik ve finansal dönüşümlere bağlı olarak, ABD yeni ittifaklar kurmaya başladı. Bu ittifakların odağı ise ekonomik ilişkiler:

• Bu ittifaklardan birinin adı konmamış. Daha çok Amerikan Merkez Bankası FED’in açtığı swap hatları üzerinden gelişiyor. FED swap hatlarını ilk olarak 2008 krizinde İngiltere, Avrupa, İsviçre ve Japonya merkez bankalarına açmıştı. COVID-19’da bu halka biraz daha genişledi.

• Diğeri ise 2025’te kurulan yapay zekâ değer zincirinin kritik ülkelerini bir araya getiren Pax Silica. Bu ittifakın fikir babası olan ABD’nin Ekonomik İşlerden Sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı Jacob Helberg’e ve bu ittifaka bültenimizde daha önce kısaca değinmiştim.

  • ABD dışında, Pax Silica’nın kurucularından olan Japonya, Güney Kore ve Singapur dünyanın başlıca çip üreticileri; Hollanda çip üretiminde kullanılan litografi makinelerinin tek üreticisi; ABD, İngiltere ve İsrail yapay zekâ modellerinin ve bunları çalıştıran çiplerin tasarlandığı merkezler; Avustralya ise çiplerde kullanılan kritik minerallerin en çok bulunduğu memleketlerden biri. İttifaka sonradan (ABD-Çin arasında diplomatik kriz olmasın diye “gözlemci” olarak katılan) Tayvan da diğer büyük çip üreticisi.

  • Sonradan ittifaka Yunanistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Hindistan, İsveç, Finlandiya, Filipinler ve Norveç de dahil edildi. Ama ABD henüz Avrupa Birliği ve Kanada’yı yapay zekâ açısından aynı değerler sistemi içinde görmediği için bu iki aktör “gözlemci” statüsünde kaldı.

  • Washington, Avrupa’nın Yapay Zekâ Kanunu (AI Act) gibi aşırı düzenlemeleri olduğu sürece bu konuda Brüksel ile aynı masaya oturmak istemiyor.

NATO ile beraber düşünüldüğünde, Pax Silica ve FED swap hattında yer alan ülkelerin ABD ile daha yakın bir ittifak ilişkisi içerisinde olduğu ortada. Ama Türkiye ne yazık ki FED Swap hattında ve Pax Silica’da yok.

• Teknoloji jeopolitiğin bir parçası haline gelirken, önümüzdeki süreçte aynı Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi belli kamplaşmalar ortaya çıkacak gibi. Bu süreçte izleyeceğimiz politikalar Türkiye’nin nasıl konumlanacağını belirleyecek.

Türkiye’nin NATO zirvesi öncesi ABD ile ilişkilerini ve yeni kurulan ittifaklar konusunda nasıl hareket etmesi gerektiğini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Trump ve entelektüel kırılganlığın bedeli, 14 Mart 2025.

Nükleer teknolojinin hızı yapay zekânın gerisinde kalıyor

🤔Fikri Takip

Mersin Akkuyu’da devam eden nükleer santral inşaatının ilk ünitesi tamamlanmak üzereymiş. Hayırlı olsun! Rusya ile Türkiye arasında Mersin Akkuyu’da bir nükleer santral inşa edilmesi için hükümetlerarası anlaşma 2010’da imzalanmış, inşaat ise 3 Nisan 2018’de başlamıştı. Gelin 2018’den beri olan bazı olayları hatırlayalım:

• Haziran 2018: OpenAI, GPT-1 modelini açıkladı.

• Kasım 2022: ChatGPT kullanıma açıldı.

• Mayıs 2025: Claude 4 Opus ile kodlamada çığır açıldı.

• Nisan 2026: Çinli DeepSeek batılılarla boy ölçüşen V4 modelini açıkladı.

Yapay zekâdaki bu gelişme hızına bakınca, nükleer santral inşaat hızında bir sorun var gibi geliyor. Daha önce de yazdığım gibi nükleer santraller 24 saat kesintisiz enerji ihtiyacı olan veri merkezleri için cazip bir seçenek. Fakat büyük ölçekli santrallerin inşa süresi çok uzun. Bunun da belli nedenleri var:

• Nükleer teknolojide ölçek büyüdükçe maliyetler artıyor. Bu da finansman sorunu demek. Mersin Akkuyu santrali 20 milyar dolarlık bir proje ve bu rakam kolay bulunacak büyüklükte bir para değil.

• Nükleer enerji projelerinin ortalama tamamlanma süresi yedi yıl. Bir mühendis ya da usta başı kariyeri boyunca zaten iki veya üç nükleer santral yapabiliyor. İşi herkese kolayca “öğretme” imkânı da yok. Böyle olunca bu projelerde yetişmiş eleman bulmak çok da kolay değil.

• Nükleer enerji projelerine başlarken yapılan süre ve maliyet hesapları asla tutmuyor. Ortalama gecikme süresi %65 güneşte ise, bu oran sıfıra yakın. Maliyet aşımı ise ortalama %120’leri buluyor.

Son dönemde veri merkezleri için büyük ölçekli nükleer santrallere alternatif olarak küçük modüler santraller (SMR) gündemde. Bunlar ölçek olarak daha küçük ve finansal açıdan daha cazip. Ama bu teknoloji de henüz hayata geçirilemedi. Burada da çözülmeyi bekleyen başka teknik sorunlar var.

• Ama Avrupa Birliği bu teknolojiye yatırım yapma konusunda kararlı ve 2030’larda ilk SMR’leri devreye almayı planlıyor.

Tabii olaya tersinden de bakabiliriz:

• Yoksa yapay zekâ mı çok hızlı gelişiyor? Acaba yapa zekânın gelişme hızını mı düşürmeli?

Birinde bir hata var…

Bu düşüncelerimi sosyal medya üzerinden paylaşınca “elma ile armudu karşılaştırıyorsun” veya “dam üstünde saksağan…” gibi yorumlar gelmiş!

• Ama zaten elmayla armudu karşılaştırmak için bu işi yapıyoruz. Elma ile elmayı karşılaştırsak, zaten siz de bu bülteni okumazdınız! 😁

Almanya’da fintek sektörü konsolidasyon sürecinde, ayakta kalabilen bu işten kârlı çıkacak

📥 Haftanın Raporu

Son zamanlarda fintek piyasası eskisi kadar şenlikli değil. Bunun birkaç nedeni var. Birincisi, tüm dünyada, özellikle de Türkiye’de yükselen faizlerin finans piyasalarındaki dengeleri değiştirmesi.

• Bunun bir sonucu olarak da artık sadece kullanıcı kazanmak için uzun süre kâr etmeyen şirketleri sürekli sisteme para sokarak ayakta tutmak çok da kolay değil.

İkincisi, girişim sermayesi fonları son dönemde daha çok yapay zekâ girişimlerini fonlamayı tercih ediyor. Böyle olunca da diğer girişimlere ayrılan finansmana erişimi küçülürken daha rekabetçi bir dinamik ortaya çıkıyor.

• Yapay zekâ şirketleri ise, veri merkezleri gibi yatırımlar da düşünüldüğünde, hem sermaye yoğun girişimler hem de çoğunlukla ABD, Çin, İngiltere gibi gelişmiş pazarlarda büyüyor.

• Böyle olunca Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerdeki fintek girişimlerinin filizlenmesi daha da zorlaşıyor.

Almanya’da da durum farklı değil. Değerli dostum Şebnem Elif Kocaoğlu Ulbrich’in bu sene yayımladığı Almanya fintek raporu bu anlamda güzel bir çerçeve ortaya koyuyor. (Elif, Almanya’daki fintek sektörüne dair bu çalışmayı 2024’ten beri yapıyor. Geçen sene bültenimizde 2025 raporunu incelemiştik.)

• Rapora yakından bakınca, Almanya’da da fintek işinin bir konsolidasyon sürecine girdiği görülüyor.

• Birçok inovasyon alanında olduğu gibi önce birçok fikir yeşeriyor, sonra kâra geçenler hâlâ ayakta kalabilen oyuncuların çatısında konsolide oluyor.

• Malum, son dönemde Türkiye’deki fintek piyasasının konsolidasyon sürecinde TMSF de önemli bir rol oynuyor. Özellikle Türkiye’nin FATF’in gri listesinden çıkarılmasına paralel olarak son dönemde bu sektöre dönük yürütülen soruşturma ve kovuşturmalar hız kazandı!

Elif, Almanya’da konsolidasyon sürecine giren ve kurallara uyum sağladığı onaylanan girişimlerin değerinin arttığına işaret ediyor. Gerçekten de fintek işi her yerde daha regüle hâle geldi. Tabii, bu süreçler Almanya’da da sancılı geçiyor. Raporda bunun ilginç örneklerinden biri de N26.

• Almanya’nın şubesi olmayan ve akıllı telefonlar üzerinden bankacılık işlemlerinizi kolayca yapma imkânı sunan “neo-bankası” N26, 2025 yılında Almanya’nın BDDK’sı BaFin tarafından sıkı bir denetim sürecinden geçmiş.

• Para aklama konusundaki denetimlerdeki eksiklikler ve bankanın yönetimindeki aksaklıklar nedeniyle yalpalamaya başlayan N26’da yatırımcılar kurucuları yönetim kurulundan uzaklaştırmış ve yeni bir profesyonel yönetimi göreve getirmiş. Bu gelişmelerin ardından banka 2025’in son çeyreğinde kâra geçmeyi başarmış.

Raporun 18. ve 19. sayfalarında bu sene Almanya’da finteklerin uyum sağlaması gereken regülasyonların listesini incelemek isteyebilirsiniz. Ben bu listeye bakınca girişimcilere sabır dileme ihtiyacı duydum.

Bu arada Almanya’nın sevdiğim en özelliklerinden biri de ekonomik aktivitenin bizim gibi bir yerde toplanmamış olması. Eskiden Almanya’nın her yerinde ayrı bir prenslik olduğu için merkezilik az. Bu durum fintek faaliyetlerine de bir ölçüde yansımış.

😁 Haftanın Memesi

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son birhaftada aramıza katılan 12 okurumuza hoş geldiniz diyorum!

Bültenin 250. sayısına yaklaştık. Yaklaşık altı sene oldu. İlk bülteni yakın çevremdeki 77 kişiye göndermiştim. Bugün neredeyse 11 bin okurumuz var. Bültenin açılma oranları %40’ın üzerinde. Konunun uzmanları, bu tip bir bülten için gayet iyi bir oran olduğunu söylüyor. Bu da Global İşler+’ın her hafta aşağı yukarı 5 bin kişi tarafından okunduğu demek.

Altı yıl önce, COVID19 sırasında biraz da sıkıntıdan yakın çevreme “köşe yazılarımda yazamadığım bazı şeyleri yazayım” diye bu bültene başlamıştım. Bugün siz sevgili okurlarımın çoğunu hiç tanımıyorum.

Ama ne mutlu ki sizler her hafta dünyada teknoloji, toplum, politika kesişiminde olanları Türkiye’ye anlatmak için yazdıklarımı okuyorsunuz.

Altı sene içinde bültenin de formatı ve içeriği evrildi. Bülten biraz uzadı. Konu yelpazesi kısmen değişti. Bu nedenle bültenin gerçek kitlesini sadece açılma oranları, tıklama davranışları, kohort analizleri gibi veriler üzerinden anlamaya çalışsam da bunlar da bir yere kadar yeterli oluyor.

Sizden ricam 7 sorulu, 2 dakikalık bir anketimi doldurmanız. Bültende neleri seviyorsunuz, neyi atlıyorsunuz, neler değişmeli? Yanıtlarınızı bir bütün halinde analiz edecek ve sonuçları birkaç hafta içinde sizlerle paylaşacağım.

HEMEN ŞİMDİ DOLDURABİLİRSİNİZ: Ankete gidin → 2 dakika]

Bu haftaki bültenin konusu önce 250. sayıya doğru giden Global İşler+’ın içeriğinin zamanla nasıl dönüştüğü. Claude’un yaptığı bu analizler son yılların teknoloji, toplum, politika gündeminin nasıl değiştiğine de ışık tutuyor.

Sonra da köşe yazım var: Saç ekimi turizminden Türkiye Inc’e geçiş yapabilir miyiz?

İyi okumalar!

Global İşler+: 240 sayıda hangi konular öne çıktı hangileri popülaritesini yitirdi?

📊Haftanın Grafiği

Aşağıdaki grafik, sol sütunda yer alan her bir temanın 1.000 kelimelik metin başına bahsedilme sıklığını gösteriyor. Bazı temalar bir dönemin sembolüdür ve gider; bazıları bültenin DNA’sı haline gelir...

Aşağıdaki grafiğe göre 240 bülten boyunca daha çok Anglo-Amerikan kökenli, teknoloji ve politika konularını tartışan yazarlara atıfta bulunmuşum. Türk kökenli akademik diaspora ise ikinci ana damar olarak öne çıkmış.

• Nobel ödüllü ekonomistimiz Daron Acemoğlu ve Harvard’dan değerli hocam Dani Rodrik ilk üç sırada bulunuyor. Asya, Latin Amerika ve Afrika neredeyse yok.

En sık referans verdiğim ilk 15 yabancı internet sitesi sırasıyla şöyle: New York Times, Financial Times, Reuters, BBC, Sifted, The Guardian, The Economist, Wall Street Journal, Beyaz Saray resmi web sitesi, Washington Post, AB Komisyonu resmi web sitesi, Rest of the World, Forbes, IMF web sitesi ve TechCrunch.

• Bültenimiz 250. sayısına doğru giderken bu vesileyle ilk yıllarda editörlüğümüzü yapan Nesibe Kırış Can (şimdi kendi bültenini yazıyor) ve şu anki editörümüz Hasan Selim Özertem’e de teşekkür ediyorum.

Saç ekimi turizminden Türkiye Inc’e geçiş yapabilir miyiz?

🖊 Global İşler Köşesi

Bugün size Afrika ülkelerindeki çeşitli pazarlara açılması için danışmanlık hizmeti verdiğimiz bir hastane zincirinden bahsedeceğim.

Medical Point, İzmir merkezli bir hastane zinciri. Bu kuruluşun temsilcilerini son altı ayda dokuz Afrika ülkesine götürüp bu ülkelerin sağlık bakanlıkları, sigorta şirketleri ve başlıca sağlık kurumlarıyla tanıştırdık. Neredeyse hepsiyle anlaşmalar imzaladılar. Anlaşma sağladıkları ülkelerden hastaları getirip Türkiye’de tedavi ediyorlar.

• İnsanın aklına bu iş fikri nereden gelir? İşte Türk girişimcisinin kıvraklığı burada.

• Meğer Afrika ülkelerinde hastaların yurt dışına tedaviye gönderilmesi normal bir şeymiş ve Afrika ülkeleri bu iş için yılda 10 milyar dolara yakın para harcıyormuş.

Afrika’daki ülkelerde doktorlar teşhis koyabilse dahi, bu teşhise göre ameliyat yapabilecek doktor ve gerekli altyapı olmadığı için bu ülkeler bu hizmetleri yurt dışından temin ediyor. Bugünlerde Afrikalıların tedavi için en çok gittikleri ülke Hindistan.

• Hindistan’da devlet bu iş için özel bir altyapı kurmuş. Her bir hasta için Hintli doktorlar hem hastayla hem de daha önemlisi hastanın oradaki doktoruyla online görüşme yapabiliyor; tıbbi görüntülemeleri ve tahlilleri uzaktan inceleyebiliyor.

• Hastanın ne zaman tedaviye gideceği kararlaştırılınca da internet üzerinden özel “tıbbi vize” alınıyor.

• Hasta taburcu olduktan sonra da Hindistan’daki doktoru tarafından takibi sağlanıyor.

Bana göre Türkiye’nin sağlık hizmeti konusunda Afrika pazarında yapabilecekleri çok fazla. Ülkemizdeki sağlık hizmetleri birçok yerden daha iyi ve doktorlarımız oldukça yetkin.

• Ama bizde konu daha çok sağlık turizmi perspektifinden ele alınıp daha çok saç ekimi ve diş tedavisi gibi kozmetik ve estetik alanlar öne çıkıyor.

Yukarıdaki grafik 2023 yılında sağlık turizmi için ülkemize gelen turist sayısında zirveye ulaştıkan sonra bu alandaki danışan sayısının daha yukarılara taşınmasında bir atalet oluştuğunu ortaya koyuyor.

• Benzer şekilde sağlık turizmi alanında elde edilen gelirler de 3 milyar dolar bandına ulaştıktan sonra daha yukarı gitmemiş.

• Hindistan’da sağlık turizminin büyüklüğü 8,7 milyar dolara ulaşmış ve hedef, 2030’a kadar bunu 16 milyar doların üzerine taşımak.

• Küresel anlamda sağlık amaçlı turizm sektörünün ise 115 milyar dolardan 286 milyar dolara ulaşması öngörülüyor.

Bana göre bu alanda sektörel büyüme için uzun soluklu kurumsal ilişkilerin tesisine imkân sağlayan sağlık alanında “estetik turizmi” dışındaki alanları da destekleyecek şekilde bir politika izlemek ve entegre sistemler geliştirmek gerekiyor. Bunun nasıl yapılacağına dair görüşlerimi bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil, 24 Nisan 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 28 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.940 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize Palantir’in 18 Nisan’da yayımladığı 22 maddelik manifestosunu inceleyerek başlıyoruz. Bu manifesto, yazılım ve yapay zekâ teknolojisi ile savunma politikaları iç içe geçerken bizi nasıl bir dünyanın beklediğine dair önemli ipuçları sunuyor. Ardından Pekin yönetiminin, Çinli Butterfly Effect tarafından geliştirilen, yapay zekâ uygulaması Manus’un Facebook tarafından alınmasını nasıl engellediğine bakacağız. Son olarak da Tim Cook’un yerine gelecek olan Apple’ın yeni CEO’su John Ternus ve sanayi politikaları için Apple’dan çıkarılması gereken dersler var.

İyi okumalar!

Palantir olayından dersler: Yapay zekâ artık milli güvenliğin temel unsurlarından

📥 Haftanın Dosyası

ABD’nin veri analitiği ve yapay zekâ teknolojisi alanındaki devlerinden Palantir, şirketin CEO’su Alexander Karp’ın “The Technological Republic” adlı kitabından derlenen 22 maddelik bir manifesto yayımladı. Bu manifesto, küresel çapta büyük bir tartışma başlattı.

• Palantir’in manifestosunu vaktiniz olduğunda okumanızı tavsiye ederim. Manifesto, Silikon Vadisi’nin ABD’ye ahlaki olarak borçlu konumda olduğuna dair bir vurguyla başlıyor ve çoğulculuğun boş ve sığ çekiciliğine karşı konulması gerektiğine dair bir argümanla bitiyor.

• Manifestodaki üç madde doğrudan güç kavramını savunma sanayi ile ilişkilendiriyor:

  • Yumuşak güç demokratik toplumların var olması için yeterli değil. Sert güce ihtiyaç var ve bu yüzyılda sert güç yazılım üzerinde yükselecek.

  • Yapay zekânın yeni nesil silahlarda kullanılması kaçınılmaz. Bu silahları kimin hangi amaçla geliştireceği önemli.

  • Nasıl deniz piyadeleri daha iyi tüfek istiyorsa ve bunu ülke olarak bizim yapmamız gerekiyorsa, aynı şekilde savunma sanayii için daha iyi yazılımları da ülke olarak biz geliştirmeliyiz.

• Bu “Palantir Olayı”, teknolojinin artık sadece ticari bir araç değil, Batı hegemonyasını korumak için doğrudan bir “savaş makinesi” ve ideolojik bir silah olarak kullanılması gerektiğini açıkça ilan ettiği için “tekno-faşizm” suçlamalarıyla karşı karşıya kaldı.

  

Savaşın doğası değişiyor ve Silikon Vadisi’nin teknoloji şirketleri artık bu yarışın bir parçası. Eskiden belirleyici olan asker ve platformlardı: tanklar, uçaklar, gemiler. Bugün ise bunların nasıl kullanılacağını belirleyen yazılım katmanı öne çıkıyor.

• Karar verme, hedefleme, koordinasyon birçok aşamada artık veri ve algoritmalar üzerinden çalışan yapay zekâ belirleyici konumda.

• Değer de güç de giderek donanımdan yazılıma kayıyor.

Bu süreçte iki farklı model ortaya çıkıyor:

• Birincisi: Palantir gibi şirketlerin temsil ettiği, devlet süreçlerine derin entegre olmuş, merkezileşmiş modeller.

  • Bu model güçlü ama bağımlılık riski yaratıyor: bir süre sonra sistemi değiştirmek zorlaşıyor.

• Diğer yanda ise Ukrayna örneğinde gördüğümüz daha dağıtık bir model var.

  • Çoklu tedarikçi yapısı, modüler parçalar ve hızlı iterasyon.

  • Bu modelde sahadan gelen geri bildirimle ürünleri sürekli güncellemek mümkün.

  • Yani üstünlük, teknolojiden çok adaptasyon hızında oluşuyor.

Türkiye açısından durum ne? Bana göre Türkiye’nin iki avantajı var:

• Sahadan öğrenme kapasitesi (operasyonel geri bildirim) - Uzun yıllardır terörle mücadele eden ve farklı coğrafyalarda uluslararası askeri operasyonlarda görev alan Türk askeri sahada karşılaştığı gerçeği üretici ile paylaşabiliyor, geliştirilen ürünleri test edebiliyor.

• Hızlı ve alternatif teslimat adresi - ABD ve Çin dışında alternatif arayan ve teslimat sürelerini kısaltmak isteyen birçok ülke için Türk savunma sanayii iyi bir adres.

Peki, nerede zayıfız?

• Donanımda güçlü olsak da, yazılım ve yapay zekâ katmanında aynı hızda ilerleyemiyoruz.

Asıl rekabetin kaydığı yer tam olarak burası. Bu konuları ve Palantir’in manifestosunun iş dünyası boyutunu Ece Mağat ile Bloomberg HT’de, güvenlik ve siyaset boyutunu Ayşe Süberker ile Habertürk’te konuştuk.

• İsrail’in sırrı: Daha iyi yapay zekâ değil, daha çevik sistem, 10 Nisan 2026.

• Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?, 27 Şubat 2026.

Çin’de Manus olayı: Emekçilerin zihnine ambargo çağı başladı

🖊 Global İşler Köşesi-1

Bugün 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü. Çin’de yaşanan Manus olayı, küresel ekonomik savaşın yeni safhasında ambargonun artık mallara değil, doğrudan emek sahiplerinin zihinlerine konulacağının işareti. Bu hafta Çin, Manus isimli yapay zekâ uygulamasının Facebook’a satışını uygunsuz buldu; şirket satıldı ama kurucuları ülkeden çıkamıyor.

• Manus’un videosunu iki sene kadar önce izlemiş olabilirsiniz. Bilgisayara bir talimat veriyorsunuz; sonra yapay zekâ “ajanları” kendi kendilerine isterlerse ChatGPT’yi çalıştırıp, isterlerse bir web sitesine girip, isterlerse de bir e-posta yazıp dediklerinizi otomatik yapıyor.

• Manus, aralarında Uber’e, Airbnb’ye, hatta Getir’e bile yatırım yapan Amerikan girişim sermayesi fonlarından yatırımlar alıp büyüdü. 2025 sonunda da 2 milyar dolara Facebook’a satıldı.

Ancak Çin’in Millî Kalkınma ve Reform Komisyonu (NDRC), bu satışı iptal etti. Manus’u kuran mühendislerin de belli bir süre ülkeden çıkışları yasaklandı. Bir yönüyle savunma sanayiinde bazı ürünlere uygulanan ihracat kısıtı gibi mühendislerin çıkışı yasaklanarak zihinlerine ambargo konulmuş oldu.

• Eskiden “model başkasınınsa bizim değerlerimizi, dilimizi anlayamayabilir” diyorduk. Veyahut “bulut sağlayıcı bir gün sistemleri kapatır mı?” diye soruyorduk. Manus hadisesinden sonra “acaba beraber çalıştığımız tedarikçilerin beyinlerine de ambargo konabilir mi?” diye sorabiliriz.

Teknoloji giderek daha fazla jeopolitik denklemin bir parçası haline gelerek siyasallaşıyor. Türkiye’nin bu denklemde hayatta kalması için yapması gerekenleri ve Manus olayının ABD-Çin ilişkileri açısından ne anlama geldiğini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Dolardan buluta ekonomik savaşların anatomisi, 6 Şubat 2026.

Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil

🖊 Global İşler Köşesi-2

Apple’ın CEO’su değişiyor. Görevini 1 Eylül’de bırakacak olan Tim Cook, 15 yıldır şirketin başındaydı. Yeni gelen CEO John Ternus ise öyle dergi kapaklarında boy boy fotoğrafları çıkan, borsanın yakından takip ettiği bir iş dünyası yıldızı değil.

• 25 yıldır Apple’da çalışan bir makine mühendisi. Apple’ın yeni CEO’sunun hikâyesini okuyunca almamız gereken ders şu: Çağımızda şirketlerin değeri fabrika kurmaktan değil, üretim sürecini küresel ölçekte kontrol edebilmekten geliyor.

• Apple’ın yeni CEO’su John Ternus’un en önemli işlerinden biri Intel çipler yerine Apple’ın kendi çiplerine geçiş sürecini yönetmesi. Ternus, çipleri tasarlamadı ama Apple ürünlerinin içine entegre edilmesi sürecini orkestra etti.

Apple, çağımızın en önemli ürünlerinden olan iPhone ve bundan kaynaklanan 4 trilyon dolar piyasa değeriyle dünyanın en başarılı, yenilikçi ve istikrarlı şirketlerinden biri. Ama aslında Apple’ın bir fabrikası yok.

• Eğer bir ülkede Apple cihazları üretilecekse bunu aslında Apple değil, Foxconn isimli Tayvanlı şirket yapıyor.

• Apple her sene Foxconn’a 50 milyar dolar, çiplerini yapan diğer Tayvan şirketi TSMC’ye de 25 milyar dolar ödeme yapıyor.

Türkiye’nin Apple’dan çıkaracağı çok ders var:

• Birincisi, yüksek teknolojili ürün üretiminde işin esprisi fabrika sahibi olmak değil; fabrikadaki üretim sürecini yönetmek.

• İkincisi, üretim sürecine sahip olmanın değerli olduğu çağımızda Türk sanayicisinin yurt dışına yatırım yapması iyi bir şeydir.

• Üçüncüsü, son dönemde Türkiye’de öne çıkan savunma sanayii çağımızın üretimden değer yaratma paradigmasıyla örtüşüyor.

Apple’ın yeni CEO’su John Ternus’u ve dünyada yüksek teknolojili ürün üretimindeki dinamikleri merak ediyorsanız, geçen hafta yayımlanan “Apple’ın yeni CEO’su: Sanayide güç fabrikada değil” başlıklı yazıma göz atabilirsiniz.

• Çelik Kurdoğlu, Değer Zincirinin Evrimi, Efil Yayınları, 2022.

• Patrick McGee, Apple in China: The Capture of the World’s Greatest Company, 2025.

• After He Built a Giant, Cook Exits as Company Faces Biggest Hurdle: AI, WSJ, 22 Nisan 2026.

• Tim Cook wrote a winning recipe for Apple, The Economist, 23 Nisan 2026.

• Tim Cook Was Great for Apple Investors. He Was Not as Great for America, NY Times, 23 Nisan 2026.

😁 Haftanın Memesi

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 32 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.945 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yapay zekânın yaratıcı endüstriler üzerindeki dönüştürücü etkisiyle başlayacağız. Yapay zekâ ile üretilen ürünler ne kadar orijinal? Yapay zekâ şirketleri eğitim için kullandıkları içerikler için ücret ödemeli mi? Bu sorular önümüzdeki birkaç yıl boyunca sadece entelektüel tartışmaları değil, aynı zamanda yargı ve yasama organlarında telif düzenlemelerine dair çerçeveyi de şekillendirecek. Bu konuda Türkiye’de ilk kez bir toplantı yapıldı.

Telif tartışmasının ardından bir başka tartışmalı meseleyi ele alacağız, tahmin piyasaları yasaklanmalı mı yoksa regüle mi edilmeli? Portekiz ve sonrasında ABD’de de fırtınalar kopuyor.

Bu hafta Brüksel ve Riyad ziyaretlerim sonrasında Türk dış politikasına dair gözlemlerim köşe yazımda. Dış politikamız sandığınızdan daha başarılı!

İyi okumalar!

Yapay zekâ çağında müzik endüstrisinde telif haklarının geleceği

📥 Haftanın Dosyası

Türkiye’de müzik endüstrisinin önde gelen üç meslek örgütü (MESAM, MSG ve MÜ-YAP), 3 Nisan’da Kültür ve Turizm Bakanlığı ile birlikte “Yapay Zekâ Çağında Müzik Alanında Telif Haklarının Geleceği” başlıklı bir çalıştay düzenledi.

• İstanbul’daki çalıştayın bugünlerde düzenlenmesi şaşırtıcı değil. Zira yapay zekâ her sektörde olduğu gibi yaratıcı sektörleri de doğrudan etkiliyor.

Geçtiğimiz yüzyılın ikinci yarısındaki televizyon devrimi, ardından da 1990’ların mp3 ve Napster gibi sektördeki dijitalleşme dalgalarını aşarak hayatta kalmayı başaran müzik sektörü şimdi de yapay zekâ çağında ne yapması gerektiğini tartışıyor.

• Yukarıdaki grafik müzik endüstrisinin elde ettiği teliflerin son on yılda 8,5 milyar avrodan 14 milyar avro bandına nasıl çıktığını gösteriyor.

• Fakat yapay zekâ teknolojisi bu yükselişi ciddi anlamda tehdit ediyor. 2028’e kadar yapay zekâ şirketlerinin yaratıcı sektörlerden elde edeceği gelirin 64 milyar avro büyüklüğe ulaşması beklenirken, bunun müzik endüstrisinin gelirlerini %24 nispetinde azaltması öngörülüyor.

Çalıştayda hukukçular, akademisyenler ve sektör temsilcileri bu değişime karşı bireysel mücadelenin mümkün olmadığını vurgularken, bunun için de meslek örgütlerinin ve telif hakları konusunda siyasi iradenin atması gereken adımlar üzerinde durdular.

• Toplu hakların korunması için telif yasasında yapay zekâ ile ilgili bazı düzenlemeler talep edilirken, önümüzdeki dönemde yapay zekâ teknolojisinin eğitilmesi bahane edilerek kullanılan telifli ürünlerin önemli bir hak kaybına yol açacağını belirttiler.

• Bu konuda üzerinde durulan husus da telifli ürünleri kullanan yapay zekâ şirketlerinin hem eğitim aşamasında hem de çıktılar açısından belli telif ücretlerini hak sahiplerine ödemesi.

Türkiye’de müzik sektöründe toplu haklar korunurken, restoranlardan kuaförlere kadar birçok kamusal alanda arka fonda çalan müzikten belirli bir telif ücreti alınmakta. Buna dijital platformlarda üretilen içerikleri ve sinema gibi diğer yaratıcı endüstrileri de dahil etmek mümkün.

• Ancak son dönemde bazı işletmelere yapay zekâ ile üretilen içerikler pazarlanarak tek seferlik ödeme alındığı ve bazı işletmelerin bu paketleri tercih ederek yıllık telif ücretlerini ödemekten imtina etmeye başlaması yapay zekânın gelirler üzerinde oluşturduğu baskının güzel bir örneği.

• Yapay zekâ ile üretilen içerik de telif hakkına sahip olmalı mı? Bu konuda henüz bir uluslararası konsensüs söz konusu değil.

Yapay zekâ şirketleri strateji olarak şimdilik ulusal telif düzenlemeleri yerine süreçleri küresel şirketlerle yaptıkları ikili anlaşmalarla veya davalar üzerinden götürmeye çalışıyor. Bu durumda, her davaya başka sonuç çıktığı için yeknesak bir içtihat oluşmuyor.

Not: Yapay Zekâ Çağında Müzik Alanında Telif Haklarının Geleceği başlıklı çalıştaya nazik daveti için Prof. Dr. Cahit Suluk Hocam’a çok teşekkürler.

Geçtiğimiz ay, İngiliz hükümeti yapay zekâ teknolojisinin telif tartışmaları üzerindeki etkisine dair kapsamlı bir rapor yayımladı.

• Rapora bakıldığında, en başta veri madenciliği istisnasını belli bir çerçeveye oturtarak telif düzenlemesi yapmayı planlayan İngiliz hükümetinin yaratıcı endüstrilerin temsilcilerinden gelen tepkilerle bu konuda geri adım attığı görülüyor.

• Raporda İngiliz hükümeti bu alanda herhangi bir düzenleme yapmak için de acele etmeyeceğini ilan ediyor ve bunun yerine diğer ülkelerdeki (özellikle AB Yapay Zekâ Yasası kapsamındaki) düzenlemelerin etkilerini gözlemlemeyi ve sektörle birlikte en iyi uygulamaları geliştirmeyi teklif ediyor.

Yukarıdaki tartışmada olduğu gibi İngiltere’de de tartışmanın iki boyut var:

• Yapay zekâ şirketleri model eğitiminde hangi veriyi nasıl kullanıyor? Telif Kanunu’ndaki eğitim istisnasının bu şirketlere uygulanabilmesi için yaratıcı endüstrilerin temsilcileri bu alanda şeffaflık talep ediyor.

• Yapay zekâ ile üretilen ürün ne zaman telife tâbi olabilir? Burada da orijinallik açısından ürünün geliştirme sürecinde insan katkısının açıkça ortaya konması bekleniyor.

Raporda incelenen bazı yargı kararları şöyle:

• Getty Images v Stability AI [2025] EWHC 2863 (Ch) - Birleşik Krallık’ta telif hakkı ve yapay zekâ eğitimi konusunda bir mahkemenin karar verdiği ilk dava. Söz konusu davada Stable Diffusion modelinin Getty Images’a ait eserleri bünyesinde barındırdığına dair kanıt bulunamamış ve model hak ihlali oluşturan bir kopya olarak nitelendirilmemiş.

• GEMA – OpenAI Davası (Münih I. Bölge Mahkemesi, Dava No: 42 O 14139/24) - Almanya’nın müzik telif hakkı toplama kuruluşu GEMA (bizdeki MESAM’ın muadili), ABD merkezli yapay zekâ geliştiricisi OpenAI’a karşı Münih I. Bölge Mahkemesi’nde dava açmış. GEMA, OpenAI’ın GPT-4 ve GPT-4o büyük dil modellerini eğitirken telif hakkıyla korunan şarkı sözlerini lisans almaksızın kullandığını iddia etmiş. Mahkeme ihlal kararı vermiş ve GEMA’nın uğradığı zararın tazminine hükmetmiş. Bu karar, Avrupa’da yapay zekâ telif sorununu doğrudan ele alan ilk karar niteliğinde.

• Her iki dava da temyiz sürecinde.

Tahmin piyasaları ve insider trading

🤔 Fikri Takip

ABD’de şu sıralar “tahmin piyasaları”na (prediction markets) dair hem eyalet düzeyinde hem de federal seviyede tartışmalar almış başını gidiyor.

• Geçtiğimiz ay Arizona eyaleti, tahmin piyasasının önde gelen şirketlerinden Kalshi’ye yerel seçimler üzerine bahis açma suçlamasıyla ceza davası açtı. Zira Arizona’da seçim üzerine bahisler 100 yılı aşkın bir süredir yasa dışı.

• Bazı Kongre üyeleri türev piyasaları dışında, ekonomi ile ilgisi olmayan her türlü bahis benzeri işin ise vergilendirilmesi gerektiğini savunuyor. ABD’deki eyaletlerin bazıları Kalshi ve Polymarket gibi tahmin piyasalarının spor bahis şirketleri ve casionalar gibi konumlandırılması gerektiğini savunuyor.

Ama son dönemde en fazla konuşulan konu ise İran savaşı sırasında içeriden bilgi alanların (insider trading) piyasada haksız kazanç elde edip etmediği. Bu konu ile ilgili bazı Kongre üyeleri ayrı yasa taslakları üzerinde çalışıyor: Kamu görevlilerinin bu tarz bahisleri oynamasını yasaklamak ve sonucu üzerinde siyasi etki edilebilecek durumlar üzerinde bahis/tahmin yapılmasını yasaklamak.

ABD’de birçok konuda olduğu gibi, tahmin piyasası konusunda da asıl mesele yetkinin eyalet seviyesinde mi yoksa federal seviyede mi kullanılacağı:

• ABD Commodity Futures Trading Commission - CFTC (ABD Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu), açılan davalara karşı Arizona, Connecticut ve Illinois eyaletlerine karşı dava açarak yasalara riayet etmemekle suçladı. CFTC’ye göre tahmin piyasalarındaki tek yetkili kurum kendisi.

• Küçük bir not, Başkan Trump’ın oğlu Donald Trump Jr. Kalshi’nin stratejik danışmanı.

Tahmin piyasaları tamamen yeni bir teknoloji ve her yeni teknolojide olduğu gibi regülasyon alanındaki boşluklar nedeniyle piyasa dinamikleri üzerinde dönüştürücü etkiye sahip. Bakalım mevcut tartışmalar önümüzdeki dönemde ABD dışına nasıl taşınacak?

• Daha önce tahmin piyasalarına dair görüşlerimi bültenimizde paylaşmış ve Polymarket’in Portekiz’de yasaklandığını not etmiştim.

Dış politikanın hinterlandı şekillendirme gücü ve hakiki devletler

🖊 Global İşler Köşesi

Dış politikamıza dair en büyük tartışmanın büyükelçilerimizin fotoğraf veya video çektikleri kıyafetlerine ilişkin olması, ülkemizin içinde bulunduğu durumun vesikasıdır! Oysa dış politika demek, şirketinizin hangi ülkeye ihracat yapabileceği, hangi ülkeye yatırım yapabileceği demek.

• Dış politika, nereden finansman bulabileceğinizin anahtarı. Dış politika, hızla parçalara ayrılan dünyada ekonomik hinterlandınızın nasıl şekilleneceğinin de belirleyicisi.

Bu hafta bazı toplantılar için Brüksel ve Riyad’daydım. Türkiye’nin dış politikası yurt dışından bizim içeride gördüğümüzden çok daha iyi görünüyor. Neden mi?

• Birincisi, her ülkenin entelektüel vatandaşı, tabiatı gereği kendi ülkesine daha eleştirel yaklaşır.

• İkincisi, Türkiye’de siyasi kutuplaşma ülkemizin dünyadaki pozisyonuna dair görüşlerimizi şekillendiriyor.

• Üçüncüsü, içe dönük bir toplum olduğumuz için başka ülkelerin içinde bulunduğu durumu ve tartıştığı meseleleri iyi göremiyor, kendi sorunlarımızın daha önemli ve çetrefilli olduğunu zannediyoruz.

Yeni dünya düzensizliğinde, bir yanda küçük-çevik devletler, bir yanda büyük güçler, arada da Türkiye gibi orta sıkletli devletler kalıyor. Aslında belki de en fırsat dolu noktadayız. Bu gruba “orta ölçekli güçler” (middle powers) deniyor. Ben bu ülkelere “orta ölçekli güçler” değil de “hakiki devletler” demeyi seviyorum.

• Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Ocak ayındaki Davos konuşmasını dinlerseniz ya da Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb’ın Foreign Affairs’daki “The West’s Last Chance” (Batı’nın Son Şansı) başlıklı yazısını okursanız, bu kavrama kafa yoran dünya birçok dünya lideri olduğunu görebilirsiniz.

Bana göre son dönemde şekillenen Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır yakınlaşmasına da yeni küresel düzensizlik çağında hakiki devletlerin yakınlaşması olarak bakmak lazım. Nedenini bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Made in Europe: Bir virgülle dışarıda kalabiliriz, 3 Nisan 2026.

• Dubai’nin sonu geldi mi?, 6 Mart 2026.

• Türkiye’nin başına gelen en iyi şey petrolü olmamasıdır, 16 Ocak 2026.

Bitirirken…

Haftaya 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı nedeniyle bültenimizi yayımlamayacağız. 1 Mayıs’ta görüşmek üzere! İyi bayramlar!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 21 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.933 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize Türkiye’de teknolojik gelişmişlik alanında şehirlerimizin ne durumda olduğuna bakıyoruz. Bunun için Ankara Sanayi Odası’nın (ASO) hazırladığı İllerin Teknolojik Gelişmişlik Endeksi başlıklı raporunu inceleyeceğiz. Bu raporu incelemenizi mutlaka tavsiye ederim. Zira ASO’nun raporu gerek kullandığı dil gerekse de çıktıları açısından oldukça dikkat çekici. Çalışmanın çıktıları akademi, siyaset ve özel sektör açısından önemli tespitler içeriyor. Bu raporun ardından savunma sanayisindeki teknolojik dönüşüm trendlerini İsrail örneği üzerinden ele alacağız ve “İsrail bu alanda nasıl başarılı oldu?” sorusuna yanıt arayacağız. Sonrasında ise İran’daki savaşın ardından Körfez ekonomisine dair görüşlerim var.

İyi okumalar!

Ankara teknolojik gelişmişlik sıralamasında Türkiye’de birinci

📤 Haftanın Raporu

Arada bir yazıyorum. Memleketin diye söylemiyorum; Ankara çok özel bir yer. Önümüzdeki dönemde Türkiye’nin ekonomik kalkınmasının motoru olacak. Bununla ilgili bir delil de Ankara Sanayi Odası’nın (ASO) İllerin Teknolojik Gelişmişlik Endeksi raporundan gelmiş.

Rapordaki endekste Ankara birinci çıkmış. Ama birazdan anlatacağım üzere çalışmada iller geniş ve güzel bir veri seti ile mukayese edilmiş. Yani Ankara Sanayi Odası kendi şehrine torpil yapmış değil.

Eskişehir ve Kocaeli tahmin ettiğim gibi ilk 4’te. Ancak 2024’e göre bu sene aldıkları skorlarla küme düşmüşler. Raporda şöyle deniyor:

Bu durum, geleneksel sanayi üretiminin artık tek başına teknolojik liderliği korumaya yetmediğini; dijital dönüşüm ve nitelikli insan kaynağına yatırım yapmayan sanayi merkezlerinin rekabetçiliklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu göstermektedir.

İzmir’in durumuna ise üzülüyorum. Bu kadar potansiyeli olan bir şehir maalesef küçük kalmaya mahkum aile işletmelerinin elinde dünya ve Türkiye ekonomisinin gerisinde pozisyonlanıyor. İklim ve eskiden gelen ticari geleneğin sağladığı varlık gibi pozitif unsurlar ironik biçimde İzmir’in aleyhine çalışıyor.

Raporda teknolojik gelişmişliği ölçmek için kullanılan kriterlere yakından bakalım. Burada patent gibi teknolojiyle ilgili değişkenlerin yanısıra “Yaşam Kalitesi ve İş gücü Çekiciliği Değişkenleri” de var. Mesela,

• Bin kişi başına eğlence, kültür ve spor yeri alanı

• 18 yaş üstü yüz kişi başına düşen mekân sayısı

Sıkıcı yerlerde kreatif işler gelişmez!

Ankara’nın başarısının sırlarından biri de savunma sanayii. Hem başkent olduğu yani müşteri burada olduğu için hem de üniversitelerin etkisiyle Ankara, Türkiye’de savunma sanayiinin beyni haline gelmiş durumda.

• Türkiye ortalamasında kilogram başına ihracat değeri 1,57 dolar seviyesindeyken, savunma ve havacılık sanayiinde bu değerin 65 doları aşıyor.

• 2015-2019 ile 2020-2024 dönemleri karşılaştırıldığında, Türkiye’nin silah ihracatı %103 gibi çarpıcı bir oranda artarken, aynı dönemde silah ithalatı %33 azalmış.

Raporun savunma sanayii bölümünü okumanızı özellikle öneririm. Daha önce üzerinde durduğumu ikili kullanım teknolojilere mesela Ankara’dan şöyle örnekler var:

COVID-19 pandemisi, Türk savunma sanayiinin kriz anında endüstriyel seferberlik yeteneğinin en net kanıtı olmuştur. BIOSYS firması tarafından tasarlanan yerli solunum cihazı (Biyovent), seri üretim altyapısı eksikliği nedeniyle hayata geçirilemiyordu. Bu noktada savunma sanayii devleri devreye girdi: ASELSAN elektronik kart ve test yeteneklerini, BAYKAR yazılım ve sistem mühendisliği birikimini, ARÇELİK ise seri üretim bandını bu proje için seferber etti. Bu iş birliği sayesinde, rekor bir sürede seri üretime geçilerek 20.000’den fazla cihaz üretilmiş ve 30’dan fazla ülkeye ihraç edilmiştir.

Savunma sanayiinde bugüne kadar hep askeri teknolojilerin sivil alana aktarılarak ticarileştirilmesini konuştuk. Şimdiki trend ise sivil teknolojilerin askeri alana aktarılması.

• Mesela İsrail bu konuda çok başarılı. Son zamanlardaki askeri galibiyetlerini de buna borçlu. Aşağıdaki köşe yazımda bu konuya biraz daha yakında bakıyorum.

İsrail’in sırrı: Daha iyi yapay zekâ değil, daha çevik sistem

🖊 Global İşler Köşesi

Yapay zekâ savaşını en iyi teknolojiye sahip olan değil, sahadaki problemi en hızlı çözüme ulaştıran kazanıyor. Bunu en iyi yapan ülkelerden biri de İsrail.

• Ancak, İsrail’in başarısının sırrı teknoloji değil; askerlik, startuplar ve büyük teknoloji şirketleri arasında kesintisiz dönen hızlı bir makine kurmuş olması.

Örneğin, Facebook’un global güvenlik işinin başındaki kişi olan Guy Rosen askerliğini İsrail askeri istihbarat birimi 8200’de yapmış. Burası İsrail’de tüm lise öğrencilerinin askerlik yapmak için can attıkları bir birim.

• Çünkü üç senelik askerliğin ardından iyi bir üniversiteye girip, mühendislik okuyup sonrasında hemen İsrail’in renkli teknoloji dünyasına katılabiliyorsunuz.

• Genelde İsrail’de başarılı olan şirketler ardından Amerikan teknoloji şirketleri tarafından satın alınıyor. Mesela Google’ın 32 milyar dolara satın aldığı ve bugün Google Maps’te ne kadar trafik olduğunu görmemizi sağlayan teknolojiyi geliştiren Wiz’in kurucusunun da yolu 8200’den geçmişti.

Geleneksel olarak bize öğretilen şey, askeri teknolojilerin sivil teknolojilerin önünü açtığı. Ama İsrail’de son dönemde savunma sanayisindeki yaklaşımlarından biri de sivil alandaki teknolojilerin askeri teknolojilere uyarlanması. Bunun bir örneği de Hamas’ın İran’ın geliştirdiği Shahed modeli kamikaze İHA’larını kullanmaya başladığı zaman geliştirilen çözüm:

• İsrail silahlı kuvvetleri, İsrail’deki bir startupın otonom arabalar için geliştirdiği kamera ve sensör ürününü kamikaze İHA’lara karşı kullanmak üzere drone savarlara 3 günde adapte etmişti.

• Tabii, bu işleri yapabilmek için silahlı kuvvetler ve teknoloji şirketlerinin birbirlerinin içine gömülü çalışması gerekiyor.

İsrail bu işlerde kullanılan teknolojilerin çoğunu kendi üretmiyor. Zaten marifet her teknolojiyi kendin geliştirmek değil; asıl marifet en uygun teknolojileri hızla savaş alanında uygulayacak şekilde bir araya getirebilmek.

• Bunun için güvene dayanan doğru ilişki ağları, risk iştahı, hızlı satın alma ve karar alabilme kapasitesi lazım.

• Aynı zamanda dikey yapılanmış devasa şirketlerin yanında akışkan/çevik yapıya sahip startuplara da yer açmak gerekiyor.

Peki, İsrail hangi sivil teknolojileri hangi savaş alanında nasıl kullanıyor? Dünyada savunma sistemleri hızla dönüşürken Türkiye ne yapıyor? Bu soruların cevabını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Savunma sanayiinde rekabet mi maraba kültürü mü?, 20 Ocak 2023.

• The proliferation of AI-enabled military technology in the Middle East, IISS, 2 Nisan 2026.

İran’daki savaşın ardından Körfez toparlanır mı?

🎥 Haftanın Videosu

Geçtiğimiz hafta CNBCE-e’de Para Ekranı programında Şafak Tükle Uysal ile savaşın ardından Körfez’deki ekonomik dengelerin nasıl değişeceğini konuştuk. Bana göre kesin olan bir şey varsa o da savaştan sonra Körfez sermayesinin eskisi gibi dünyaya para saçmayacağı.

• Zira öncelikle kendi yaralarını sarmaları gerekiyor. Bölge ülkelerinde birçok sanayi tesisi ve sivil altyapı İran’ın İHA ve roket saldırıları nedeniyle ağır hasar almış durumda. Bu nedenle ekonominin normale dönmesi için bu hasarların öncelikle ihya edilmesi gerekiyor.

Ama şimdiden mevcut fotoğrafa bakıp ‘Körfez bitti’ diyenler yanılıyor. Bu coğrafyada ilişki ağlarının bu kadar iyi bir şekilde buluşabileceği başka bir destinasyon yok. Özellikle Dubai bu anlamda istisnai bir konuma sahip. Daha önce de yazdığım gibi:

5-6 sene önce COVID-19’da ne olduğuna bakalım. Dünyanın her yeri gibi BAE de bir süre kapanmıştı. Dubaililerin en büyük kabusu olarak seyahatler de durmuştu. Ama BAE tedbirleri tüm dünyadan önce bitirip salgın hastalıktan eskisinden de güçlü çıktı. Hong Kong’a gidince hâlâ 3 hafta karantina otelinde kalmanız gerekirken, Dubai’de denize girebiliyordunuz.

Bana göre eğer bir şehrin var olmasının ana sebepleri ortadan kalkmadıysa, o şehir her zaman küllerinden doğar.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son iki haftada aramıza katılan 39 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.939 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize İran’da devam eden savaşın bölgesel ilişkileri ve muharabe doktrinlerini nasıl değiştirdiğini inceleyerek başlıyoruz. Herkes savaşın petrol fiyatlarına etkisinden bahsediyor ve belki elektrikli araç kullanımı artar diye düşünüyor. Halbuki, savaşın beklenmeyen etkileri elektrikli araçları da vurdu. Sonrasında son iki haftada yazdığım köşe yazılarım var: Bugünkünde Made in Europe programının dışında kalma riskimizin neden daha arttığını anlattım. Geçtiğimiz hafta ise Suriye’deki tıkanıklığı tartışmıştım. Son olarak, 4x4 Podcast’ta AI agent’ları ve “vibe coding”i tartışıyoruz.

İyi okumalar!

Ukrayna’nın İHA tecrübesi Körfez’deki İran saldırılarına karşı nasıl kullanılır?

📥 Haftanın Dosyası

28 Mart’ta Suudi Arabistan, Ukrayna ile savunma anlaşması imzaladığını duyurdu. Bu anlaşmanın hemen ardından Ukrayna Devlet Başkanı Volodymir Zelensky Körfez ziyareti gerçekleştirerek BAE Devlet Başkanı Muhammed bin Zayid Âl-i Nehyan ile görüştü.

• Suudi Arabistan ve BAE’nin Ukrayna ile savunma alanında yakınlaşmasının ardında ise Kiev’in Şubat 2022’de Rusya’nın başlattığı savaşın ardından geliştirdiği İHA kapasitesi ve Rusya’nın İran’dan kopyaladığı Shahed İHA’ları ile yaptığı saldırılara karşı geliştirdiği savunma kapasitesi.

Ukrayna-Rusya savaşı ile ilk sinyallerini aldığımız savaşın değişen karakterine dair, Şubat sonunda patlak veren İran savaşı ile daha net bir fikir sahibi olmaya başladık. Yeterli hava savunma sistemlerine sahip olmayan Tahran, geliştirdiği füzelerle ve İHA’larla İsrail ve Körfez ülkelerinin hava savunma sistemlerini baskı altında tutmayı, kritik altyapı unsurlarını vurmayı ve savaşın maliyetini her geçen gün daha da yukarılara taşımayı başardı.

• Önde gelen siyaset bilimcilerden ve Washington Post yazarı Fareed Zakaria, Rusya’nın günde 404 Shahed tipi İHA ürettiğini, bu rakamın bir ayda 10 bin bandını geçtiğini not ediyor.

• İran’ın geliştirdiği Shahed, kamikaze tipi İHA olarak tasarlanmış ve taşıdığı patlayıcı ile tek yönlü uçuşlarla kendisine verilen hedeflere zarar veren yeni nesil bir silah. Varacağı menzile kadar manevra yapma kabiliyetine sahip olması ve 35 bin dolar civarındaki maliyeti ise bu silahı hava savunma sistemlerine karşı avantajlı hale getiriyor.

ABD’nin geliştirdiği hava savunma sistemi Patriot’larda bir füzenin maliyetinin ise 4 milyon dolar civarında olduğu biliniyor. Ama mesele sadece maliyet değil. Lockheed Martin’in 2025 yılında sadece 600 füze ürettiği ve ancak 2027 yılında bu rakamı 2000’e çıkarabileceği düşünüldüğünde ortaya çıkan asimetri inanılmaz. Ukrayna ise geliştirdiği ve Sting adını verdiği 2000 dolarlık İHA’larla bir yıldan kısa bir sürede 3000 Shahed’i işlevsiz hale getirmeyi başarmış.

• Hakikaten Ukrayna son yıllarda drone ile savaş konusunda en usta ülke haline geldi. Şimdi de bu gücünü ihracata çeviriyor. Ukrayna’nın şansı ise cebinde çok para olan müşterilere denk gelmesi herhalde.

İlginç bir bilgi: Ukrayna’da drone gibi yenilikçi savunma sistemleriyle ilgili politikaları Savunma Bakanlığı değil, Teknoloji Bakanlığı geliştiriyor.

• America’s Best New Weapon in Iran Is a Drone Inspired by Iran, 1 Nisan 2026.

Hürmüz Boğazı’nın kapanması elektrikli otomobil sektörünü vurdu

🗞️ Haftanın Haberi

Pandemi döneminde yaşanan çip krizi otomobil sektörünü doğrudan etkilemiş ve üretimde aksaklıklara neden olmuştu. Otomotiv sektörünün son yıllardaki ikinci büyük sınavı ise alüminyum tedarikinde yaşanan sıkıntılar.

• Yüksek kaliteli düşük karbon oranına sahip alüminyumun üretildiği Körfez ülkeleri, bölgedeki savaşın bir sonucu olarak tedarikleri mecburen durdurdu.

• Bundan en fazla etkilenenler ise elektrikli araç üretimi yapan şirketler oldu. Çünkü elektrikli araçlarda kullanılan alüminyum ortalama bir araca göre %40 oranında daha fazla.

Bahreyn’deki Alba üretimini %19 oranında azaltırken, Katar’daki Qatalum şirketi ise İran’ın ülkeydeki enerji altyapısına yaptığı saldırılar sonrası üretimini durdurdu.

• Alüminyum tedariğindeki aksaklık nedeniyle Mercedes-Benz, BMW, Nissan, Toyota ve Hyundai gibi firmalarda otomobil üretiminde sıkıntılar baş göstermeye başladı.

Her ne kadar elektrikli otomobiller artan akaryakıt fiyatlarına bakıldığında avantajlı görülse de, alüminyumun tedarikinde yaşanan sıkıntılar sektörün bu süreçten büyüyerek çıkması için şimdilik bir engel olarak duruyor.

Made in Europe: Türkiye bir virgülle AB pazarının dışında kalabilir

🖊 Global İşler Köşesi - 1

Made in Europe ile ilgili Şubat ayında ilk taslak ortaya çıktığında “tamam bu iş oldu” dendi. Oysa tartışma henüz bitmiş değil; aksine, daha yeni başlıyor. Zira Türkiye’nin konumuyla ilgili verilmiş net bir karar yok. Taslak metin Türkiye’yi dışlamıyor gibi görünse de asıl mesele bu değil.

• AB’nin açıkladığı taslak düzenlemede Made in Europe’a dahil edilen AB üyesi olmayan tek ülke Türkiye değil. Aslında metin öyle bir yazılmış ki kimi ararsanız bu listeye eklenmiş.

• Hal böyle olunca bu kadar ülkenin rahatça erişeceği bir piyasa dizaynı Made in Europe gibi bir çerçeve çizmeyi gerektirir mi diye soranlar var. Bunun bir sonucu olarak da sonradan yapılacak müdahalelerle bu kapsamın daraltılacağını söylemek yanlış olmaz.

• Türkiye açısından ise buranın nasıl şekilleneceği sektörel bazda oldukça kritik. Zira AB, Türkiye’nin en büyük ihracat pazarı.

Nüfuz sahibi olan ve baskı gücüne sahip kuruluşların söylemlerini incelediğimizde ise yeknesak bir tutum olmadığı açıkça görülüyor. Mesele, birbirinin zıttı gibi görünen ama aynı zamanda birbiri ile ilişkili iki argüman etrafına sıkışmış durumda:

• Sektörel bazda atılacak adımlarla güvenilir ortaklarla beraber çalışmanın önünü açıp Çin ile rekabette maliyet açısından avantaj elde etmek

• Bürokratik adımlarla içerik hesaplama düzenlemelerini devreye sokup koruma duvarlarını yükseltip AB ekonomisi içerisinde Avrupalı sanayicilerin daha çok kâr etmesine yardımcı olacak tedbirler almak

Eğer ikinci seçenek tercih edilirse, otomotiv sektörü başta olmak üzere Türkiye’nin Gümrük Birliği üyesi olmasına rağmen Made in Europe’un dışında kalma ihtimali hâlâ mevcut.

• Örneğin, AB bürokratı otomotiv sektörü ile ilgili yapacağı düzenlemede “Aracın batarya dahil toplam değerinin %60’ı AB veya güvenilir ortak menşeli olacak, batarya hücrelerinin en az %40’ı AB üye ülkelerinde üretilecek.” gibi bir çerçeve çizerse, batarya hücreleri Kore’den, paketleme ve montaj Türkiye’den, gövde ve motor Fransa’dan olsa bile, toplam değer hesabı yapıldığında, Türkiye’de üretilecek böyle bir otomobil bir anda ‘Made in Europe’ dışında kalabilir.

Peki, Türkiye ne yapmalı? Bu sorunun cevabını, Made in Europe konusundaki riskleri ve AB’nin politikalarının detaylarını merak ediyorsanız, bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemi okumalısınız.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

Suriye’de istikrar var, reform yok

🖊 Global İşler Köşesi - 2

Ağustos 2025’te kısa bir ziyaret için gittiğim Suriye’nin başkenti Şam’da uzun yıllar sonra gelen istikrarın gücüne hayran olmuştum. Şehre dört saatte bir, 1 saat elektrik verildiği halde sokaklar her daim kadın-erkek Şamlılarla doluydu.

• Ancak Suriye’de Beşar Esad rejimi yıkılalı 15 ay, ben Şam’a gidip izlenimlerimi “Suriye’de iş yapmak mümkün” diye yazalı 6 ay oldu. Maalesef o günden beri imzalanan o kadar mutabakat zaptına rağmen Suriye’ye iş yapmaya giden pek yok.

• Savaş sonrası yeniden inşanın tahmini maliyeti en az 250 milyar dolar. Dünya Bankası’nın şu ana kadar Suriye’ye finansman taahhüdü ise 146 milyon dolar.

Herkes Şam yönetimi ile Kürt gruplar arasındaki gerginliğin çözülmesini bekliyordu. O iş de biteli iki ay oldu. Ama bana göre Suriye’de bugünkü temel sorun güvenlik değil, reform kapasitesidir. Zira istikrar, iş yapmak için gerekli ama yeterli değil. İş yapmak için devletin iş yapanların önünü açması lazım.

• Bunun için de modern kanunlar yapmak, kurallar koymak, bunları uygulayacak devlet kapasitesi oluşturmak, son olarak da yeni işler ve bunlar için gerekli altyapının finansmanını bulmak gerek.

Suriye gibi savaşlarda yıkılmış, fakirleşmiş devletler ise bu işleri tek başlarına yapmıyor. Bu konudaki görüşlerimi geçen hafta “Suriye’de istikrar var, reform yok” başlığı ile tartıştım.

Yapay zekâ ile para Kazanmak: AI agentlar, mikro SaaS ve vibe coding dalgası

🎙️ 4x4 Podcast

4 erkek teknoloji gündemini tartıştığımız Dört Dörtlük Muhabbet’in bu bölümünde “vibe coding” denen yeni üretim dalgasını konuşuyoruz: AI agent’lar, Open Claw benzeri araçlar, Perplexity Computer tarzı sistemler ve artık çok daha kısa sürede ayağa kalkabilen yazılımlar.

• Bölümün en sert iddialarından biri şu: normalde çok daha uzun sürecek bazı projeler artık 100 saat civarında üretilebilir hale geliyor.

• Ama mesele sadece hız değil. Çünkü yazılım yapmak ucuzladıkça, fark yaratan şey kodun kendisi olmaktan çıkıyor; dağıtım, kullanıcı deneyimi, problem seçimi, güvenlik ve operasyon kalitesi öne çıkıyor. Kısacası: Vibe coding heyecan verici. Ama oyunu kazananlar sadece hızlı üretenler değil, güvenli ve işe yarar sistem kuranlar olacak.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 32 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.940 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize kadınların teknolojinin hızla dönüştürdüğü çağımızda neden daha avantajlı olduğuna bakarak başlıyoruz. Ardından ABD’nin yeni siber stratejisi var. Sonrasında yapay zekânın hangi meslek gruplarını nasıl etkileyeceğini inceleyeceğiz. Son olarak, Pakistan’da Başbakan adaşım Sayın Şahbaz Şerif’in davetlisi olarak katıldığım Egemen Yapay Zekâ toplantısının ardından kaleme aldığım makale ve ABD’de yapay zekâ pazarındaki rekabete dair son veriler var.

İyi okumalar!

Balkondan bakabilenlerin çağı

🖊 Global İşler Köşesi

8 Mart’ta bir Dünya Emekçi Kadınlar Günü’nü daha idrak ettik. Ben de Ekonomi Gazetesi’nin bu vesileyle düzenlediği konferansta otomotiv sektöründe 35 yıllık tecrübeye sahip olan Ayça Furth Hanımefendi ile bir panel yapma fırsatı yakaladım.

• Ayça Hanım mühendisinden tamircisine kadar neredeyse tamamen erkeklerden oluşan bir sektörde önemli işlere imza atmış bir isim.

• Sektörde geçirdiği bu uzun yılların ardından şunu fark etmiş: otomotivlerdeki sorunlar artık şirketlerin içinde değil, şirketler arasındaki boşluklarda birikmeye başlamış.

• Bunun için de bu boşluğu yapay zekâ ile doldurmaya yönelik bir girişim kurmuş ve ABD’de bu işin başına geçmiş.

Ayça Hanım’a göre bilginin hiç olmadığı kadar erişilebilir olduğu bugünlerde artık asıl mesele daha büyük problemlere kimlerin talip olduğu.

• Bu da yaratıcı düşünme ve entelektüel sermayeyi kullanabilme becerisini öne çıkarıyor

Bana göre de lüzumsuz veri ve bilgiye boğulan dünyamızda, herkes aynı güruhun içinden hayatı anlamaya çalışırken, arada bir balkona çıkıp ne oluyor ne bitiyor diye bakabilenlerin değeri artacak.

• Bu anlamda da kadınlarda empati, ilişki ağı geliştirme ve kendini doğru ifade edebilme gibi insani melekeler erkeklerden daha kuvvetli. Bu da onları yeni dönemde bir adım öne çıkarıyor.

Erkeklerin yeni dönemde karşı karşıya kaldığı riskler ve bunların toplumsal yansımalarını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Yapay zekâ ekonomisi kadınların ekonomisi, 10 Mart 2025.

• Sanal bahis: Suç dosyasından halk sağlığına, 22 Ağustos 2025.

ABD yeni siber stratejisini yayımladı

🗞️ Haftanın Haberi

Donald Trump yönetimindeki Beyaz Saray bu hafta Siber Strateji belgesini kamuoyu ile paylaştı. Sibergüvenlik anladığımız klasik sibergüvenliğin ötesine gidiyor. Belgede yer alan aşağıdaki paragraf iki önemli tarafa mesaj niteliğinde:

İfade özgürlüğünün kısıtlanmasına karşı mücadele edeceğiz. Gömülü sansür, gözetim ve ideolojik önyargı barındıran “düşük maliyetli” yapay zekâ ve dijital teknolojiler satan rakiplerle rekabet edeceğiz. Karşı karşıya olduğumuz tehditlerle orantılı hız ve ölçekte, değerlerimize uygun şekilde, sanayi ve akademiyle yakın iş birliği içinde çalışacağız.

• Avrupa: Avrupalı devletler eğer sosyal medya platformlarını sıkıştırırsa, siber düşman olarak kabul edilecek.

• Çin: Açık kodlu YZ modelleri yapan Çinli şirketler de siber düşman olarak kabul edilecek.

ABD’nin siber stratejisi 6 temel sütuna oturuyor:

1. Rakiplerinin davranışlarını özel sektör ve kamu kurumlarının işbirliğiyle yeniden şekillendir.

2. Regülasyonları aklıselim ile yeniden gözden geçirip modernize et.

3. Federal hükümetin bilgi sistemlerini modernize et; savunma ve dayanıklılık açısından güçlendir.

4. Enerji, finans, telekomünikasyon sistemleri, veri merkezleri, su şebekeleri ve hastaneler gibi kritik altyapı unsurlarını ve arz zincirlerini güvenlik altına al.

5. Kritik ve dönüştürücü teknolojilerde üstünlüğünü koru.

6. Yetenek ve kapasite inşasına odaklan.

Daha önce “Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?” yazımda da belirttiğim gibi, hangi altyapıların kritik olduğunu tespit etmek, egemenlik için hayati öneme sahip. Ama her altyapıya kritik derseniz, hiçbiri kritik olmaz.

• Trump’ın stratejisi de bunu görmüş: Kritik altyapıları belirleyip buralarda düşmen tedarikçilerin ürünlerini kullanmayacağız, diyor.

Başkan Trump siber stratejisini ulusal güvenlik stratejisinin de önemli bir parçası olacak şekilde bir çerçeveye oturtmuş. Bunu da 6 sayfalık bir metinle yapmayı başarmış.

• TBMM Yapay Zekâ Araştırma Komisyonu ise aylardır süren çalışmalarının ardından Türkiye'deki yapay zekânın gelişimine ilişkin 860 sayfadan oluşan ve 100 maddelik stratejik tespit ve önerilerin yer aldığı raporunu tamamladı.

• Bu eki metni görünce hatırıma Rekabet Kurumu'nda ilk işe girdiğimde özene bezene kısa bir rapor yazmıştım. Üstad gelip "Ussalcım, eline sağlık ama devlet KALIN sever, sen bunu biraz uzat" demişti. 😅

Bu arada ABD’nin siber stratejisinin yayımlandığı belgenin linkini yakından inceleyince sıradan bir WordPress medya kütüphanesi yüklendiği görülebilir.

• Bu küçük ama anlamlı bir ayrıntı ve verilen mesajı bir miktar zayıflatıyor — tıpkı bir beslenme uzmanının herkesin gözü önünde abur cubur yemesi ya da bir ev güvenlik şirketinin kendi ön kapısını kilitsiz bırakması gibi.

• Ancak 2026 yılında, böylesine resmi bir ulusal güvenlik belgesinin böyle bir uzantıyla sunulması biraz özensiz veya dikkatsiz görünüyor.

Yapay zekâya karşı en emniyetli meslek dansözlük!

🔬 Haftanın Araştırması

Hong Kong ve Harvard Üniversitesi’nden araştırmacıların yaptığı bir çalışmada 900 meslek için 19.000 görev belirlenmiş ve bu görevlerin üretici yapay zekâ ile otomasyon potansiyeli incelenmiş. Araştırmanın sonuçlarına göre:

• Yatırım fonu idarecileri ve proje yönetim uzmanları ortalamadan daha çok kaybedecek meslekler olarak çıkmış.

• Dansözler ise bu süreçten daha az etkilenecekler arasında sayılmışlar!

Aile hekimliğinin ise yapay zekâ teknolojisi sayesinde bu süreçten olumlu yönde etkilenmesi bekleniyor. Gerçekten de aile hekimlerinin çok zor bir işleri var. Sahip oldukları kıt kaynaklarla becerilerini verimli kullanamıyorlar.

Makalenin müelliflerinden Suraj Srinivasan yapay zekânın istihdam piyasasına dair etkilerine dair şu yorumda bulunuyor:

Şirketler, üretken yapay zekâyı yalnızca maliyet düşürmeye yönelik bir araç olarak değil, insan kapasitesini artıran bir tamamlayıcı (augmentation) araç olarak görmeli. Buna göre iş gücü eğitim programlarını da hem iş dönüşümlerini hem de değişen beceri ihtiyaçlarını destekleyecek şekilde buna göre uyumlandıracak adımlar atmalı.

Bu açıdan bu hafta Amazon’dan gelen haber oldukça ilginçti. Amazon’un e-ticaret birimi, yapay zekâ destekli kodlama araçlarının kullanımıyla bağlantılı bazı olaylar da dâhil olmak üzere son dönemde yaşanan bir dizi kesintiyi ayrıntılı biçimde incelemek için büyük bir mühendis grubunu salı günü yapılacak bir toplantıya çağırdı.

• FT’de yayımlanan bir habere göre Amazon, son aylarda “geniş etki alanına sahip” ve “üretken yapay zekâ destekli değişikliklerle ilişkili” ciddi kesintilerle karşılaşınca kıdemli mühendisleri devreye sokmaya karar vermiş.

Pakistan’ın egemen yapay zekâ hedefi

🤔 Fikri Takip

Değerli dostum Malik Ahmad Jalal ile birlikte The International News Pakistan’da yayımlanan yazımızda, Pakistan, Türkiye ve Suudi Arabistan’ın bu alanda nasıl iş birliği yapabileceğini inceledik ve orta ölçekli güçler için egemen bir yapay zekâ çerçevesi önerdik.

Hiçbir ülke aynı anda işlemci (compute power) gücü, finans ve insan sermayesi meselelerini tek seferde kendi başına çözmez. Ancak seçici işbirliği adımları egemenliği güçlendirebilir. Bu yönüyle pragmatik bir bölgesel ‘üçgen’ olarak Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye arasında yapay zekâ alanında ortak projeler geliştirilebilir: Pakistan, yetenek açısından zengin bir ekonomi; Suudi Arabistan işlemci gücü, sermaye ve enerji platformu olarak öne çıkarken; Türkiye ise küresel pazarlarda deneyim sahibi, girişimci uygulamalarıyla dikkat çekmektedir.

Dostum Malik Ahmad Jalal makalemizde Pakistan’ın yazılım alanında sahip olduğu kapasiteyi verilerle ortaya koyarken bir konuya daha dikkat çekti: Yaklaşan bir dalga var ve bu dalgada yapay zekâ otomasyonu birçok işi derinden etkileyecek.

• Pakistan, teknoloji alanında önemli bir taşeron ülke ve ihraç ettiği işlerin önemli bir bölümü otomasyonun ilk dalgasına giren alanlarda yoğunlaşıyor: temel programlama, dijital medya tasarımı ve veri temizleme gibi.

• Yapay zekâ otomasyonu ile bu işleri kısa zamanda sıfıra yakın maliyetle yapmak mümkün hâle geldikçe dış kaynak kullanımını mümkün kılan emek arbitrajı avantajının sıkışacak olması bu alanda önemli bir sosyoekonomik risk anlamına geliyor. Diğer bir deyişle, yapay zekânın kapasitesini geliştiren yazılımcılar işsiz kalma tehlikesiyle karşı karşıya. Benzer bir durum Hindistan için de geçerli.

• O nedenle, teknoloji alanında bölgesel işbirlikleri önümüzdeki dönemde orta ölçekli ülkelerin pazar olmanın ötesine geçip bu alandaki rekabete dahil olabilmesi için önemli.

Egemen yapay zekâ günümüzde sıcak bir konu. Şubat ayı başında, Pakistan Başbakanı adaşım Sayın Şahbaz Şerif’in ev sahipliğinde İslamabad’da düzenlenen “Egemen Yapay Zekâ” (Sovereign AI) konulu kapalı bir seminere katıldığımı paylaşmıştım.

• Davos’tan Münih’e: Faturayı kim ödeyecek?, 20 Şubat 2026.

• Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?, 27 Şubat 2026.

Anthropic yapay zekâ yarışında OpenAI'yı geride mi bırakıyor?

📊 Haftanın Grafiği

ABD Savunma Bakanlığı Anthropic’i tedarik zinciri açısından riskli ilan edince ortalık karıştı. Bu gelişmenin ardından Trump yönetimi kamu kurumları ile yüklenicilere Anthropic ürünlerini kullanmayı yasakladı.

• Bunun nedeni Anthropic’in yapay zekâ modellerinin Pentagon tarafından hiçbir sınır gözetilmeden kullanılmasına karşı çıkması.

• Şirketin kurucusu ve CEO’su Dario Amodei, Anthropic’in yapay zekâ modellerinin Pentagon tarafından nasıl kullanılacağına dair rezerv koyuyor. Buna göre, modeller ABD vatandaşlarının kitlesel gözetimi için veya tam otonom silah sistemleri için kullanılmamalı.

• Özellikle tam otonom silahların insan gözetimi dışında kullanılması yeni dönemde savaş doktrini ve etiği açısından da tartışılan bir mesele.

Her ne kadar Anthropic ABD’de kamu kurumları tarafından yasaklansa da görünen o ki OpenAI’ın pazar payına gözünü dikmiş durumda.

• 2025’in son çeyreğinden itibaren Anthropic’in Claude modeli için abone sayısı OpenAI’ın ChatGPT’sinin abone sayısını geçmiş.

• Claude’u ben de kurdum ve çok memnunum. Ancak açık söylemek gerekirse, ChatGPT ile de uzun süreli bir ilişkimiz var. Çok emek verdim. Hemen harcamak istemiyorum.

Bitirirken

Ramazan Bayramı nedeniyle bültenimize iki hafta ara veriyoruz. 27 Mart günü görüşmek üzere. 26 Mart’ta doğum günümü kutlamak isteyenleriniz olursa unutmayın. İyi bayramlar!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 6 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.925 okurumuzla buluşuyoruz.

Geçen sene yaptığım anket sonuçlarına göre, okurlarımızın sadece %20’si kadın. Eğer bu durum sizi de rahatsız ediyorsa, bu e-postayı Dünya Kadınlar Günü vesilesiyle Global İşler+’taki konuları seveceğinizi düşündüğünüz bir kadına forward edin.

Bu hafta bültenimize İsrail ve ABD’nin İran’a karşı başlattığı Epic Fury Operasyonu’ndan en fazla etkilenen yerlerden biri olan Dubai ile başlıyoruz. Bu kısımda “Füze saldırılarının altında kalan Dubai bu durumdan uzun vadede nasıl etkilenir?”, “Türkiye bölgesel merkez olabilir mi?” gibi sorulara cevap arıyoruz. Ardından siber güvenlik konusunun iktisadi boyutunu inceleyeceğiz. Sonrasında ekran süresi uzadıkça gerileyen kitap okuma alışkanlıkları var. Son olarak, 4x4 podcast bölümünde AI agentların nasıl kontrolden çıkabileceğini tartıştığımız bölüm var.

İyi okumalar!

Bölgesel hublar ve güvenlik: Dubai’nin sonu geldi mi?

🖊 Global İşler Köşesi

İkinci İran-İsrail Savaşı’nın magazin konusu Dubai. Medyada savaşın esas cepheleri olan İran ve İsrail’den veya İran’ın benzer şekilde vurduğu diğer Arap ülkelerinden çok Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) konuşuluyor. Özellikle de sosyal medyada Dubai’ye füzeler düşerken, “Fenomenler ne yapacak?” gibi sorular soruluyor!

• Aslında haberlerde bombaların daha fazla hedef aldığı diğer şehirlerden çok Dubai’nin gösterilmesi, bu memleketin devrinin kolay kolay bitmeyeceğine de işaret ediyor.

• Zira dünyadaki ilişki ağları BAE’de, özellikle de Dubai’de o kadar iç içe geçmiş ki herkesin ilgisi burada.

Dubai ise 1980’den sonra gelişti. Önce iç savaşta yıkılan Beyrut’un yerine Arap aleminin ticaret merkezi oldu. Ardından Güney Asya’daki iş dünyası büyük ölçüde 2 saat uçuş mesafesindeki Dubai’den yönetilmeye başlandı. Son yıllarda eski Sovyet coğrafyası da Dubai’yi keşfetti. Bu ülkelerin en zenginleri Dubai’de tam veya yarı zamanlı yaşıyor.

Peki, İran füzeleri Dubai’nin sonunu getirir mi? Bana göre eğer bir şehrin var olmasının ana sebepleri ortadan kalkmadıysa, o şehir her zaman küllerinden doğar. 18. yüzyılda Berberi korsanlar birçok kez Napoli, Barcelona gibi Akdeniz şehirlerini yağmalayıp halkını esir etti. Bu şehirler hâlâ ayakta. Korsanların hangi şehirlerden geldiklerini ise hatırlamıyoruz.

• Öte yandan Türkiye’de İstanbul ne kadar yatırım yapsak da Dubai, Hong Kong, Singapur gibi bölgesel merkezlerle rekabete giremiyor veya onların arasına katılamıyor. Bunun bir kısmı elimizde olmayan nedenlere bağlı.

• Ama bu hafta TBMM’ye sunulan kripto işlem vergisi gibi, finans dünyasının en hızlı gelişen alanı olan “tokenizasyon”u imkânsız hale getirecek işler de var. Bu tarz düzenlemeleri kimseye danışmadan yaparsanız, İstanbul bölgesel merkez olmaz.

Peki, bölgesel merkez (hub) olmak için neler yapmalı? Bu sorunun cevabını ve daha fazlasını bugün Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Devlet, sermaye, yapay zekâ: Yeni çağın kesişim noktası Şeyh Tahnun, 10 Ekim 2025.

• İsrail’in İran’a saldırısı: İlişki ağları ve hiyerarşiler, 20 Haziran 2025.

Siber güvenlik ekonomisi

📥 Haftanın Dosyası

Dünya Bankası’nın yayımladığı Cybersecurity Economics for Emerging Markets başlıklı çalışma, siber güvenlik politikasının esasen teknik değil iktisadi bir mesele olduğunu anlatıyor. Tam da Siber Güvenlik Başkanlığı’nın teşkilatlanmasının tamamlandığı şu günlerde bültenimizde bu rapora dikkatinizi çekmek isterim.

Siber güvenlik konusu sadece zengin ülkelerin değil, aynı zamanda kalkınmakta olan ülkelerin de sorunu. Zira siber güvenlik tehdidinin en yüksek artış oranı yüksek gelirli ülkelerde.

• Çünkü buralarda dijitalleşme zengin ülkelerin seviyesine geldi. Ancak güvenlik yatırımları buraları yakalayamadı. Örneğin, Kanada ve ABD gibi ülkelerde siber güvenlik ile mücadeleye ayrılan kişi başına bütçe 30 dolar seviyesinin üzerine çıkarken, Hindistan ve Meksika gibi daha çok siber güvenlik saldırılarına maruz kalan ülkelerde bu rakam 1 dolar civarında.

• Bir de Rusya-Ukrayna Savaşı gibi jeopolitik krizlerde siber saldırılar savaşların önemli bir boyutu haline geldi.

Gelişmekte olan ülkelerde, zengin ülkelerin aksine, siber saldırıların çoğu seçimlere müdahale, siyasi gündemi etkilemek, devlete güveni sarsmak gibi siyasi saiklerle yapılıyor.

Ülkeleri siber saldırılara maruziyet ve tedbirler açısından mukayese edince, orta gelirli ülkeler en kötü durumda. Türkiye ise iyi çıkmış – birçok gelişmiş ülke ile aynı bölgedeyiz.

Tabii, bu analizler yapılırken siber saldırıların birçoğunun açıklanmadığını dikkatten kaçırmamak lazım. Bununla beraber yalancının mumu yatsıya kadar yanar diye de bir laf var:

• ABD’de yapılan bir araştırma, işletmelerin karşı karşıya kaldıkları siber olayı derhal kamuya açıklamasının üç günlük dönemde hisse senedi değerlerinde ortalama %0,3’lük ve bir aylık dönemde ise %0,72’lik bir düşüşe yol açtığını gösteriyor. Buna karşılık, saldırıların açıklanmayıp daha sonra ortaya çıkması durumunda ise finansal kayıplar çok daha yükseliyor: üç günde %1,5 ve bir ayda %3,56 düşüş. (Amir, Levi ve Livne 2018).

Peki, siber güvenlik politikasının ekonomik izdüşümü nedir? Siber güvenlik politikası, tabiatı gereği piyasa dinamikleri içinde az önem verilen güvenlik tedbirlerinin güçlendirilmesini sağlar. Burada sorulması gereken soru ise neden piyasada sibergüvenlik tedbirleri yeterince alınmadığı:

• Siz tedbir alsanız da, sızmaların çoğu kullandığınız yazılımdan ve donanımdan kaynaklanıyor. Bu durumda herkes topu birbirine atınca kimse tedbir almıyor.

• Siber saldırıların birçoğu gizli kalıyor. Açığa çıksa bile zarara uğrayan kişiler (mesela kişisel verileri çalınan kişiler) tazminat alamıyor. Böyle olunca ilgili şirketin gördüğü zarar toplam zarardan az oluyor.

• Siber güvenlik yatırımında herkes ucuza kaçıyor çünkü bu yatırımla doğrudan elde edebileceğiniz fayda yok. Kıymetini ancak saldırı olunca anlıyorsunuz. Bu da bir paradoks oluşturuyor.

Siber saldırı çeşitlerini tartışan bir makale: “The recent trends in cyber security: A review” (Kaur & Ramkumar, 2021).

Kitaplar sosyal medyaya karşı

📊 Haftanın Grafiği

Peyami Safa şöyle der: “Kitaplarla dostluk, her zaman insanı yüceltir ve insanı ilerletir.” Peki, son dönemde ne kadar okuyoruz? Yukarıdaki grafiğe göre ABD’de kitap okumada esas düşüş 2010’larda olmuş. 2023 itibarıyla günlük ortalama 15 dakika.

• Ancak 2025 yılındaki kitap satışları 2019’a göre daha fazlaymış ve bağımız kitabevlerinin sayısında artış varmış.

• Yani son zamanlarda insanlar sosyal medya ve kısa videolarda bir doygunluğa ulaşmış durumda. Yine de ekran başında geçirilen süre ABD’de 6 saatin üzerinde. Benzeri rakamlar Türkiye için de geçerli.

Gerçekten bir şey öğrenmek için kısa yazılar veya videolar yerine başından sonuna kadar bir kitabın rolü çok farklı. Ayrıca beyinsel bir haz da yaratıyor. Bu vesileyle geçen sene okuduğum kitapların listesini ve bu kitaplara dair izlenimlerimi sizlerle bir kez daha paylaşmak isterim:

• 2025 yılında okuduğum kitaplar, 28 Ocak 2026.

Bu AI agent kontrolden çıktı: Günde 300$ harcıyor!

🎙️ 4x4 Podcast

4 erkek teknoloji gündemini tartıştığımız Dört Dörtlük Muhabbet’in bu bölümünde “bilgisayarı kurup kendi kendine çalışan” AI agent dalgasını masaya yatırıyoruz:

• Agent’lar neden bir anda patladı? (open source dalgası, kopyalar, düşük maliyetli alternatifler)

• Bir agent’a telefon numarası, e-posta, cüzdan emanet ettiğinde neler mümkün

• Yanlış kurulumla nasıl “hiç fark etmeden” para yakılır?

• En kritik kural: Ne yapacağını söylemek yetmiyor — ne yapmayacağını da söylemek gerekiyor!

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 22 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.936 okurumuzla buluşuyoruz.

Daha önce söz verdiğim üzere bu hafta bültenimize Pakistan’da katıldığım yapay zekâ toplantısındaki ve geçen hafta değerli dostum Erdem Erkul tarafından düzenlenen Cerebrum Generation Next zirvesindeki gözlemlerimle başlıyoruz. İki toplantının da ortak noktası son dönemde popüler hale gelen “egemen yapay zekâ” kavramıydı. Bu kavrama dair düşüncelerimin ardından Hindistan’daki Yapay Zekâ Etki Zirvesi’ne bakacağız. Sonrasında Papa’nın vaazların yapay zekâ ile hazırlanmasına dair yaptığı uyarı var. Son olarak, geçen haftaki yazımı takiben Almanya’da iklim politikalarına düşen ilgi inceleyeceğiz.

İyi okumalar!

Yapay zekâya egemen olabilir miyiz?

🖊 Global İşler Köşesi

Şubat ayı başında, Pakistan Başbakanı adaşım Sayın Şahbaz Şerif’in ev sahipliğinde İslamabad’da düzenlenen “Egemen Yapay Zekâ” (Sovereign AI) konulu kapalı bir seminere davet edilmiştim.

• Benzer bir tartışma geçen hafta değerli dostum Erdem Erkul’un İstanbul’da düzenlediği “Cerebrum Generation Next” zirvesinde de vardı.

Bu kavram son dönemde giderek daha da popüler bir hale geliyor. Ancak geçen hafta köşemde de belirttiğim üzere, egemenlik kavramı ile ulusal egemenlik kavramı iç içe geçen kavramlar ve iş de bu noktadan sonra daha da karmaşıklaşıyor.

• Pakistan’daki toplantıda şunu söyledim: “Ülkelerimizin egemen YZ kapsamında konuşulan katmanların tamamını tek başına geliştirecek kapasitesi yok. Ancak menfaatleri birbiriyle uyumlu orta ölçekli güçler arasında hızla konu bazlı ittifaklar kurabiliriz. Mesela son aylarda çok konuşulan Pakistan, Suudi Arabistan, Türkiye ittifakını neden önce YZ alanında canlandırmıyoruz?”

• Bana göre, Türkiye gibi orta ölçekli ülkelerin üzerinde durması gereken asıl mesele, egemen yapay zekâ hedefinden önce, YZ teknolojisindeki hızlı dönüşümün gerisinde kalmadan, gelmekte olan büyük sosyal, ekonomik ve siyasi dalgalara karşı hazırlıklı olmak olmalı.

Davos’tan dönerken uçakta tanıştığımız Kazakistan’ın eski başbakan yardımcısı Kairat Kelimbetov, “YZ işinde sadece iki büyük güç var: ABD ve Çin. Biz orta ölçekli güçler yolumuzu arıyoruz.” demişti.

• Bazen dünyaya bakarken lafı evirip çevirmeden böyle basit okumalar en iyisi. Orta ölçekli ülkelerin YZ eylem planlarını kendi kapasitelerini ve dünyadaki yerlerini bilerek yapmaları lazım.

• Zira egemen yapay zekâ deyince, ileri düzey (frontier) modeller geliştirmek, veri merkezi altyapısının ve kritik altyapıların tespit edilip yerelleştirilmesi gerekiyor. Tahmin edeceğiniz üzere bu üç meselede iyi yönetişimin yanısıra güçlü finansman ve insan kaynağı gerektiriyor.

Türkiye gibi orta ölçekli ülkelerin egemen yapay zekâ yarışında neler yapması gerektiğini ve karşılacakları sınırlılıkları bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• Bu konuya ilgi duyuyorsanız, ABD’de yeni gelişen yapay zekâ politikası alanında iki araştırmacının yazdığı şu raporu mutlaka okumanızı öneririm: Anton Leicht & Dean Ball, The Race Worth Winning: Middle Powers in the Age of Machine Intelligence, 13 Şubat 2026.

• Trump’ın Maduro’yu paketlerken nasıl yapay zekâ kullandığına dair bu haber de ilginç: Pentagon Used Anthropic’s Claude in Maduro Venezuela Raid, WSJ, 15 Şubat 2026.

Hindistan Yapay Zekâ “Etki” Zirvesi

🗞️ Haftanın Haberi - 1

Geçen hafta Hindistan’ın başkenti Delhi’de dördüncü küresel yapay zekâ (YZ) zirvesi yapıldı.

• Malum, bu zirvelerin ilki 2023’te İngiltere’de YZ “Emniyet” Zirvesi adıyla yapılmıştı. Trump seçilince, geçen sene Fransızlar YZ “Eylem” Zirvesi yaptılar. Hintlilerse YZ “Etki” Zirvesi ismini kullanmış.

Hindistan birçok konuda olduğu gibi YZ konusunda da “küresel güney”e liderlik etmek istiyor. Küresel güney, Soğuk Savaş döneminde üçüncü dünya diye tabir edilen ülkelerin şimdiki kibar ismi. Hindistan’daki toplantının küresel güneyin YZ’de varlığını göstermesi açısından önemli sonuçları var. Zirve sonrası kabul edilen ve ABD ile Çin’in de imzacı olduğu deklarasyon ise 7 temel sütun üzerine oturuyor. Tabii, ABD’nin küresel yönetişim konusunda pek de hevesli olmadığını burada not etmeke fayda var:

• İnsan sermayesinin geliştirilmesi

• Toplumların güçlendirilmesi için yapay zekâya erişimin genişletilmesi

• Yapay zekâ sistemlerinin güvenilirliği

• Yapay zeka sistemlerinin enerji verimliliği (dayanıklılık, yenilikçilik ve verimlilik)

• Bilimde yapay zekâ kullanımı

• Yapay zekâ kaynaklarının demokratikleştirilmesi

• Ekonomik büyüme ve toplumsal yarar için yapay zeka kullanımı

Hindistan açısından zirve oldukça da kârlı geçmiş. 227 milyar dolarlık veri merkezi yatırımı sözü verilmiş, ancak bunun ne kadarının gerçekleşeceği belli değil.

• Öte yandan organizasyon biraz kaotik olmakla eleştiriliyor. Uzun sıralar ve tıkanmış trafik ciddi sorun olmuş.

• Ayrıca Nvidia CEO’su Jensen Huang ve Microsoft’un kurucusu Bill Gates (büyük ihtimalle Epstein meselesinden dolayı) son dakikada gelmekten vazgeçmiş.

• Bu arada iki rakip şirketin CEO’su, OpenAI’dan Sam Alt­man ve Anthropic’ten Dario Amodei’nin Başbakan Modi ile çekilen fotoğrafta diğer katılımcıların aksine el ele tutuşmaktan imtina etmesi ise dikkatlerden kaçmadı!

Papa’dan talimat: Vaazları yapay zekâya yazdırmayın!

🗞️ Haftanın Haberi - 2

Geçtiğimiz hafta Katolik Kilisesi’ne bağlı din adamları ile bir araya gelen Papa 14. Leo, yapay zekâ ile vaazların hazırlanmasına dair verdiği cevapta şöyle demiş:

Nasıl vücuttaki tüm kaslarımızı kullanmaz ve hareket ettirmezsek ölürler, beynin de kullanılmaya ihtiyacı vardır. Bu nedenle, beynimizin kapasitesini kaybetmemek için zekâmızı kullanmamız gerekir. Aynı zamanda gerçek bir vaaz vermek, imanı paylaşmaktır ve yapay zekâ asla imanı paylaşamayacaktır!

İman meselesi aynı zamanda duygular ve hislerle ilgili bir konu. Yani akıl ve kalp konuları iman meselesinde iç içe girmiş durumda. Azeem Azhar’ın Microsoft AI CEO’su Mustafa Süleyman ile yaptığı podcastta yapay zekânın bilinç sahibi olmadığına dair vurgusu bu açıdan önemli:

• Sentetik silikon temelli yapay zekânın bilince sahip olmadığını, sadece bir simülasyondan ibaret olduğunu vurgularken, yapay zekânın bir yönüyle empati sistemimizi hacklediğini de söylüyor. Diğer bir ifadeyle, yapay zekâ ile etkileşime girdiğimizde bilinçli bir varlık olduğunu, duygulara sahip olduğunu düşünüyoruz.

• Mustafa Süleyman, yapay zekânın acı çeken, üzülen, hayal kırıklığına uğrayan bir varlık olmadığını, sadece bu duyguları simüle ettiğini söylüyor.

Öte yandan hacklenen sadece empati sistemimiz de olmayabilir. Yapay zekâ uzun ve kaliteli içerikleri kısa zamanda hazırlamamıza yardımcı olan bir araç. Ancak hazırlanan metinlerde kendi düşüncelerimizi giderek daha az yansıtıyor olabilir miyiz?

• Bu açıdan belki de Sanayi Devrimi’ne eleştiri getiren Karl Marx’ın “yabancılaşma” (alienation) kavramı, bugünün entelektüel ürünleri için de kullanılabilir.

• İnsanlar entelektüel üretimin önemli aşamaları olan tartışma, argüman oluşturma ve argüman geliştirme aşamalarını yapay zekâya terk ederken birbirine benzeyen fikirlerin dolaşıma girdiği bir dünya şekilleniyor. Aynı durum ruhani ortamımız için de geçerli mi acaba?

Almanlar enerji dönüşümünün artan maliyetlerini sorguluyor

📊 Fiki takip

Almanya’da Institute for Demoscopy Allensbach tarafından 16 yaşından büyük 1029 kişi ile yüz yüze yapılan anket sonuçları, iklim değişikliği politikaları ile ilgili toplumun eleştirel bir tutum takınmaya başladığını ortaya koyuyor. 2019’da toplumun %51’i iklim değişikliğinin etkilerinden oldukça endişeliyken, 2025 yılında bu rakam %33’e gerilemiş durumda.

Aşağıdaki iki grafik, Almanya’da enerji dönüşüm politikalarına dair toplumun algısının nasıl değiştiğini ortaya koyma açısından önemli. Enerji dönüşümünün maliyeti arttıkça toplumun yeşil enerjiye bakışı da daha mesafeli oluyor.

• Birinci grafiğe göre nükleerden çıkıp yenilenebilir enerjiye geçişi destekleyenlerin oranı 2012’den bu yana %73’ten %43’e düşerken, bu stratejinin doğru olmadığını düşünenlerin oranı ise 2025 yılında %37 olmuş.

  • Daha önce nükleer santrallerin kapanmasının ardından Almanya’nın nasıl Rus gazına bağımlı hale geldiğini ve 2022’de patlak veren Ukrayna Savaşı sonrası bu faturanın nasıl katlanarak Almanya ve Avrupa ekonomisini etkilediğini bültenimizde tartışmıştık.

• İkinci grafik ise enerji dönüşümünün istihdam üzerindeki etkisine dair algıyı yansıtıyor. Ocak 2025’ten Aralık 2025’e kadar enerji dönüşüm politikalarının ülkede iş kaybına neden olacağını söyleyenlerin oranı %37’ye yükselmiş.

• Ankete katılanların %77’si bu dönüşümün maliyetinin hanehalkına yeni yükler getireceğini düşünürken, %42’si ise büyüme hedefleri ile iklim değişikliği ile mücadele politikalarının beraber yürütülmesinin mümkün olmadığını söylüyor.

Yukarıdaki grafikler, önümüzdeki dönemde ekonomik büyümedeki trendlerin iklim değişikliğine dönük politikaları etkileyeceğinin bir işareti. Geçtiğimiz hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde şöyle demiştim:

Enerji olsun, teknoloji olsun, eğer bir konuda ulusal egemenlik kuracaksanız, maliyetler artacak demek. Yani tüketiciler daha çok para ödemek zorunda kalacak. Son iki yüz yıldır ilk defa genç kuşağın anne ve babalarından daha fakir olacağı bir dönemde yaşıyoruz. Gençleri bütçelerini kısmak için ikna etmek de kolay değil. Bu maliyetler sandığa yansıdığında Avrupa’da aşırı sağın güçlenmesi şaşırtıcı olmayacak.

• Amazon ormanlarındaki fil: Çin, 14 Kasım 2025.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 14 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.932 okurumuzla buluşuyoruz.

Geçtiğimiz hafta Münih’teydim, o nedenle bültenimize Münih Güvenlik Konferansı’ndan gözlemlerimle başlıyoruz. Ardından ABD’nin yapay zekâ stratejisindeki yeni eğilimlere ve Pax Silica etrafından toplanan yeni devletler topluluğuna bakacağız. Sonda ise çocukların sosyal medya erişiminde yaş sınırlaması tartışması var.

Bültenimize geçmeden önce de tüm İslam aleminin mübarek Ramazan ayını tebrik ederim!

İyi okumalar!

Davos’tan Münih’e: Egemenlik kavramı güzel de faturayı kim ödeyecek?

🖊 Global İşler Köşesi

13-15 Şubat tarihlerinde düzenlenen 62. Münih Güvenlik Konferansı vesilesiyle geçtiğimiz hafta Münih’teydim. Toplantının yapıldığı yerleşkenin neredeyse her koridorunda ve her panelde sürekli tekrarlanan bir kelime vardı: “egemenlik”.

• Enerji egemenliği, teknoloji egemenliği, iklim egemenliği… Son dönemde bu başlıklar artık ekonomi sayfalarından çıkıp güvenlik dosyalarının içine taşındı. Bir konuyu “ulusal güvenlik” dosyasına koyduğunuz anda tartışma değişiyor. Çünkü o andan itibaren masadaki biri “Sizin bilmediğiniz şeyler var!” diyerek konuyu kapatabiliyor.

• Öte yandan, maliyetlere gelince durum değişiyor. Güvenli şebekeler, güvenilir bulutlar, dayanıklı tedarik zincirleri, kıyıda iklim teknolojisi üretimi... Hiçbiri bedava değil! Devletlerin egemenlik alanlarını güçlendirme talebinin maliyetini birileri ödemek zorunda. Avrupa örneğinde, çoğu zaman, orta sınıf bu maliyeti ödemek zorunda kalırken enflasyonla sıkıştırılmış.

• Önümüzdeki dönemde bu geçişi akıllıca tasarlamazsak, siyaseten de maliyetleri olacak bir durumdan bahsediyoruz: popülizmin ve aşırı milliyetçiliğin yükselişi böyle dönemlerde kaçınılmaz oluyor. Son dönemde Avrupa’da bu eğilimler paralelinde siyaset yapan liderlerin ve siyasi partilerin yükselişi de bu nedenle şaşırtıcı değil.

Münih’teki gözlemlerimden biri de AB’de çok az kişi Türkiye’nin Avrupa’nın yeniden şekillendirilmeye çalışılan ekonomik mimarisine nasıl entegre edilebileceğini tartışıyor. Ancak bu mesele sadece ekonomik değil, aynı zamanda stratejik de bir başlık. Örneğin, Türkiye’nin tam olarak entegre edilmediği Avrupa’nın egemen iklim teknolojisi Çin ile nasıl rekabet edebilir?

• Avrupa dayanıklı piller, güneş enerjisi değer zincirleri, elektrikli araç bileşenleri ve yeşil endüstriyel ölçek istiyorsa, coğrafya ve kapasite önemlidir. Türkiye, tek pazarın sınırında konumlanan bir endüstriyel güçtür. Bu gerçeği görmezden gelen yeşil dönüşüm stratejisi, Avrupa’yı tam da kurtulmak istediği bağımlılığa sürükleme riskini taşır.

Şirketlerin ve bizim gibi orta ölçekli ülkelerin iktisadi alana yayılan egemenlik ve güvenlik tartışmalarını iyi takip etmeleri, değişen paradigmaları anlarken iktisadi gerçeklere göre konumlanmaları lazım. Bu çerçevede Münih’teki gözlemlerimi, enerji ve iklim teknolojileri ile ilgili tartışmalarla birleştirerek bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde ele aldım.

• Avrupa yeşillenirken, Çin zenginleşiyor, 5 Aralık 2025.

• Avrupa’nın pil rüyası Northvolt’u kim batırdı?, 6 Aralık 2024.

ABD’nin yapay zekâ politikası: Verimlilik ve Pax Silica

📤 Haftanın Raporu

Jacob Helberg, Başkan Trump’ın enerji ve çevreden sorumlu devlet müsteşarı. Helberg’in de aralarında olduğu Trump’ın ekonomi danışmanları konseyi geçen ay ABD’nin yapay zekâ politikasına dair önemli bir rapor yayınladı. Raporda, yapay zekânın jeoekonomik etkilerine dair bültenlerimde de bahsettiğim birçok parça bir araya getirilmiş. Raporda şu hususlar öne çıkıyor:

1. Yapay zekâ modelleri kompleks hâle geldikçe, bunları eğitmek için gerekli işlemci gücü artıyor. İşlemci gücüne ve bunu çalıştırmak için gerekli enerji ihtiyacına paralel olarak, yapay zekâ modellerini eğitmenin maliyeti de her sene ortalama 2,5 kat artıyor. Bu yüzden yeterli işlemci gücüne sahip olmak yapay zekâ egemenliği için önemli (Trump’ın bu işi nasıl inşaata çevireceğini “Trump’ın yapay zekâ eseri Stargate” başlığı altında değerlendirmiştim.)

2. Modelleri eğitmek için gerekli maliyet artsa da, modelleri kullanım maliyeti (token maliyeti) düşüyor. Bunun nedeni modellerin daha verimli hale gelmesi. Yılda 9 kattan 900 kata kadar düşüş oluyormuş. Verimli olduğu için maliyeti düşen kaynaklar daha çok kullanıldığından (Jevon Paradoksu), yapay zekâ şirketlerinin geliri artıyor. OpenAI gelirini en hızlı artıran teknoloji şirketi olmuş.

3. Ancak ilginç bir dinamik var: Yapay zekâ modellerinin kullanımı çoğunlukla şahsi. Şirketlerin kullanım oranı hâlâ %10’un altında. Büyük iktisatçı Robert Solow’un 1987’de bilişim teknolojisi işleri için söylediği üzere “Bilgisayar çağını her yerde görebilirsiniz ama verimlilik istatistiklerinde göremezsiniz.” Bu cümlede bilgisayar kelimesini yapay zekâ ile değiştirsek, bugünü anlatan bir durum herhalde. Raporda bu kısım biraz kıvırtarak geçilmiş. Verimlilik sonra hissedilecek; biz yapay zekâ yatırımlarını artırmalıyız, deniyor. Bu nedenle de ABD artık ticaret anlaşmalarında başka ülkelerin ABD’de özellikle enerji ve yapay zekâ yatırımı yapmasını şart olarak koşuyor.

Bu arada ABD’ye yapılacak enerji ve veri merkezi yatırımları ile kritik mineral yatırımlarını bir araya getiren ülkeler arası işbirliğini “Pax Silica” adıyla kurmaya başladı. Şimdilik üyeler: Avustralya, Yunanistan, İsrail, Japonya, Katar, Güney Kore, Singapur, BAE, Birleşik Krallık, Kanada, AB, Hollanda, OECD ve Tayvan.

• Yapay zekâ devletlerin egemenliğinde ayrışacak mı yoksa beraber mi geliştirilecek? Hegemon güç kim olacak? Bu konuları 18 Şubat günü Tersane İstanbul’da Cerebrum Tech “Generation Next Zirvesi”nde tartıştık. Bu toplantıya dair gözlemlerimi Pakistan toplantısındaki gözlemlerimle yakında bültende tartışacağım.

• The AI pro­ductiv­ity take-off is finally vis­ible, FT, 16 Şubat 2026.

Avustralya’da sosyal medya yasakları sonrası çocuklar ChatGPT ve oyun platformlarına rağbet etti

🤔 Fikri Takip

Daha önce bültenimizde Avustralya’da 16 yaş altına getirilen sosyal medya yasağını ele almıştık. Ancak son veriler sosyal medyaya erişemeyen çocukların ekran süresinde bir azalma olmadığını, sadece ekran başında vakit geçirdikleri adreslerin değiştiğini ortaya koyuyor. Türk-Alman Üniversitesi öğretim üyesi ve değerli dostum Elif Posos Devrani şu tespitlerde bulunuyor:

Erişim kısıtlandığında ekran süresi azalmıyor, “yer değiştiriyor”.

• Avustralyalı çocuklar artık dünyanın en büyük Roblox kullanıcı kitlesi

• 18 yaş altı ChatGPT kullanımı 2024’ten bu yana %416 arttı.

• Yasak kapsamında olmayan Discord ikinci en çok kullanılan sosyal iletişim uygulaması.

• Gençler açık açık “yasak nasıl aşılır” içerikleri paylaşıyor ve bu içerikler büyük rağbet görüyor.

Ve belki de en dikkat çekici nokta: Ebeveynlerin %55’i ChatGPT’nin ödev için kullanıldığını düşünüyor. Oysa birçok genç yapay zekâ sohbet botlarını duygusal destek için kullanıyor.
Buradaki temel meseleyi kaçırmamamız gerek: Gençlerin dijital davranışı yasağa değil, açık kalan fırsat alanlarına uyum sağlar. Avustralya örneğinde görüyoruz ki sosyal medya kısıtlandığında ekran süresi azalmıyor; dikkat daha az regüle edilen oyun, mesajlaşma ve yapay zekâ alanlarına kayıyor.

Belki de bu işler sadece kanunla düzenlenecek kadar basit değil! Öte yandan FT’den Stephen Bush ise meseleye başka bir perspektif getiriyor:

[Belki de] çok sayıda siyasetçi için gençlerin sosyal medyaya erişimini yasaklamak, kendimizi koruyamama konusundaki kolektif yetersizliğimizden dikkatleri başka yöne çeviren rahatlatıcı bir oyalamadan ibarettir.

Ülkemizde de son dönemde daha fazla tartışılan bu konu sadece sosyal medya değil, aynı zamanda dijital oyun platformlarının çocuklar tarafından kullanımını tartışmaya açtı. Oyun konusunu da daha sonra inceleyeceğiz.

• Dijital Dünyada Çocukların Güçlendirilmesine Yönelik Eylem Planı (2026-2030)

• Cumhurbaşkanlığı Genelgesi - Dijital Dünyada Çocukların Güçlendirilmesine Yönelik Eylem Planı (2026-2030), 2 Şubat 2026.

• Dijital mecralarda yaş sınırı koymak ne kadar kolay?, 6 Şubat 2026.

• Çocukların sağlığı ve ekran süresi, 30 Ocak 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 14 okurumuza hoş geldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.921 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize yazılım sektöründe dünyadaki rekabeti inceleyerek başlıyoruz. Ardından Türkiye’de yapay zekâ yatırımlarının neden ivmelendiğine bakacağız. Sonrasında tüm dünyada düşüşte olan doğurganlık oranları var. Bültenimizin sonunda ise Davos toplantılarını tartıştığımız 4X4 podcastimiz var.

Bu hafta bülteni okuyacağını düşündüğünüz birine forward edin! Haftaya 11 bin okuru geçmiş olalım.

Yazılımda ürün uzayı ve dünyadan pozitif ayrışan ülkeler: Pakistan ve Rusya

🔬 Haftanın Araştırması

Harvard Üniversitesi’nden hocam Ricardo Hausmann ve daha önce kitabından bahsettiğim César Hidalgo’nun geliştirdiği ürün uzayı metodolojisini, 2021 yılında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın açıkladığı reform paketinde kullanıldığı için daha önce yazmıştım.

• Ürün uzayı, ürünleri onları ihraç eden ülkelerin gelir seviyesine göre haritalandırıp, hangi ürünlerin birbirine yakın becerilerle üretildiğini anlamaya yarayan bir metot. Bu metot kullanılarak çıkarılan haritalara göre, zengin ülkeler genelde daha çok beceri gerektiren sofistike ürünleri üretiyor (tek istisna petrol zengini ülkeler).

• Bir ülkenin ihraç ettiği ürün deseni zamanla gelirinin nereye gideceğini de belirliyor.

Şimdiye kadar ürün uzayı sadece sanayi ürünleri için yapılmıştı, çünkü uluslararası karşılaştırılabilir ticaret verisi sadece sanayi ürünleri için var.

• César yeni bir araştırmasında ürün uzayını yazılım dünyası için yapmış. Bu kez ihracat verisi kullanmamışlar. Zira outsourcing (dış kaynak kullanımı) nedeniyle yazılımda ürünün menşesini belirlemek çok zor. Doğru düzgün veri de yok.

• Bu nedenle de Github’daki kütüphanelerde hangi yazılım dillerinin beraber kullanıldığına göre oluşan kümeleri ülkelere göre haritalandırmışlar. Burada belli dillerin beraber kullanılması belli yazılım becerilerinin gelişmişliğine işaret ediyor.

Çıkan sonuçlar hiç de şaşırtıcı değil. Mesela Türkiye yazılımda da -aynı sanayide olduğu gibi- orta teknolojili bir ülke olarak çıkmış. (Bkz. B Paneli Harita)

• İlginç olan veri ise sanayide yakalayamadığı sofistikasyon düzeyini yazılımda yakalayan ülkeler. Mesela Pakistan ve Rusya. Rusların yazılım konusundaki yetenekleri eskiden beri meşhurdur. (Bkz. C Paneli Grafikler)

• Pakistan’ı –bu haftaki İslamabad seyahati izlenimlerim çerçevesinde—haftaya yazacağım.

Yapay zekâ yatırımları neden Türkiye’de ivmelenmiyor?

📤 Haftanın Raporu

Geçen hafta İş Bankası, Endeavor ve Startups.Watch “Türkiye Yapay Zekâ Ekosistemi” başlıklı bir rapor yayınladı. Raporda ilgimi çeken iki bulgu var:

• Yapay zekâ yatırımları hızla Türkiye’den diasporaya kayıyor: Bu Doğu Avrupa’da da görülen kaçınılmaz bir trend. Çünkü yapay zekâ işi gittikçe daha sermaye yoğun hale geliyor; o kadar finansmanı bulmak da ancak gelişmiş ülkelerde mümkün.

• Yapay zekâ adaptasyonunda yerli girişimlerin payı küçük: Rapor için yapılan ankete göre Türkiye’deki kurumların %53’ü yapay zekâyı iş süreçlerine adapte etmiş. Ancak, yerli girişimlerin çözümünü kullanan kurumların oranı yalnızca %6.25.

  • Türkiye bilişim sektörünün satın almacılarının yerli ürünleri hakir görmesi çok eski bir reflekstir. Yabancı ürün alırsanız ve bir işe yaramazsa kimse sizi suçlamaz. Yerli ürün denerseniz ve tutmazsa, kovulabilirsiniz.

  • Öte yandan, “Türkiye’deki kurumların %53’ünün yapay zekâyı iş süreçlerine adapte ettiğI” bana epey abartılı bir veri gibi geldi.

Yukarıdaki iki veriye bakınca Türkiye’de yapay zekâ yatırımlarının ivmelenmemesinde iki temel darboğaz var: i. finansman sorunu, ii. yerli ürüne iç talep eksikliği

Doğurmayan Türkiye: Sorun para mı, erkekler mi?

🖊 Global İşler Köşesi

Ülkemizde âdet olduğu üzere, sanki dünyada nüfus artış hızı düşen tek ülke bizmişiz gibi davranıp, kendimize aklımızca derman bulmaya çalışıyoruz. Herkesin buna dair belli bir fikri var. Bana göre öncelikle nüfus artışındaki düşüşün nedenlerini tespit etmek gerekiyor. Zira teşhis koymadan çare bulmak pek de kolay değil:

• Öncelikle şunu kabul etmeliyiz; zengin ülkelerde nüfus artış hızı düşer. Dünyadaki gelişmiş ülkeleri bir araya getiren -ve hasbelkader Türkiye’nin de üye olduğu- OECD ülkeleri arasında, kadın başına doğum sayısı 2’nin üzerinde olan İsrail dışında hiçbir ülke yok.

• Öte yandan çocuk sahibi olmak veya çocukların sayısı büyük ölçüde kadınlara ait bir karar. Çünkü günün sonunda çocukların sorumluluğu daha çok kadınların omuzunda. Kadınların eğitim aldıkları toplumlarda doğum oranının düşmesinin sebebi de bu.

• 2023 yılında Nobel İktisat Ödülü’nü alan Claudia Goldin’e göre ise Eğer bir ülke zenginleştiyse, ancak cinsiyet rolleri bu zenginleşmeye uyum sağlamadıysa, doğum oranları daha çok düşüyor.

  • Bunun en güzel örneği ise Akdeniz toplumları veya Asya’daki geleneksel toplumlar: “Hem zenginleşeyim hem de kendine veya çocuğa bakamayan erkeklerle toplumsal yaşama devam edeyim!”, deyince böyle oluyor.

  • Bu tip toplumlar kabahati her zaman bir dış faktörde arar. Mesela hayat pahalılığı.

Peki, demografik dinamiklerdeki bozulmayı nasıl toparlamalı? Bu trendin sosyal güvenlik sistemleri üzerindeki etkisi nedir? Bu soruların cevaplarını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

• İsrail’deki olaylardan alınacak dersler, 31 Mart 2023.

• Dünyada en az göç edilmek istenen ülkede neden bu kadar çok göçmen var?, 12 Mayıs 2023.

• Asya, Avrupa ve ABD’de nüfus trendleri ve Türkiye, 16 Şubat 2024.

Davos’un geri dönüşü

🎙️ 4x4 Podcast

Son yıllarda Davos’ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu, birçok kişi için bir PR alanına ya da yankı odasına dönüşmüş gibiydi. Ama bu sene tablo biraz değişti. Donald Trump’ın izlediği politikalar ve Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Amerikan siyasetine yaptığı ağır eleştirel konuşmayla, Davos tekrar gündeme oturdu. Soru şu:

• Bu gerçekten bir geri dönüş mü, yoksa sadece spot ışıklarının yön değiştirmesi mi?

4x4 podcast ekibiyle bu bölümde, bir süredir “eski etkisini kaybetti” denilen Davos’un neden yeniden gündeme geldiğini masaya yatırdık.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 11 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.928 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize ilk olarak ABD yaptırımlarının küreselleşmeyi ve teknolojik kamplaşmayı nasıl şekillendirdiğine bakacağız. Ardından ABD’de devam eden kripto düzenlemelerine dair tartışmalar var. Sonrasında çocukların dijital mecralara erişiminde yaş sınırlaması ve Türkiye-Mısır ilişkileri var.

İyi okumalar!

Becerikli Stuart Levey ve Amerikan yaptırımlarının küreselleşme trendleri üzerindeki etkisi

🖊 Global İşler Köşesi

Stuart Levey, 2004’te Amerikan Hazine Bakanlığının terörizm ve finansal istihbarattan sorumlu müsteşar yardımcısı olduğunda neyin içine düştüğünü bilmiyordu.

• Nükleer program nedeniyle ABD-İran ilişkileri gerilmişti (22 yıldır hiçbir şey değişmemiş!). Önce Afganistan’ı, sonra da Irak’ı işgal edip boyunun ölçüsünü alan ABD’nin bir de İran’la savaşacak mecali yoktu.

• Levey’den İran’a karşı ekonomik silahlar geliştirmesi istendi. 2006’da ABD’nin müttefiklerini İran’a karşı ambargo uygulamaya ikna etmek için yaptığı gezilerden birinde bir otelin lobisinde otururken kafasında birden şimşekler çaktı: “Neden devletleri değil de bankaları yola getirmiyoruz?” diye düşündü.

Levey de küresel finansal sistemde araçsallaştırılacak darboğazlarla, bankaları İran’a karşı yaptırım uygulamaya zorlamaya karar verdi.

• Levey’nin yaptırım şablonu bugün artık, askeri gücün dışında, Amerikan dış politikasının önemli bir sert güç unsuru.

• Bugünse finansal yaptırımlara teknolojik yaptırımlar ve korumacı tedbirler de eklenmiş durumda. ABD’nin Bytedance’in TikTok’un ABD operasyonlarını satmaya zorlaması, çip ambargoları, yeni tarife rejimleri bu trendin yansımaları.

• Ancak, ABD doları silah haline getirerek küreselleşmenin dibine kibrit suyu döktü. Bu nedenle önümüzdeki dönemde doların geleceğini şekillendirecek finansal dikeydeki kamplaşmalarla teknoloji dünyasındaki ayrışmaları da yakından takip etmeli.

Peki, araçsallaştırılan yaptırımlar ne kadar etkili? Yaptırımla karşı karşıya kalan ülkeler neden hemen teslim bayrağını çekmiyor? ABD dışındaki ülkelerin yaptırım gücü var mı? Türkiye’nin yaptırımlarla ilgili stratejisi ne olmalı?

• Bu soruları ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

Coinbase bankaların kripto varlıklara faiz vermesini talep ediyor

🗞️ Haftanın Haberi

Kripto varlık platformu Coinbase’in kurucusu, 43 yaşındaki Brian Armstrong’un 15 Ocak’ta yaptığı paylaşımın ardından ABD Senatosu’nda görüşülmesi beklenen yeni kripto varlık yasası Clarity Act son anda gündemden çekildi. Malum artık kriptovarlık şirketlerinin lobileri güçlü. Bakalım Armstrong yasa taslağını neden eleştiriyor?

• Stabilkoinlere faiz verilmesinin yasaklanması: Bankaların bu hükmü mevduat kaçışını engellemek ve kripto tabanlı tasarruf ürünlerini rekabet dışı bırakmak için yasaya eklettiğini savunuyor. Bankalar da haklı. Herkes faiz verecekse biz nasıl ayakta duracağız diyorlar.

• Tokenize hisse senetlerine fiili yasak: Blokzincir üstünde hisse senedi alım‑satımını neredeyse imkânsız hale getirecek düzeyde ek yükümlülük ve sınırlamalar söz konusu.

• Merkeziyetçi (DeFi) olmayan finansal yapılar üzerinde ağır gözetim ve veri erişimi: Devlet kullanıcıların finansal kayıtlarına “sınırsız erişim” sağlayabilir, bu da DeFi’in açık mimarisini bozabilir ve pratikte birçok DeFi projesi için uygulanamaz yükler getirebilir.

• Amerikan Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (CFTC) yerine Amerikan Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) ağırlıklı bir yapının tasarlanması: Amerikanın SPK’sı SEC eskiden eski başkanı Gary Gensler’den beri kripto varlık işlerine daha muhafazakar yaklaşıyor.

Armstrong’un başlattığı tartışma Davos Ekonomi Zirvesi’ne de taşınmış ve JP Morgan CEO’su Jamie Dimon, Armstrong İngiltere’nin eski başbakanı Tony Blair ile konuşurken sohbeti bölerek Armstrong’a ağzına geleni söylemiş! Bank of America CEO’su Brian Moynihan da bir başka sohbette Armstrong’a dönerek, “banka mı olmak istiyorsunuz yoksa para piyasası mı, karar verin!” demiş.

300 sayfalık Clarity Act, Temmuz 2025’te yasalaşan stabilkoin düzenlemesi GENIUS Act’ten sonra dijital varlık piyasalarını şekillendirmesi planlanan bir tasarı. İki yasa bu açıdan birbirini tamamlar nitelikte. Başkan Trump ABD’yi dünyanın kripto varlık merkezi yapma iddiasına ulaşacaksa, bir şekilde bu yasayı geçirmesi lazım.

Dijital mecralarda yaş sınırı koymak ne kadar kolay?

🤔 Fikri Takip

Geçtiğimiz hafta bültenimizde çocukların sağlığı ve ekran süresine dair tartışmalara yer vermiştik. Daha önce de dijital mecralarda devam eden yaş sınırı tartışmalarını ele almıştık.

• Çocukların sosyal medya kullanımını yasaklayan ilk ülke olan Avustralya çizgiyi 15 yaştan çekse de dünyada henüz kabul görmüş ortak bir yaş sınırı yok. Tartışmalar daha çok 13-16 yaş arasında değişiyor.

• Bu iş bir kıstasa bağlanmadığında ise yaş denetimi konusunda her platformun tedbir almadığı ortada. OECD’nin 50 çevrimiçi platformunu inceleyerek yaptığı çalışmaya baktığımızda da yaş denetimi konusunu kullanıcının inisiyatifine/beyanına bıraktığı veya sadece belli durumlarda denetlediği görülüyor.

Ancak, bu konuda asıl sorun yasak koymak değil, bu yasağın nasıl e hangi yöntemlerle uygulanacağı. OECD tarafından Haziran 2025’te yayımlanan rapor da karşılaştırmalı olarak 28 üye ülkeyi incelediği çalışmasında bu konunun önemine vurgu yapıyor.

• Avustralya’da bu konuda ilk deneyimler yüz tanıma uygulamalarının pek de verimli olmadığını ortaya koyuyor. AB’de konuşulan diğer bir alternatif ise dijital kimlik fakat bu da kullanıcıların sosyal mecralardaki özgürlüklerinin denetimini egemen devletlerin inisiyatifine bırakma riskini barındırıyor.

• Öte yandan mesele sadece çocukların emniyeti (safety) değil, kişisel verilerinin (data privacy) korunması da önemli bir başka konu. Mesela yaş tespiti yapalım derken çocukların yüzlerinin veya kimliklerinin paylaşılması muhtemelen çocukların sosyal medya kullanmasından daha riskli.

Bu nedenle yapılacak yasaların temelde neyi önceleyeceği ve düzenlemelerin niteliğinin ne olacağı kanun yapıcının bu konuda ne kadar geniş bir çerçeve çizeceğine bağlı.

Mısır, Türk sanayisi için neden önemli?

📝Haftanın Makalesi

Bu hafta Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın Mısır’a yaptığı ziyarette ikincisi gerçekleştirilen Türkiye-Mısır Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi Toplantısı vesilesiyle Ussal Danışmanlık’ın Mısır ve Afrika coğrafyasındaki partneri Moharram & Partners şirketinin kurucusu ve değerli dostum Mustafa Muharrem ile al-Ahram gazetesinde bir makale kaleme aldık:

• Küresel rekabet yükselen korumacı politikalarla şekil değiştiriyor. Kişi başına düşen milli gelirin 20 bin dolara dayandığı Türkiye’de emek‑yoğun ve orta teknolojili sektörleri yalnızca ülke içinde tutarak rekabet gücünü korumak giderek zorlaşıyor.

• Bu nedenle de Türk şirketleri dış yatırımı giderek uzun vadeli rekabet stratejisinin merkezine alıyor.

Kahire, İstanbul’dan yaklaşık 90 dakikalık uçuş mesafesinde; işgücü daha ucuz, enerji maliyetleri Türkiye’nin yaklaşık yarısı, ayrıca Mısır hem büyük bir iç pazar hem de Türkiye’den daha geniş bir serbest ticaret anlaşmaları ağı sunuyor.

Özbekistan, Fas veya Bangladeş gibi alternatiflerle karşılaştırıldığında, yakınlık, maliyet yapısı ve pazar erişimi kombinasyonu ayırt edici; bugün Mısır’da Türk firmalarına ait yaklaşık 200 üretim tesisi faal.

• Mısır’a giden fabrikalar Türkiye’de kalan değer, 23 Ocak 2026.

• Gümrük Birliği’nin Sessiz Sonu: Made in Europe, Made without Turkey, 30 Ocak 2026.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify

Merhaba! Ben Ussal Şahbaz. Son bir haftada aramıza katılan 27 okurumuza hoşgeldiniz diyorum! Böylece her hafta 10.933 okurumuzla buluşuyoruz.

Bu hafta bültenimize sosyal medyanın çocuklar üzerindeki etkileri üzerine yapılan araştırmalarla başlıyoruz. Bu konu, Avustralya’nın getirdiği 15 yaş altındaki çocukların sosyal medyaya erişim yasağının ardından, hem Türkiye’de hem de dünyanın geri kalanında daha hararetle tartışılıyor. Ardından tahmin piyasalarına dair son gelişmelere bakacağız. Siyasi tahmin yapmak uygun mu değil mi? Sonrasında Ukrayna cephesinde insansız savaş teknolojilerinin cephedeki etkilerine dair ilginç bir video ve Avrupa’nın değişen ticaret dinamiklerine dair görüşlerim var.

İyi okumalar!

Çocukların sağlığı ve ekran süresi

📤 Haftanın Dosyası

Gençlere sosyal medya yasağı Jonathan Haidt’in “The Anxious Generation” kitabından sonra trend oldu. En meşhur yasak Avustralya’da. Böyle giderse sosyal medya da araba kullanmak, evlenmek, içki-sigara almak gibi gençler için sakıncalı faaliyetler listesine girecek. Peki bu tartışmaların bilimsel temeli ne kadar sağlam?

Bu ay Guardian gazetesinde yayımlanan, Mancherster Üniversitesi tarafından yapılan, bir araştırmanın sonuçları ekran başında geçen sürenin çocuklarda akıl sağlığı sorunlarına yol açtığına dair güçlü bulgular olmadığını ortaya koyuyor.

• Araştırma, tüm dünyada, son otuz yılda, 11-16 yaş arasındaki gençlerin artan oranda zihinsel sorunlarla mücadele ettiğini ve bu sorunların 14.5 yaşında zirve yaptığı belirtiyor. Çalışma da bu eğilimlerde sosyal medya kullanımının veya oyun oynamanın etkilerini anlamayı amaçlıyor.

• Araştırmanın örneklem ve bilimsel yöntemi sağlam: 25.629 gözleme dayanarak yapılan çalışmada, 11-14 yaş grubu arasındaki çocuklarla senede bir anketler yapılarak, 2021-2023 yılları arasındaki duygu değişimleri incelenmiş.

Sonuç:

• Aşırı sosyal meyda kullanan veya oyun oynayan çocuklarda ertesi sene anksiyete ve depresyon gibi bulguların artığına dair bir bulgu yok,

• Oyun oynamanın veya sosyal medyada zaman geçirmenin zihinsel gelişim üzerinde etkisi sıfır.

Korelasyon ve nedenselliğin farklı şeyler olduğu üniversite birinci sınıflara öğretilir. Buna rağmen çoğu eğitimli kişi gerçek hayatta ikisini birbirine karıştırır.

• Acaba sosyal medyayı çok kullanan çocukların psikolojileri mi bozuluyor yoksa zaten psikolojisi bozuk çocuklar daha mı çok sosyal medya kullanıyor. Yani, sosyal medya aslında bir kaçış mı?

Jonathan Haidt’in 2026 Dünya Mutluluk Raporu’nda yayımlanmak üzere kaleme aldığı rapora atıfla yapılan diğer çalışmalarda da yoğun sosyal medya kullanan kişilerin daha fazla depresyon eğilimli olduğunun, belki de depresif insanların bu sorunlarını sosyal medya kullanarak atmaya çalıştığının altı çizilmiş.

Yukarıda bahsettiğimiz, Journal of Public Health dergisinde yayımlanan, bilimsel makalenin yazarları Qiqi Cheng ve Neil Humphrey şöyle diyor:

Gerçekten de sosyal medya kullanımını yasaklayıp çocukların karşı karşıya kaldığı zihinsel sorunları çözebilecek miyiz? Çocukların yaşadığı zihinsel ve duygusal sorunların tek sorumlusu sosyal medya mı? Yoksa daha karmaşık bir meseleye indirgeyici bir şekilde mi yaklaşıyoruz?

Platformer’ın yazarı Casey Newton, Qiqi Cheng ve Neil Humphrey’nin yaptıkları çalışmanın sorduğu soruya verdiği cevap açısından tatmin edici olduğunu ama başka faktörlerin de dikkate alınması gerektiğini söylemiş: siber zorbalık (cyberbullying), yeme bozuklukları (eating disorder), kendine zarar verme (self harm) ve cinsel şantaj (sextortion) gibi…

• Newton, şunu da ekliyor: “Casinolarda 13 yaşında çocukların olmamasının bir nedeni var: Bu ortamların bu çocuklar için uygun olmadığını biliyoruz. Bunu bilmek için de kumarhanelerin ve şans oyunlarının anksiyete ve depresyona yol açtığına dair uzun çalışmalara ihtiyacımız yok.“

• Çocukların sosyal medyaya erişimi aslında bir dikkat ekonomisi sorunu. Bu konuya dair ilgili sevgili dostum Can Selçuki (bu gençlerin dinleyemeyeceği kadar uzun podcastinde😎), günde 12 milyon saat kısa süreli videolara harcadığımızı söylüyor.

Portekiz, "tahmin piyasası" platformu Polymarket'ı yasakladı

🗞️ Haftanın Haberi

Portekiz'in milli piyango idaresi "siyasi bahis yapmak yasak" diyerek cumhurbaşkanlığı seçimlerinden bir gün önce merkeziyetiz tahmin platformu Polymarket'ı kapattı. Daha önce de Macaristan da Polymarket'ı kapatmıştı.

• Tahmin piyasaları (prediction markets) ne kadar bahis ne kadar değil hukuken gri alanda.

Tahmin piyasalarında sistem şöyle işliyor: Mesela X kişisinin devletbaşkanı seçileceğine %50 ihtimal veriyorsunuz.

- Bu tahmine ait kağıt Polymarket'ta 30 kuruşa değerleniyor ve X seçilirse 1 TL alıyorsunuz.
- %50 ihtimal verdiğinize göre kağıdı alıyorsunuz. Kazanırsanız 70 kuruş kârınız oluyor. Kaybedeseniz 30 kuruş gidiyor.
- Daha çok kişi X'in seçilme ihtimalini yüksek görüyorsa haliyle kağıdın değeri artıyor.

Türkiye'de bu platformlara erişim hâlâ açık. Tahmin piyasaları bence iyi bir mekanizma. Piyasadaki bilgiyi topluyor ve yön gösteriyor. Bana ters gelen tek şey şu: Bahisler yeterince büyük olursa, olayların gidişi buna göre değiştirilebilir mi?

• Mesela spor müsabakalarının bahislere göre ayarlanması yaygın bir şey. Ama sonuçta bu bir oyun.

• Ya başkanlık seçiminin sonuçları bahisler tutsun diye değiştirilirse? Portekiz gibi küçük bir ülkede böyle şeyler mümkün olabilir.

• Sadece sandıkta sonuçlarla oynanmasından bahsetmiyorum (ki o zor), son anda dezenformasyon vb. etkilerle ya da mesela bir bomba patlatarak seçim sonuçlarını etkileyecek (İspanya'da Atocha tren garının bombalanması gibi) gelişmeler...

Brezilyalı eski balerin ve Polymarket’ın rakibi olan tahmin piyasası platformu Kalshi’nin kurucusu Luana Lopes, şirketinin 11 milyar dolar değerlemeye ulaşmasıyla aileden zengin olmayan, en genç kadın milyarder ünvanı ile haber olmuştu.

Ukrayana İKA’larla Rus askerlerini esir aldı

🎥 Haftanın Videosu

Ukrayna’da savaş devam ederken insansız savaş sistemleri konusunda önemli tecrübeler biriktiriliyor.

• Bunun en ilginç örneklerinden biri de Ukrayna’ya ait bir insansız kara aracının (İKA) Rus askerlerini esir alması. Bu gelişme gelecekte savaşların karakterinin nasıl değişeceğine güzel bir örnek:

Eğer savaş tekniklerine de meraklıysanız, Rusya-Ukrayna savaşını takip etmek için dünyadaki en iyi kaynak değerli dostum Can Kasapoğlu’nun Hudson Institute için kaleme aldığı haftalık analizler.

Gümrük Birliği’nin sessiz sonu: Made in Europe, made without Turkey!

🖊 Global İşler Köşesi

Brüksel, ekonomik dinamizmini kaybettiğini ve dünyanın müzesi haline geldiğini idrak etmiş olacak ki, son bir senede, Başkan Trump’ın yaptıklarıyla titreyerek kendilerine geldi. AB, ilk defa birbirinden kopuk olmayan, somut ve korumacı sanayi politikası adımları atmaya çalışıyor. Ancak bu adımların ortak noktası Türk şirketlerinin Avrupalı sayılmaması:

• AB’nin yeni, yerli üretimi destek programı “Made in Europe”, AB’de kamu parasıyla yapılacak her işte AB ürünleri tercih edilmeli diyor.

• Brüksel’in üzerinde çalıştığı “Industrial Accelerator Act,” bazı sektörlerdeki yabancı yatırımlara AB şirketleriyle ortaklık zorunluluğu getiriyor.

• SAFE (Security Action for Europe) denen savunma programıyla da sadece silah alımı değil, sanayiyi destekleyecek pek çok altyapı yatırımı yapıyor. Fakat Türkiye, bu programın da dışında.

Ayrıca AB, 2026 itibariyle Hindistan ve Güney Amerika’daki MERCOSUR ülkeleriyle yıllardır devam eden müzakereleri sonuçlandırdı ve yeni serbest ticaret anlaşmaları (STA) imzaladı.

Yukarıdaki dinamiklere bakınca AB’nin attığı bu adımlar kıta ekonomisinin yeniden yapılandırmanın önemli adımları, ancak Türkiye bu sürecin dışında tutulmaya devam ediyor:

• Türkiye’nin Gümrük Birliği üyesi ve bir aday ülke (her ne kadar adaylık süreci uzun süredir dondurucuda da olsa) olmasına rağmen AB’nin üzerinde çalıştığı bu programramların dışında tutulması sadece yeni fırsatlara erişimini engellemiyor. Aynı zamanda AB-Türkiye ticari ilişkilerinde, otomotiv sektörü başta olmak üzere, sanayicimizin AB pazarına erişimi önünde yeni bariyerler koyuyor.

• Öte yandan 1996 yılında Gümrük Birliği’ne girdiğimizden beri AB, 69 STA imzalarken biz sadece 19 STA imzalamışız.

• AB’nin imzaladığı her STA’dan, 1996’da Kıbrıs sorununun varlığı nedeni ile yaptığımız anlaşma gereği biz faydalanamıyoruz. Aksine AB ile STA imzalayan ülkeler Türkiye pazarına girerken ve AB pazarında Türk üretici ile yarışırken avantaj elde ediyor.

Bana göre Avrupalıların Türkiye ile fikirlerini kendi bakış açılarından yakalayıp değiştirmeyi beceremezsek Ocak 2026, tarihe Gümrük Birliği’nin sona ermeye başladığı zaman olarak geçecek. Peki, neler mi yapmalı? Bu sorunun cevabını ve daha fazlasını bu hafta Ekonomi Gazetesi’ndeki köşemde tartıştım.

Her Cuma sabahı e-posta kutunuza gelen Global İşler+ bülteninde teknoloji, toplum, politika kesişiminde dünyada olup bitenlerin Türkiye’ye yansımalarını tartışıyorum. Esas işim olan Ussal Danışmanlık isimli danışmanlık şirketimde, irili ufaklı teknoloji şirketlerine kamu ile ilişkiler konusunda hizmet veriyorum.

🐦 Twitter: Türkçe: @ussal / İngilizce: @ussalEN

🔗 Linkedin: @ussal

📝 Medium: Ussal Şahbaz

🎧 Global İşler+ Podcast: Apple, Spotify

🎙️ 4x4 Podcast: Spotify